17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

പൂര്വേഷു അധ്യായേഷു രസാദിവിശേഷൈര്ദ്രവ്യകാര്യസ്വരൂപമുക്തം, തേ ച ദ്രവ്യരസാദയോ ന ജ്ഞാതാഃ, അതസ്തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| തത്ര രസാദീനാമാശ്രയത്വേന പ്രാധാന്യാദ് ദ്രവ്യമേവാദാവുച്യതേ| രസസ്യ തു ബഹുവക്തവ്യത്വാദസ്മിന്നധ്യായേ കിഞ്ചിത് സൂത്രണമ്| ദ്വിതീയേ തു നിര്ണയഃ| വീര്യാദീനാം ത്വത്രൈവ|| ൧||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

ഇഹ ഹി ദ്രവ്യം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകമ്| തസ്യാധിഷ്ഠാനം പൃഥിവീ, യോനിരുദകം, ഖാനിലാനലസമവായാന്നിര്വൃത്തിവിശേഷൌ| ഉത്കര്ഷേണ തു വ്യപദേശഃ| തസ്മാദ്ഭൂതസമവായാമ്ഭവാന്നൈകരസം ദ്രവ്യമ്| തതശ്ച നൈകദോഷാ വ്യാധയഃ||൨||

തച്ച ദ്രവ്യം പഞ്ചഭൂതാത്മകം പഞ്ചഭിര്മഹാഭൂതൈരാരബ്ധമിത്യര്ഥഃ| പഞ്ചഭൂതാനി പൃഥിവ്യപ്തേജോവായ്വാകാശാനി ലോകേ പ്രസിദ്ധാനി| ആകാശസ്യ തു ശൂന്യാത്മനോऽപി ഗുണാശ്രയത്വാത് പൃഥിവ്യാദിവദേവ ഭൂതത്വം ദ്രവ്യാരമ്ഭകത്വം ച വിജ്ഞേയമ്| തഥാ ച നഭോഭാഗാധികേ ദ്രവ്യേऽവയവനിബിഡഭാവാദ്യഭാവേന സ്വരൂപമജഹദേവ നഭഃകാരണതാം യാതി| ഏഷാം ച ഭൂതാനാം പരസ്പരവൈലക്ഷണ്യം ഭാവഹേതുത്വം പഞ്ചസങ്ഖ്യാവത്ത്വം ച ഭാവസ്വരൂപാന്വയവ്യതിരേകസമധിഗമ്യമ്| നനു പൃഥിവ്യാദയഃ കേന പ്രകാരേണ കാരണതാം തത്ര ഗച്ഛന്തീത്യാഹ-തസ്യ ദ്രവ്യസ്യാധിഷ്ഠാനമാശ്രയഃ പൃഥിവീ| സാ ഹി ഗുഡൂച്യാദേരാഹാരാദ്യുപയോഗിനോ ദ്രവ്യസ്യോപലമ്ഭേന പ്രധാനം കാരണമ്| തസ്യ ച ഗുഡൂച്യാദേഃ സര്വസ്യൈവ ദ്രവ്യസ്യാമ്ബു യോനിഃ| യു മിശ്രണേ ധാതുഃ തസ്മിന്യോനിരിതി രൂപം ഭവതി| കാരണം സ്വഭാവസമ്ബന്ധഹേതുരിത്യര്ഥഃ| നഭോവായ്വനലാനാം സമവായാത് പൃഥിവ്യുദകാഭ്യാമവിനാഭാവവൃത്തിത്വാത്തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ നിര്വൃത്തിവിശേഷൌ ഭവതഃ| നിര്വൃത്തിര്നിഷ്പത്തിരാത്മലാഭഃ| വിശേഷോ ദ്രവ്യാന്തരേണാസാദൃശ്യമ്| തഥാ ച സംസ്ഥാനവിശേഷലാഭായാവയവവ്യൂഹനേ നഭഃകാരണതാം യാതി| കാഠിന്യാദികേ വായുഃ| തേജഃപ്രസാദലഭ്യാശ്ചാങ്കുരാദ്യവസ്ഥാവിശേഷാഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- പഞ്ചാനാമേവ ഭൂതാനാം സംയോഗാത് സര്വദ്രവ്യാണാമാഹാരാദ്യുപയോഗിനാം സമ്ഭവഃ| തേഷാമേവ ഭൂതാനാമേകാദിതാരതമ്യാദിസംയോഗവിശേഷേണ ദ്രവ്യാണാം പരസ്പരവ്യാവൃത്തിഃ| യശ്ച പാര്ഥിവം ദ്രവ്യമാപ്യമിത്യാദിവ്യപദേശഃ സ ഭൂയസാ പ്രഭൂതേന മഹാഭൂതേന ജന്യതേ| തേന പഞ്ചസു മധ്യേ യദധികം തദീയം വ്യപദേശം പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| ഏവം സര്വസ്യ ദ്രവ്യസ്യ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാത് സര്വരസത്വമ്| യതോ യേയം ഷട്സങ്ഖ്യാ പരസ്പരവിലക്ഷണാ രസാനാം നിഷ്പത്തിഃ സാ മഹാഭൂതാനാം വിശേഷകൃതാ| തഥാ ച ഭൂജലയോരിത്യാദിനാ വക്ഷ്യതി| യശ്ച സര്വസ്യ ദ്രവ്യസ്യാപി ഷഡ്രസത്വേऽപി മാധുര്യാദിവ്യപദേശഃ സ ഭൂയസാം ഭൂതേന ക്രിയതേ| ഏവം യതഃ സര്വസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ന സര്വരസത്വം തതസ്തേന ദ്രവ്യേണ ജനിതത്വാത്സര്വരോഗാണാമപിത്രിദോഷജത്വമ്| യസ്മാദ്രോഗാണാം ദോഷാഃ കാരണം തേഷാം ച രസാസ്തേ ച രസാഃ സര്വ ഏവൈകസ്മിന് ദ്രവ്യേ സ്ഥിതാഃ ദ്രവ്യസ്യ രസജനകഭൂതനിഷ്പാദിതത്വാത്| അത ഏവ സംസര്ഗസന്നിപാതഭേദാനാമാനന്ത്യമ്| യത്തു കതിപയാനാം ഭേദാനാം നിദാനാദിഷു കീര്തനം തദന്യാപേക്ഷയാ പ്രാധാന്യാച്ചികിത്സാസുഖപ്രദര്ശനായ| യാ തു രോഗാണാമേകദോഷോക്തിഃ സാ സതിശയപ്രാധാന്യഹേതുകാ| തഥാ ചൈകദോഷാഭിമതേഷ്വപി രോഗേഷു വിവക്ഷിതദോഷപ്രതീകാരോപയോഗ്യസധാരണം തദ്ദോഷവിപരീതഗുണമേകം ദ്രവ്യം ദുഷ്പ്രാപമിതി സ്ഥിതമ്| നൈകദോഷാ രോഗാ ഇതി| അഥ ചൈവം വ്യാഖ്യായതേ ദ്രവ്യാണാം പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേ സതി വിശേഷവ്യപദേശോ യതോ ഭൂയസാ പ്രഭൂതേന ഭവതി| തത ഏവ ഹേതോര്നൈകരസം ദ്രവ്യം ന സദൃശരസം ഭിന്നരസമിത്യര്ഥഃ| ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാദ്ധേതോര്യദേകരസത്വം സര്വസ്യ പ്രാപ്തം തത് പ്രതിഷിദ്ധ്യതേ| അന്യഥാ യദി വിശേഷവ്യപദേശവദ്ഭിന്നരസത്വമപി ന സ്യാത്തതഃ സര്വസ്യ ദ്രവ്യസ്യ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാത് സാദൃശ്യാദേകരസത്വമേവ സ്യാത്| തതശ്ച സര്വാണി ദ്രവ്യാണി മധുരാദ്യന്യതമരസാനി സ്യുഃ| തസ്മാന്നൈകരസം ദ്രവ്യമ്| അത ഏവ ഹേതോ രോഗാ അപി ദോഷസ്യ വ്യവധാനേന ദ്രവ്യഹേതുത്വാദ് ദ്രവ്യവിശേഷവദ്ഭിന്നരസവച്ച തേऽപി നൈകദോഷാഃ| അന്യഥാ ജ്വരാണാമന്യേഷാം ദ്രവ്യഹേതുത്വസാമാന്യാത്സദൃശദോഷാപരപര്യായമേകദോഷത്വം സ്യാത്|| ൨||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

തത്ര വ്യക്തോ രസഃ| അനുരസസ്തു രസേനാഭിഭൂതത്വാദവ്യക്തോ വ്യക്തോ വാ കിഞ്ചിദന്തേ||൩||

തത്ര ച ദ്രവ്യ രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യോ വ്യക്തഃ സ്ഫുടോ രസശബ്ദേനോക്തഃ| യശ്ച രസോ യസ്മിന് ദ്രവ്യേऽനുരസത്വേനോക്തഃ സ പ്രധാനരസേനാഭിഭൂതത്വാദവ്യക്ത ഏവ തിഷ്ഠതി| പ്രധാനരസവിജാതീയകാര്യകതൃത്വാത്തസ്യ സദ്ഭാവോऽനുമീയതേ| ആഗമാച്ച| അഥവാ യോ രസഃ പ്രധാനരസസ്യാന്തേ കിഞ്ചിദ്വ്യക്തോऽപ്യുപലഭ്യതേ സോऽനുരസഃ|| ൩||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

രസസ്യ തു ഛേദനോപശമനേ ദ്വേ കര്മണീ| ഹിതാഹിതൌ പ്രഭാവൌ||൪||

തത്ര യ ആചാര്യാഃ ഛേദനോപശമനഹിതാഹിതാനാം ചതുര്ണാം രസത്വമിച്ഛന്തി താന് പ്രത്യാത്രേയമതാനുസാരേണേദമുച്യതേ| രസസ്യ ഛേദനോപശമനേ കര്മണീ തസ്യൈവ ഹിതാഹിതൌ പ്രഭാവൌ| പ്രഭാവോ രസാദിവിലക്ഷണാ ശക്തിഃ ന തു തേഷാം രസത്വമിതി| തേന ഛേദനോപശമനയോര്ഭാവേ ല്യുഡിതി ഛേദനം ദോഷാദീനാം ഭാഗശഃ കരണമ്| ഉപശമനം തു ദോഷാണാമനുത്ക്ലേശേന സമീകരണമ്| ഹിതം യത് പ്രഭാവാദേവ ശരീരസ്യ പഥ്യമ്| വിപരീതമഹിതമ്|| ൪||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

തദാശ്രയേഷു ച ദ്രവ്യസംജ്ഞകേഷു പൃഥിവ്യാദിഷു ഗുണാഃ പ്രകൃതിവികൃതിവിചാരദേശകാലവശാദ്ഗുര്വാദയോ രസേഷു സാഹചര്യാദുപചര്യന്തേ||൫||

തേഷാം ച രസാദീനാമാശ്രയഭൂതേഷു പൃഥിവ്യാദിഷു പഞ്ചസു ദ്രവ്യസംജ്ഞകേഷു കാര്യദ്രവ്യാവസ്ഥായാം യേ ഗുണാ ഗുര്വാദയോ ഗുരുസ്നേഹോഷ്ണസൂക്ഷ്മലഘ്വാദയഃ തേ ദ്രവ്യഗുണാഃ സന്തോ രസേഷു ഗുണത്വേനോപചാരാദുച്യന്തേ| ഉപചാരസ്യ ബഹുഹേതുദര്ശനായ സാഹചര്യം വിശേഷണ്മ്| നനു കഥം തേ ദ്രവ്യസ്യേത്യാശങ്ക്യാഹ- പ്രകൃത്യേത്യാദി| ക്വചിത് പ്രകൃത്യവസ്ഥായാം ന സന്തോऽപി നാനാവിധക്രിയാസാധ്യയാ വികൃത്യാ ജന്യന്തേ| കേചിത്തു വിചാരാദിഭിഃ| വിചാരോ വിശിഷ്ടമാത്രാദികഃ സംയോഗഃ| ദേശോ ദ്വിവിധ ഉക്തഃ| തദ്വശാദ് ഗുര്വാദിഗുണയോഗോ ദ്രവ്യസ്യ| ദേഹദേശവശാത് സക്ഥിമാംസാദ്ഗുരുസ്കന്ധ ഇത്യാദി| ഭൂമിദേശവശാദന്യഥാ ജാങ്ഗലേ അന്യഥാനൂപ ഇതി| ഏവം കാലേऽപി| തേന യത്രാऽപി വികൃത്യാദിവശാദ്രസാനാം സമ്ഭവഃ തത്രാപി യേ രസഗുണാസ്തേ ദ്രവ്യസ്യൈവ വിജ്ഞേയാഃ| ഏഷാ ച പ്രകൃത്യാദിവശാദ് ഗുര്വാദികല്പനാ രസാശ്രയസ്യ ദ്രവ്യസ്യൈവ ഗുണാശ്രയാത് സമ്ഭവതി; ന രസസ്യ| തസ്യ തു സാഹചര്യാദുപചര്യതേ|| ൫||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

തത്ര ദ്രവ്യം ഗുരുകഠിനവിശദമന്ദ്രസാന്ദ്രസ്ഥൂലസ്ഥിരഗന്ധഗുണബഹുലം പാര്ഥിവം ഉപചയഗൌരവസങ്ഘാതസ്ഥൈര്യകരമ്| ദ്രവസ്നിഗ്ധശീതഗുരുമന്ദ്രസാന്ദ്രസരമൃദുപിച്ഛിലരസഗുണബഹുലമൌദകമുപക്ലേദസ്നേഹബന്ധവിഷ്യന്ദമാര്ദവപ്രഹ്ലാദകരമ്| തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷസൂക്ഷ്മലഘുവിശദരൂപഗുണബഹുലമാഗ്നേയം ദാഹപാകപ്രകാശപ്രഭാവര്ണകരമ്| രൂക്ഷസൂക്ഷ്മലഘുവിശദവികാഷിവ്യവായിശീതഖരസ്പര്ശഗുണബഹുലം വായവ്യം രൌക്ഷ്യലാഘവവൈശദ്യഗ്ലാനിവിചാരകരമ്| സൂക്ഷ്മലഘുവിശദശ്ലക്ഷ്ണവ്യവായിവിവിക്തശബ്ദഗുണബഹുലമാകാശാത്മകം സൌഷിര്യലാഘവകരമ്||൬||

തത്ര പാര്ഥിവം ദ്രവ്യം ഗുരുത്വാദിഗുണയുക്തം ഗന്ധഗുണേന ചാധികമുപയുക്തം ച ദേഹ ഉപചയാദികരമ്| ഉപചയോ മഹത്ത്വമ്| സങ്ഘാതഃ കാഠിന്യമ്| സ്ഥൈര്യം ദാര്ഢ്യമ്| ഔദകം ദ്രവ്യം ദ്രവത്വാദിഗുണയുക്തം രസഗുണാധികം ച| ദേഹേ ചോപക്ലേദാദികരമ്| വിഷ്യന്ദഃ സ്രോതസാം സ്രാവഃ| പ്രഹ്ലാദോ ഹൃത്പുഷ്ടിഃ| ആഗ്നേയം തീക്ഷ്ണത്വാദിഗുണയുക്തം രൂപഗുണബഹുലം ച ദേഹേ ച ദാഹാദികരമ\\\\\\\\ വായവ്യം രൂക്ഷത്വാദിഗുണയുക്തം സ്പര്ശഗുണബഹുലം ച| ദേഹേ ച രൌക്ഷ്യാദികം കരോതി| വിചാരോ ധാതുവഹനമ്| നാഭസം സൂക്ഷ്മത്വാദിഗുണയുക്തം ശബ്ദഗുണാധികം ച| ദേഹേ ച സൌഷിര്യലാഘവകരമ്|| ൬||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

ഇത്ഥഞ്ച നാനൌഷധഭൂതം ജഗതി കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യമസ്തി വിവിധാര്ഥപ്രയോഗവശാത്||൭||

ഇത്ഥമേവം സ്ഥിതേ ജഗതി തദ് ദ്രവ്യം നാസ്തി യദൌഷധത്വേന നോപയുജ്യതേ| കുതഃ? നാനാവിധാര്ഥപ്രയോഗവശാത്| അര്ഥഃ പ്രയോജനം, പ്രയോഗ ഉപയോഗഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- വിചിത്രിതോ ഭാവഃ സ്വഭാവസ്തേന യദ്യത്രാപഥ്യം തത്തത്രൈവ പ്രയോജനാന്തരേണ പഥ്യമ്| തഥാ യത് പാനേऽപഥ്യം തദഭ്യങ്ഗേ പഥ്യമ്| ഏവം മാത്രാദിവിശേഷോ വികല്പനീയഃ| തേന ഭസ്മപാംസ്വാദീനാമപി പ്രയോജനവശേനൌഷധത്വമ്|| ൭||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

തത്രാഗ്നിമാരുതാത്മകം പ്രായേണോര്ധ്വഭാഗികമ്| തയോര്ഹി ലാഘവാദൂര്ധ്വഗതിത്വാച്ചാഗ്നേഃ പ്ലവനത്വാച്ച മാരുതസ്യ| ഭൂമ്യൌദകാത്മകം തു പ്രായേണാധോഭാഗികമ്| തയോര്ഹി ഗൌരവാന്നിമ്നഗത്വാച്ച തോയസ്യ| വ്യാമിശ്രാത്മകമുഭയതോഭാഗമ്| ശമനം തു ദോഷവിപരീതഗുണമുക്തം പ്രാക്| തത്സങ്കരേ ച യതോ ബാഹുല്യേന കാര്യകര്തൃത്വം ഭവതി യദേവാധികം തദേവ തത്കാര്യകരമിതി വ്യപദേശഃ| തഥാऽനിലാത്മകം ഗ്രാഹി| അനലാത്മകം ദീപനപാചനമ്| ഉഭയാത്മകം ലേഖനമ്| ഭൂമ്യുദകാത്മകം ബൃംഹണമ്||൮||

തസ്യ ച ദ്രവസ്യ യേ ശോധനശമനഗ്രാഹിദീപനത്വാദയോ വിശേഷാസ്തേऽപ്യേകാദിമഹാഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതാ ഏവേതി പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ- തത്രേത്യാദി| ഊര്ധ്വഭാഗികം യസ്യാതിശയോ വമനം തദഗ്നിമാരുതാത്മകമ്; അഗ്നിമാരുതയോര്ലഘുത്വാദഗ്നേരൂര്ധ്വഗമനസമ്ഭവാദ്വായോശ്ച പ്ലവനത്വാത്| പൃഥിവ്യുദകാത്മകമധോഭാഗികം യസ്യാതിശയോ വിരേചനമ്| പൃഥിവ്യുദകയോര്ഗുരുത്വാദധോഗമനം തോയസ്യ നിമ്നഗത്വാദപി| വ്യാമിശ്രഭൂതചതുഷ്ടയാധിക്യേനോഭയാത്മകം വമനവിരേചനമ്| ശമനം യദുക്തഭൂതാധിക്യരഹിതം നാധോ ഗച്ഛതി നാപ്യൂര്ധ്വമേതി കേവലം ദോഷവിപരീതഗുണമേവ തച്ച പ്രകൃതിവിഘാതത്വേന പൂര്വമുക്തമ്| തേനൈതദുക്തമ്- ശമനത്വം ദോഷഗുണവൈപരീത്യാപേക്ഷയാ സര്വസ്മിന് ദ്രവ്യേ സമ്ഭ്വതി| ന ത്വേവം ശോധനത്വമ്| തസ്യ വിശിഷ്ടഭൂതാധിക്യഹേതുത്വാത്| യത്ര ത്വേകസ്മിന്നേവ ദ്രവ്യേ ഊര്ധ്വഗത്വാധോഗത്വശമനത്വാനാം സമ്ഭവഃ തത്ര യതോ ബാഹുല്യേന കാര്യകര്തൃത്വം ഭവതി തതോ യദേവാധികം തദേവ കാര്യകരമിതി വ്യപദേശ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യത് സുബോധമ്|| ൮||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

തത്ര കട്വമ്ലലവണാ വീര്യേണ യഥോത്തരമുഷ്ണാഃ| തിക്തകഷായമധുരാഃ ശീതാഃ||൯||

തത്ര രസാനാം ഗുണനിയമഃ കട്വമ്ലലവണാ വീര്യേണ യഥോത്തരമുഷ്ണാഃ| ശീതാഃ ശേഷാഃ||൯||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

തിക്തകടുകഷായാ രൂക്ഷാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രമാരുതാഃ| ലവണാമ്ലമധുരാഃ സ്നിഗ്ധാ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രമാരുതാഃ| ലവണകഷായമധുരാ ഗുരവഃ| തദ്വദമ്ലകടുകതിക്താ ലഘവഃ||൧൦||

തിക്തകടുകഷായാ രൂക്ഷാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രാമാരുതാശ്ച| ശേഷാ ലഘവഃ തഥോത്തരമിതി സര്വത്രാഭിസമ്ബധ്യതേ| പൂര്വാദുത്തരോ യഥോക്തഗുണാധിക ഇത്യര്ഥഃ||൧൦||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

അന്യേ പുനര്ഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷസാധാരണം ലവണമിച്ഛന്തി||൧൧||

അന്യേ പുനരാചാര്യാ ഗുരുത്വലഘുത്വസ്നിഗ്ധത്വരൂക്ഷത്വസാധാരണം ലവണമിച്ഛന്തി| ഇതി ദ്രവ്യരസാവുക്തൌ||൧൧||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

വീര്യന്തു കേചിദ് ഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷതീക്ഷ്ണമന്ദശീതോഷ്ണഭേദേനാഷ്ടവിധമാഹുഃ||൧||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

അപരേ പുനഃ പഠന്തി- വീര്യമ് ദ്രവ്യസ്യ തജ്ജ്ഞേയം യദ്യോഗാത് ക്രിയതേ ക്രിയാ| നാവീര്യം കുരുതേ കിഞ്ചിത് സര്വാ വീര്യകൃതാ ഹി സാ||൧൨||

വീര്യമുച്യതേ- കേചിദാചാര്യാ അഷ്ടവിധം ഗുര്വാദിഭേദേന വീര്യമാഹുഃ| അന്യേ ബഹുവിധമ്| അന്യേ ദ്വിവിധമിതി| യേ തു ബഹുവീര്യവാദിനസ്തേ പഠന്തി| വീര്യം ദ്രവ്യസ്യേത്യാദി| ദ്രവ്യസ്യ തദ്വീര്യം ജ്ഞേയം യസ്യ യോഗാത് ദ്രവ്യം കാര്യം കര്തും ക്ഷമമ്| ന ച ദ്രവ്യമവീര്യം വീര്യേണ വിനാ കിഞ്ചിത് കര്മ കുരുതേ| അതഃ സര്വാഃ ക്രിയാഃ വീര്യകൃതാഃ| ഏവം വീര്യം ശക്തിഃ കാരണമിതി ബഹുവീര്യവാദിനഃ||൧൨||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

തൈരപി ചൈവമതിപ്രകൃഷ്ടശക്തിയുക്താനാമശേഷൌഷധഗുണസാരഭൂതാനാ- മഷ്ടാനാമേവ ഗുര്വാദീനാം വീര്യസംജ്ഞാവിശിഷ്ടാമ്നായവിഹിതാപി ലൌകികീതി സമുദ്ഭാവ്യതേ| തഥാ ഹി തയാ രസവിപാകഗുണാऽന്തരവിജയിനോ ഭൂയാംസശ്ച വരിഷ്ഠാശ്ച ഗുണാഃ സങ്ഗൃഹീതാഃ| വിശേഷവൃത്ത്യാ ച തത്ര തത്ര ദ്രവ്യസ്വരൂപകഥനേ വ്യവഹാരഃ പ്രവൃത്തിതോ ഭവതി| അത ഏവ സര്വാതിശായീ ദ്രവ്യസ്വഭാവഃ പ്രഭാവ ഇത്യാമ്നാതഃ| സത്യപി ച ക്രിയാനിര്വര്തനസാമാന്യേ തദ്വിപരീതാ രസാദയോ വീര്യാഖ്യയാ പ്രഭാവസംജ്ഞയാ വാ ന പരാമൃശ്യന്തേ||൧൩||

തൈശ്ചാനന്തരോക്തൈര്നാനാവിധശക്തിത്വാത് ദ്രവ്യസ്യ ബഹുവീര്യവാദിഭിര്ഗുര്വാദീനാമഷ്ടാനാം വീര്യസംജ്ഞാ വിശിഷ്ടാഗമവിഹിതാപി ലൌകികീതി കഥ്യതേ| യതഃ ശക്തിര്വീര്യമ്| സാ ച നാനാവിധാ| തത് ഗുര്വാദീന് കോ നിയമിതും ശക്നോതി| കേവലം പ്രകൃഷ്ടശക്തിത്വാദശേഷാണാമൌഷധഗുണാനാം മധ്യേ സാരഭൂതത്വാല്ലോക ഏവ കഥ്യതേऽഷ്ടാവേവ വീര്യാണീതി| അതോ ബഹുവീര്യവാദിഭിര്ഗുര്വാദിഗുണനിയമ ആഗമവിഹിതോऽപി ലൌകിക ഇതി കഥ്യതേ| ഏതദേവാഹ-തഥേത്യാദി| തഥാ വീര്യസംജ്ഞയാ രസവിപാകഗുണാന്തരവിജയിന ഏതേऽഷ്ടാവേവ ഗുണാഃ സങ്ഗൃഹീതാ ഭൂയാംസശ്ച വരിഷ്ഠാശ്ച| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| ഏഷാമഷ്ടാനാമേവ വീര്യസംജ്ഞാ ഭൂയിഷ്ഠത്വാത് വരിഷ്ഠത്വാത് രസാദിവിജയിത്വാച്ചേതി| ബഹുവീര്യവാദിഭിരപി ബലാദങ്ഗീകൃതമേവ| ദ്രവ്യേ ഹി ന തഥാ അന്യേ ഗുണാഃ പ്രഭൂതത്വേന ഭവന്തി യഥാ ഗുര്വാദയ ഇതി പ്രഭൂതത്വമ്| അന്യേ ച ഗുണാഃ ന തഥാ ദേഹോപയോഗിത്വേ വരാഃ യഥാ ഗുര്വാദയഃ ഇതി വരിഷ്ഠത്വമ്| രസകാര്യം വിപാകകാര്യം| ഗുണാന്തരഞ്ച ദ്രവ്യസ്ഥിതമ്| വീര്യത്വേനാഭിഭവന്തീതി രസാദിവിജയിത്വമ്| തത്ര രസവിജയിത്വം യഥാ കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യം മധുരരസം തീക്ഷ്ണഗുണം ച തത്ര തീക്ഷ്ണഗുണേനോപലേപാദി മധുരരസകാര്യമഭിഭൂയതേ| ഏവം വിപാകകാര്യം ഗുണാന്തരേ ച| ഏവം തേഷാം പ്രാധാന്യേന തത്ര തത്ര ഹരീതക്യാദിദ്രവ്യസ്വരൂപകഥനേ ഗുര്വാദീനാം വിശേഷവര്ത്തിത്വേന ഗുരുലഘ്വിത്യാദിവ്യവഹാരഃ പ്രവര്ത്തിതോ ഭവതി| ഏവമുത്കൃഷ്ടാ ശക്തിര്വീര്യമ്| അനയൈവ യുക്ത്യാ യോ ദ്രവ്യസ്യ സര്വഗുണാതിശായീ സ്വഭാവഃ സ പ്രഭാവശബ്ദേനോക്തഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- യഥൈവ ഗുര്വാദീനാം കാര്യകര്തൃത്വേ പ്രാധാന്യാപേക്ഷയാ വീര്യത്വം തഥൈവ ഗുര്വാദീനാം പ്രാധാന്യാപേക്ഷയാ കസ്യാശ്ചിച്ഛക്തേഃ സര്വാതിശായിത്വാത് സംജ്ഞാ പ്രഭാവ ഇതി| ന ഹി തദ്വ്യതിരിക്തേഷു രസാദിഷു കല്പ്യമാനേഷു ദൃശ്യതേ| അതഃ സ്വഭാവവിശേഷ ഏവ സഃ| രസാദയോ രസവീര്യവിപാകഗുണാന്തരാണി യദ്യപി സ്വാം സ്വാം ക്രിയാം കുര്വന്തി തത്രാപി ഗുര്വാദ്യുക്തപ്രകാരവൈപരീത്യാത് വീര്യസംജ്ഞയാ ന പരാമൃശ്യന്തേ| ഏവം ബഹുവീര്യവാദിനാമപ്യഷ്ടവിധവീര്യവാദിത്വം യുക്ത്യാ സാധിതം തൈരപീത്യാദിനാ||൧൩||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

അന്യേ തു ഗുര്വാദീനാമഗ്നീഷോമാത്മകത്വാദാദാനവിസര്ഗവിഭാഗേന കാലസ്യ ചോഷ്ണശീതാത്മകത്വാദ് ദ്വിവിധമേവാമനന്തി| ഏവം ചാഹുഃ- നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമൌ മഹാബലൌ| വ്യക്താവ്യക്തം ജഗദിവ നാതിക്രാമതി ജാതുചിത്||൧൪||

അന്യേ വീര്യദ്വയവാദിനഃ അഗ്നീഷോമാത്മകത്വാദ് ഗുണാനാം കാലസ്യ ചോഷ്ണശീതദ്വൈവിധ്യാദ് ദ്വിവിധമേവ വീര്യമുഷ്ണം ശീതം ചേതി വദന്തി| തഥാ ഹി ഗുര്വാദീനാം കേചന സൌമ്യാഃ കേചനാഗ്നേയാഃ| മഹാഭൂതപരായത്തത്വാദ് ഗുണാനാമ്| തേ ഗുര്വാദയോ ദ്വിവിധേ കാലേ സമ്ഭവന്ത്യാദാനേ വിസര്ഗേ ച| തത്രാദാനകാലഭവാനാമാഗ്നേയത്വം ഗുര്വാദീനാം വിസര്ഗഭവാനാം തു സൌമ്യത്വമിതി സ്ഥിതമേവ| ഏതസ്യൈവാഗ്നീഷോമദ്വയാത്മകത്വസ്യ തൈര്ദൃഷ്ടാന്തോപപത്തിരുച്യതേ- നാനാത്മകമിത്യാദിനാ| നാനാത്മകം പരസ്പരേണ വ്യാവൃത്തമപി ദ്രവ്യജാതം മഹാബലാവുത്കൃഷ്ടശക്തീ അഗ്നീഷോമൌ നാതിക്രാമതി നാതിവര്തതേ| അവശ്യം കിഞ്ചിദാഗ്നേയം ഭവതി കിഞ്ചിത്സൌമ്യമിതി| ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ- നാനാത്മകമപി ജഗദ് വ്യക്തമവ്യക്തം ച നാതിക്രാമതി വ്യക്തമ് തരുപര്വതജലാദി അവ്യക്തം കാലഭൂതഗ്രാമാദി| അസ്മിന് പക്ഷേ പൂര്വയോരപി പക്ഷയോരന്തര്ഭാവഃ| വിശേഷസ്യ സാമാന്യേऽന്തര്ഭാവാത്||൧൪||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

തത്രോഷ്ണം ദഹനപചനസ്വേദനവിലയനാനിലകഫശമനാനി കരോതി| ശീതം ഹ്ലാദനസ്തമ്ഭനജീവനരക്തപിത്തപ്രസാദനാദീനി||൧൫||

തത്രോഷ്ണവീര്യസ്യ ദഹനാദീനി കര്മാണി ശീതസ്യ ഹ്ലാദനാദീനി||൧൫||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

ഇതി വീര്യമുക്തം വിപാകസ്തൂച്യതേ| വിപാകസ്തു പ്രായഃ സ്വാദുഃ സ്വാദുലവണയോ- രമ്ലോऽമ്ലസ്യ കടുരിതരേഷാമ്| രസൈരസൌ തുല്യഫലഃ| ദ്രവ്യഗുണവിശേഷേണ ചാസ്യാല്പമധ്യഭൂയസ്ത്വമുപലക്ഷയേത്||൧൬||

സ്വാദ്വമ്ലകടുകാസ്ത്രയോ വിപാകാഃ| തത്ര മധുരദ്രവ്യസ്യ സര്വസ്യ മധുരവിപാകിത്വമ്| തദ്വല്ലവണസ്യ| അമ്ലോ വിപാകോऽമ്ലസ്യൈവ| ശേഷാണാം കടുഃ| വിപാകസ്തു ജഠരാഗ്നിസംയോഗേ പരിണാമവശാത് ദ്രവ്യസ്യ രസസ്യ സ്വരൂപാന്തരപ്രാദുര്ഭാവഃ| അസൌ വിപാകോ രസൈര്മധുരാമ്ലകടുകൈസ്തുല്യഫലഃ സദൃശഫലഃ| തേന മധുരസ്യ വിപാകസ്യ തേ ഗുണാ യേ മധുരസ്യ രസസ്യ| ഏവമമ്ലകടുകയോരപി| അസ്യ ച വിപാകസ്യ സ്വല്പത്വം മധ്യത്വം ഭൂയസ്ത്വം ച ദ്രവ്യഗുണവിശേഷേണോപലക്ഷയേത്| കിമുക്തം ഭവതി? ഉച്യതേ- യത്ര രസേന സദൃശോ വിപാകോ മധുരാമ്ലകടുകാനാം ദ്രവ്യാണാം തത്ര പ്രധാനരസസമാനഗുണാനാമുത്കൃഷ്ടത്വാദ്വിപാകസ്യോത്കൃഷ്ടത്വം കല്പനീയമ്| ഏവം മധ്യത്വാന്മധ്യത്വമ്| സ്വല്പത്വാച്ച സ്വല്പത്വമ്| യത്ര തു രസാദ്വിപരീതോ വിപാകോ ലവണതിക്തകഷായാണാം തത്ര രസവിപരീതാനാം ഗുണാനാമുത്കൃഷ്ടത്വാദുത്കൃഷ്ടത്വം കല്പയേദ്വിപാകസദൃശാനാമിത്യര്ഥഃ| ഏവം മധ്യത്വമല്പത്വം ച| വിപാകമേവമൂചുശ്ചരകവിദഃ||൧൬||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

പരാശരസ്തു പഠതി- പാകാസ്ത്രയോ രസാനാമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ കടുഃ കടുകമ്| ചത്വാരോऽന്യേ മധുരം സങ്കീര്ണരസാസ്തു സങ്കീര്ണമ്| കടുതിക്തകഷായാണാം കടുകോ യേഷാം വിപാക ഇതി പക്ഷഃ| തേഷാം പിത്തവിഘാതേ തിക്തകഷായൌ കഥം ഭവതഃ||൧൭||

പരാശരനാമാ മുനിര്വിപാകമന്യഥാ പഠിതവാന്| പാകാസ്ത്രയോ രസാനാമിത്യാര്യാദ്വയം പരാശരപഠിതമനുപഠതി| സര്വേഷാം രസാനാം ത്രയോ വിപാകാഃ മധുരോऽമ്ലഃ കടുശ്ച| തത്രാമ്ലരസോऽമ്ലവിപാകഃ കടുരസഃ കടുവിപാകഃ| ചത്വാരോऽന്യേ ശേഷാ മധുരലവണതിക്തകഷായാ മധുരവിപാകാഃ| സങ്കീര്ണരസാനാം മിശ്രരസാനാം സങ്കീര്ണവിപാകിത്വമ്| സ തു പരാശരസ്തിക്തകഷായയോര്മധുരവിപാകിത്വമിച്ഛന്തി| അന്യേ ത്വാചാര്യാസ്താവേവ കടുകവിപാകാവിച്ഛന്തി| തന്മതം ദൂഷയിതുകാമഃ പരാശര ആഹ- യ ആചാര്യാഃ കടുതിക്തകഷായാണാം കടുവിപാകിത്വമിച്ഛന്തി തേഷാം തിക്തകഷായയോഃ പിത്തഹരത്വം ന സമ്ഭവതി| മന്മതേ തു തയോര്മധുരവിപാകിത്വാത് പിത്തഹരത്വം സമ്ഭവതീതി പരാശരഃ| തച്ച ന ചതുരസ്രമിതി മന്യാമഹേ| യതഃ പിത്തഹര്ത്തൃത്വം രസസ്യൈവ സ്വരൂപമ്| കടുസ്തു വിപാകോ യത്ര സ്വല്പോऽപി ഭവതി ന തത്ര കടുഃ സ്വകാര്യം കരോതി യദ്യദ് ദ്രവ്യേ രസാദീനാമിതി ന്യായാത്| തഥാ ച തിക്തരസസ്യ കടുവിപാകസ്യാപി നിമ്ബസ്യ പിത്തരത്വമേവ| യത്ര ച വിപാകസ്യ കടോരാധിക്യം തത്ര തസ്യ പിത്തകര്തൃത്വമേവ| യഥാ തിക്തരസേऽപി ദ്രവ്യേ കടോര്വിപാകസ്യാധിക്യാദ് ബൃഹതീദ്വയസ്യ പിത്തകരത്വമേവം കഷായേऽപി കല്പീനയമ്| ഏവം രസസ്യൈവ സ്വഭാവഃ പിത്തഹരത്വമ്| യതശ്ച തിക്തരസേ കഷായരസേ ച ദ്രവ്യേ നൈസര്ഗികേണ ബലേന രസവീര്യാഭ്യാം വിപാകഃ പ്രായേണാഭിഭൂയതേ| അത ഉച്യതേ- തിക്തകഷായൌ പിത്തഹരാവിത്യസ്മാഭിരതഃ പരാശരമതമചതുരസ്രമിവ||൧൭||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

തത്ര യന്മധുരം രസവിപാകയോഃ ശീതവീര്യഞ്ച ദ്രവ്യം യച്ചാമ്ലം തയോരൂഷ്ണവീര്യഞ്ച യദ്വാ കടുകം തേഷാം യഥാസ്വം രസേഭ്യഃ പ്രായോ ഗുണാന് ദോഷകോപശമനത്വം ച വിദ്യാത്| തദ്യഥാ ക്ഷീരമദിരാമരിചാദീനാമ്||൧൮||

അനന്തരം വാഗ്ഭടോ യന്മധുരമിത്യാദിനാ പ്രകൃതം പ്രസ്തൈതി| യദ്ദ്രവ്യം മധുരരസം മധുരവിപാകം ശീതവീര്യം ച തഥാ തയോഃ രസവിപാകയോരസ്ലം സദ്യദുഷ്ണവീര്യം യദ്വാ കടുകം തയോ രസവിപാകയോരുഷ്ണവീര്യം ച തേഷാം ത്രയാണാമപി യഥാത്മീയരസഗുണാന് സാതിശയാന് വിദ്യാത്| രസാനുരൂപേണൈവ ച തേഷാം ദോഷകോപശമൌ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- യത്ര രസവീര്യവിപാകാനാമേകജാത്യന്വയത്വം തത്രൈകഗുണത്വമപി| തഥാ ച ക്ഷീരേ മധുരരസവിപാകേ ശീതവീര്യേ ച മധുരരസവത് ശ്ലേഷ്മകോപനത്വം വാതപിത്തശമനത്വം ച| ഏവം മദിരായാ അമ്ലരസവിപാകായാ ഉഷ്ണവീര്യായാശ്ചാമ്ലരസവദ്വാതശമനത്വം പിത്തസ്ലേഷ്മപ്രകോപനത്വാദികം ച| കടുകരസവിപാകസ്യോഷ്ണവീര്യസ്യ മരിചസ്യ കടുകരസവത്ശ്ലേഷ്മശമനത്വം വാതപിത്തപ്രകോപനത്വം ച||൧൮||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

രസാദിസങ്കരേണ ത്വന്യഥാത്വമ്| യഥാ മധു മധുരം ശ്ലേഷ്മാണം ശമയതി കടുവിപാകതയാ| സകഷായത്വാദ്രൌക്ഷ്യാച്ച വാതം ജനയതി ശീതവീര്യത്വാച്ച| തഥാ യവോऽപി| ആനൂപൌദകപിശിതം ശീതമപി പിത്തം കരോത്യുഷ്ണവീര്യത്വാത്| തഥാ തൈലം കടുവിപാകതയാ ച വിപാകത ഏവ ബദ്ധവിണ്മൂത്രമ്| അമ്ലം കാഞ്ജികം കഫം ജയതി രൂക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാത്| കപിത്ഥം തു രൌക്ഷ്യാത്, പിത്തം തു ശീതവീര്യത്വാത്| ആമലകം പിത്തം ശീതവീര്യത്വാത് സ്വാദുപാകതയാ ച കഫം രൌക്ഷ്യാല്ലാഘവാച്ച ശൈത്യരൌക്ഷ്യലാഘവൈസ്തു ന വാതമ്| ലവണം സൈന്ധവം സ്വാദുപാകതയാ പിത്തം ജയതി ലാഘവാത്കഫം ജയതി| കടുകാऽപി ശുണ്ഠീ സ്നേഹൌഷ്ണ്യസ്വാദുപാകൈര്വാതം ക്ഷപയതി പിപ്പലീ ച| ലശുനോऽപി സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവൈഃ| പലാണ്ഡുശ്ച| സ തു സ്നേഹഗൌരവാഭ്യാം ജനയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്| വൃദ്ധം ച മൂലകം സ്വാദുപാകതയാ| സ്നിഗ്ധാനി തിക്താനി വ്യാഘ്രീവിശല്യാऽര്കാഗരൂണ്യുഷ്ണവീര്യത്വാത് പിത്തം ജനയന്തി| കഷായതിക്തം മഹത് പഞ്ചമൂലം വാതം ജയതി നതു പിത്തമുഷ്ണവീര്യത്വാത്| കഷായശ്ച കുലത്ഥോऽമ്ലപാകതയാ ചേത്യേതന്നിദര്ശനമാത്രമുക്തമ്||൧൯||

യത്ര തു രസാദീനാം വിജാത്യന്വയത്വേന സങ്കരസ്തത്ര ക്വചിദ്രസാധിക്യേന കാര്യകാരിത്വം ക്വചിദ്വീര്യാധിക്യേന ക്വചിദ്വിപാകാധിക്യേന ഇത്യസ്യൈവാര്ഥസ്യ യഥാ മധുമധുരമിത്യാദ്യുദാഹരണമ്| സുബോധമ്| വൃദ്ധമൂലകസ്യ ത്രിദോഷകര്തുഃ കടുകസ്യ കഫകര്തൃത്വേ യദാചാര്യവാഗ്ഭടേന മധുരവിപാകിത്വം കാരണമുക്തം തത്സ്വയം ഹൃദയപഠിതസ്യൈവ വൃദ്ധമൂലകസ്യ കടുവിപാകിത്വം സ്മൃതം കിം വാന്യത് കിഞ്ചിദിതി ന ജാനേ|

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

തസ്മാത്- കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്| ദ്രവ്യം ഗുണേന വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചന||൨൦||

ഏവം സ്ഥിതേऽനന്തരപ്രക്രാന്തമേവാര്ഥം സ്ഫുടയന്നാഹ-തസ്മാദിത്യാദി| ദ്രവ്യം മധ്വാദി കിഞ്ചിത് കര്മാസ്രപിത്തോപശമനാദികം രസേന കുരുതേ| കിഞ്ചിത് ശ്ലേഷ്മ- ശമനാദികം വിപാകേനാപരം വാതവൃദ്ധ്യാദിലഘ്വാദിനാ ഗുണേനാപരം തൃട്ശമനാദി വീര്യേണ ശീതേന കിഞ്ചന വിഷാപനുത്യാദി പ്രഭാവേണേതി||൨൦||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

യദ്യദ്ദ്രവ്യേ രസാദീനാം ബലവത്ത്വേന വര്തതേ| അഭിഭൂയേതരാംസ്തത്തത് കാരണത്വം പ്രപദ്യതേ| വിരുദ്ധസംയോഗേ പ്രഭൂതേനാല്പം ജീയതേ വിരുദ്ധഗുണസംയോഗേ ഭൂയസാऽല്പം ഹി ജീയതേ||൨൧||

നനു ച യത്ര ദ്രവ്യാശ്രിതാനാം രസവീര്യഗുണവിപാകപ്രഭാവാനാം വിരോധഃ തത്ര തേഷാം കാര്യനിഷ്പാദനേ സമശക്തിത്വം ന വേത്യാശങ്കാനിവൃത്ത്യര്ഥമാഹ- യദ്യദ് ദ്രവ്യ ഇതി| രസാദീനാം രസവീര്യഗുണവിപാകപ്രഭാവാനാം യദ്രസോ വാ വീര്യം വാ വിപാകോ ഗുണഃ പ്രഭാവോ വാ ബലവത്ത്വേന വിജാതീയാധിക്യേന വര്തതേ തത്തത് കാരണത്വം കാര്യസാധകത്വം പ്രതിപദ്യതേ| കിം കൃത്വാ? ഇതരാന് ദ്രവ്യാശ്രിതാന് ഹീനാനഭിഭൂയ വിഫലീകൃത്യ| യത്ര തു ദ്രവ്യേ രസാദിദ്രാവകോ വിരുദ്ധാനാം ഗുണാനാം ഗുര്വാദീനാമേവ സംയോഗോ ന തു രസാദയോऽപേക്ഷ്യന്തേ| തത്ര കഥം കാര്യകര്തൃത്വമിതി പൃഷ്ട ആഹ- വിരുദ്ധേത്യാദി| അഥവാ രസാദികല്പനാവിശേഷേണൈവ യത്ര വിരുദ്ധഗുണോപനിപാതഃ തത്ര കഥം കാര്യകാരണത്വമിത്യാഹ-വിരുദ്ധേത്യാദി| തത്ര ഭൂയസാ പ്രഭൂതേന ഗുണേനാല്പം ജീയതേ നിഷ്ഫലീക്രിയതേ| ദ്വിവിധശ്ച വിരോധഃ-സ്വരൂപതഃ കാര്യതശ്ച| സ്വരൂപവിരോധോ യഥാ ഗുരുലഘ്വോഃ ശീതോഷ്ണയോശ്ച| കാര്യവിരോധോ യഥാ ഗുരുരൂക്ഷയോരുഷ്ണസ്നിഗ്ധയോശ്ച| തഥാ ഹി ഗുരുഃ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധികരഃ രൂക്ഷശ്ച ഗുരോര്വിരുദ്ധഃ കാര്യേണ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധ്യാഖ്യേന വിരുദ്ധ്യതേ| ഏവമുഷ്ണസ്യ ശ്ലേഷ്മഹന്തൃത്വം സ്നിഗ്ധസ്യ ശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വേന| ഇഹ ചോഭയോരപി വിരോധയോര്ഗ്രഹണമ്| ഏകത്ര് ദ്രവ്യേ സ്വരൂപകാര്യവിരുദ്ധയോര്ഭാവ ആഗമലബ്ധഃ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാദ് ദ്രവ്യസ്യോപപദ്യതേ||൨൧||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താന്യപോഹതി| ബലസാമ്യേ രസാദീനാമിതി നൈസര്ഗികം ബലമ്||൨൨||

നനു യദ്യദ് ദ്രവ്യേ രസാദീനാം ബലവത്തത്തത് കാര്യകരണശക്തമിത്യുക്തമ്| യത്ര തു ദ്രവ്യേ രസാദീനാമുത്കര്ഷാസമ്ഭവഃ പരസ്പരസാമ്യം തത്ര കസ്യ കാര്യകാരണത്വമിത്യുച്യതേ- രസമിത്യാദി| വിപാകഃ കര്താ രസം കര്മാപോഹതി കാര്യകരണേ കുണ്ഠയതി| തൌ രസവിപാകൌ കര്മണീ വീര്യം കര്തൃ അപോഹതി| താനി രസവിപാകവീര്യാണി പ്രഭാവോ വക്ഷ്യമാണഃ അപോഹതീത്യേതദ്രസാദീനാം ബലസാമ്യേ നൈസര്ഗികം സ്വാഭാവികം ബലമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- രസാദീനാം സമബലാനാമപി തഥാവിധോ ബലസ്വഭാവോ യത് പൂര്വസ്യ ബലമുത്തരസ്യ ബലേന സമേനാപ്യഭിഭൂയതേ| രസബലം വിപാകബലേന സമേനാപി സ്വഭാവാദേവാഭിഭൂയതേ| ഏവം രസവിപാകയോര്ബലം വീര്യബലേന| രസവിപാകവീര്യബലം പ്രഭാവബലേനേതി| തേന രസാദീനാം വിഷമത്വേऽപി സ്വഭാവബലമപേക്ഷ്യാധികസ്യ സാമര്ഥ്യം വിജ്ഞേയമ്||൨൨||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

വിരുദ്ധാ അപി ചാന്യോന്യം രസാദ്യാഃ കാര്യസാധനേ| നാവശ്യം സ്യുര്വിഘാതായ ഗുണദോഷാ മിഥോ യഥാ||൨൩||

നനു യത്ര രസാദീനാമന്യതമസ്യ കാര്യമിതരസ്യ കാര്യേണ വിരുദ്ധ്യതേ തത്ര കസ്യ കാര്യകര്തൃത്വം ഭവതി? യദി തു പ്രഭൂതസ്യ സ്വഭാവബലവതശ്ചേത്യുച്യതേ| തത്രാല്പോऽല്പബലശ്ച കിഞ്ചിത് കര്തും ശക്തോ ന വേത്യേവം പൃഷ്ട ഇദമാഹ- വിരുദ്ധാ ഇത്യാദി| രസാദ്യാ രസവീര്യവിപാകഗുണപ്രഭാവാ അന്യോന്യം പരസ്പരം വിരുദ്ധാ അപി ന നാശായ ഭവന്തി കാര്യസാധനകാലേ| ദൃഷ്ടാന്തോ-ഗുണദോഷാ മിഥോ യഥേതി| ഗുണാഃ സത്ത്വരജസ്തമാംസി പരസ്പരം പുരുഷാദ്യഭിധാനകാര്യസാധനേ വിരുദ്ധാ അപി യഥാ വിഘാതായ ന ഭവന്തി| ദോഷാശ്ച വാതപിത്തകഫാവിരുദ്ധാ അപി ദേഹരോഗാദിസാധനേ യഥാ മിഥോ വിഘാതായ ന ഭവന്തി| തദ്വദ്രസാദയോऽപി||൨൩||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

രസവീര്യപ്രഭൃതയോ ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷതഃ| ഏകരൂപാ വിരൂപാ വാ ദ്രവ്യം സമധിശേരതേ| മാധുര്യശൈത്യപൈച്ഛില്യസ്നേഹഗൌരവമന്ദതാഃ| സഹവൃത്ത്യാ സ്ഥിതാഃ ക്ഷീരേ ന ത്വാനൂപൌദകാമിഷേ||൨൪||

നനു ദ്രവ്യേ രസാദീനാം പരസ്പരസമവിഷമതയാ കാര്യകരത്വമുക്തം തസ്യാശ്ച രസാദിസമവിഷമതായാഃ കാരണം ന ജ്ഞായതേ| അത ഉച്യതേ-രസവീര്യേത്യാദി| രസവീര്യാദീനാം കാര്യകരത്വേ പരസ്പരസദൃശാനാം വിസദൃശാനാം വാ യദ് ദ്രവ്യാശ്രയണം തന്മഹാഭൂതസ്യ പൃഥിവ്യാദേരുത്കര്ഷാദപകര്ഷാച്ച സമ്പദ്യതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി യത് ദ്രവ്യേ രസസ്യ വീര്യാദിഭിഃ സാദൃശ്യമസാദൃശ്യം വാ തത്സര്വമേകാദീനാം ഭൂതാനാം കേഷാഞ്ചിത് കിയതാപ്യുത്കര്ഷേണാന്യേഷാം കിയതാപ്യപകര്ഷേണ ജന്യതേ| തേന ദ്രവ്യേണ സദൃശസ്യാപി ദ്രവ്യസ്യ യോംऽശാംശോ വിശേഷഃ സ ഭൂതകൃത ഏവ| ഏതദേവ മാധുര്യേണേത്യാദ്യുദാഹരണേന സ്ഫുടയതി| തേന ക്ഷീരേ മാധുര്യാദീനാം സമാനകാര്യകര്തൃത്വേന യദേകത്ര സദൃശാനാമവസ്ഥാനം തദേവാന്യസ്യ മഹാഭൂതസ്യോത്കര്ഷേണാന്യഭൂതേഭ്യഃ ||൨൪||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

ഗുണാ ദ്രവ്യേഷു യേ ചോക്താസ്ത ഏവ തനുദോഷയോഃ| സ്ഥിതിവൃദ്ധിക്ഷയാസ്തസ്മാത്തേഷാം ഹി ദ്രവ്യഹേതുകാഃ||൨൫||

യേ ഹി ഗുരുത്വാദയോ ദ്രവ്യേ സമ്ഭവന്തി ത ഏവ ഗുണാസ്തനോഃ ശരീരസ്യ പ്രത്യങ്ഗം സമ്ഭവന്തി| ദോഷസ്യ ച വാതാദേഃ തസ്മാത്തനോര്വാതാദീനാം ച സ്ഥിതിവൃദ്ധിക്ഷയാ ദ്രവ്യഹേതുകാഃ| വൃദ്ധിഃ സമാനൈരിത്യാദിന്യായാത്||൨൫||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

രസം വിദ്യാന്നിപാതേന തേനാധിവസനേന ച| വീര്യം വിപാകം ദ്രവ്യാണാം കര്മണഃ പരിനിഷ്ഠയാ||൨൬||

രസാദീനാം ദ്രവ്യസ്ഥിതാനാം സ്വരൂപവിശേഷഃ കഥം ജ്ഞായതേ ഇത്യാഹ- രസമിത്യാദി| ജിഹ്വാനിപാതേന സ്പര്ശമാത്രേണ രസവിശേഷം വിദ്യാത് ദ്രവ്യസ്യ| തേന നിപാതേനാധിവാസനേന കാലപരിവസനേന ച ജ്ഞായതേ വീര്യവിശേഷഃ| നിപാതമാത്രേണൌഷ്ണ്യം ശൈത്യം വാ ജ്ഞായതേ| യത്ര തു ദ്രവ്യേ വിപരീതത്വാദ്രസേനാഭിഭൂതം വീര്യം നിപാതമാത്രാന്ന ജ്ഞായതേ തത്ര കാലാധിവാസേന ദേഹമാര്ദവാദികരണാത് ജ്ഞായതേ| വിപാകവിശേഷസ്തു കര്മണഃ തത്കൃതസ്യ പരിനിഷ്ഠയാ നിഷ്പത്തേര്ദോഷവൃദ്ധിക്ഷയേണ||൨൬||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

മധുരസ്കന്ധനിര്ദിഷ്ടഘൃതതൈലഗുഡാദിഷു| ഗുണാസ്വാദാദിഭേദേന രസഷട്കം ന യുജ്യതേ| അസ്തു ഭേദാദസങ്ഖ്യത്വമൈക്യം വാ സ്വാദലക്ഷണാത്| ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷേണ ഭേദോ യോऽല്പേന കല്പ്യതേ| സങ്കീര്ണാത്വ ഫലേ ചാസൌ തുല്യത്വാന്ന വിവക്ഷ്യതേ| ഗുര്വാദീനാം വിശേഷേऽപി സ്വജാതേരനതിക്രമാത്| സങ്ഖ്യാഭേദോ യഥാ നാസ്തി രസാനാമപി സ ക്രമഃ| ദൃഷ്ടം മുഖോപലേപാദി യത്സര്വേഷു ഘൃതാദിഷു| ന ച തദ്ദാഡിമാദ്യേഷു ഷഡേവാതോ രസാഃ സ്മൃതാഃ| ആനന്ത്യൈകത്വയോശ്ച സ്യാന്ന വിചിത്രാര്ഥതന്ത്രണമ്||൨൭||

നനു രസാനാം മധുരാദിത്വേന ഷട്സങ്ഖ്യാനിയമ ഉക്തഃ; സ ന യുജ്യതേ കേവലമേകരസത്വമനേകരസത്വം വാ| തത്രാനേകരസത്വേ കാരണം വക്ഷ്യമാണമധുരാദിസ്കന്ധനിര്ദിഷ്ടാനാം ഘൃതതൈലഗുഡദ്രാക്ഷാശര്കരാമധുമധുകാദീനാം ഗുണസ്വാദാദിഭേദഃ| തഥാ ഹി ത്വയാ യേ മധുരത്വേന നിര്ദിഷ്ടാ ഗുഡദ്രാക്ഷാദയ ആസ്വാദനേന തേ ന പരസ്പരസദൃശാഃ ന ച ഗുരുത്വാദിനാ ഗുണേന| ന ചാമ്ലാദിയുക്താ ഇതി വക്തും യുജ്യതേ| അതോ ജ്ഞായതേ അന്യേ വിശിഷ്ടാ ഏവ ത ഇതി പ്രതിരസസ്കന്ധമാനന്ത്യമ്| രസൈകത്വേ കാരണം ജിഹ്വേന്ദ്രിയാസ്വാദനസാമാന്യമ്| തത്ര പ്രതിവിധീയതേ ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷേണേത്യാദി| തത്ര പ്രഥമം ഗുണഭേദദൂഷണം പരിഹ്രിയതേ| യോऽയമല്പേന ഭൂതാനാമുത്കര്ഷേണാപകര്ഷേണ മധുരാണാം ഗുണഭേദഃ സ സങ്കീര്ണത്വാത് ഫലേ ച സദൃശത്വാത് സന്നപി ന വിവക്ഷ്യതേ| ആസ്വാദഭേദാദാനന്ത്യം പരിഹ്രിയതേ| ഗുര്വാദീനാമിത്യാദി| ഗുര്വാദീനാം ഗുണാനാം യദ്യപി പ്രതിദ്രവ്യം വൈലക്ഷ്യണ്യമസ്തി തഥാപി ഗുരുത്വാദിജാത്യനതിക്രമാത് ഗുരുര്ഗുരുര്ലഘുര്ലഘുരിതി സങ്ഖ്യാഭേദാവിവക്ഷയാ നിര്ദിശ്യന്തേ| തദ്വന്മധുരാദിസ്കന്ധപഠിതാനാം ദ്രവ്യാണാം യദ്യപ്യാസ്വാദവൈലക്ഷണ്യം ദൃശ്യതേ തഥാപി യന്മുഖോപലേപഹ്ലാദനാദി ഘൃതാദിഷു മധുരേഷു ദൃഷ്ടം ന തന്മുഖോപലേപാദി ദാഡിമസൈന്ധവാദിഷ്വമ്ലലവണാദിഷു ദൃശ്യതേ| ന ചൈതാന് രസാനതിക്രമ്യ ജാത്യന്തരം സംഭവതി| അതഃ ഷഡേവ രസാഃ നോനാധികാഃ| യദി സദേവാനന്ത്യമൈക്യം വാ യഥോക്തപ്രകാരേണ തന്ത്രവ്യവഹാരേ ഗൃഹ്യതേ തതോ വിചിത്രസ്യ രസപൃഷ്ഠഭാവിനോ വക്തവ്യസ്യാനേകസ്യ തന്ത്രണസ്യ ശാസ്ത്രേ പ്രയോഗോ ന സ്യാത്| അത ആനന്ത്യേന രസാനാം തത്സ്വരൂപതന്ത്രണസ്യാപ്യാനന്ത്യാദവക്തവ്യതാ| ഏകരസത്വേ ച വിശേഷസ്യാനുക്തത്വാത് സ്വരൂപതന്ത്രേണാപി ന യുജ്യത ഇതി| രസാ ഉപസംഹൃതാഃ||൨൭||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

ഗുര്വാദ്യാ വീര്യമുച്യന്തേ ശക്തിമന്തോऽന്യഥാ ഗുണാഃ| പരസാമര്ഥ്യഹീനത്വാദ് ഗുണാ ഏവേതരേ ഗുണാഃ||൨൮||

വീര്യമുപസംഹ്രിയതേ-ഗുര്വാദ്യാ ഇത്യാദി| പൂര്വോക്താ ഗുര്വാദ്യാ അഷ്ടൌ യദോത്കൃഷ്ടശക്തയഃ സന്തോ ദ്രവ്യം സമധിശേരതേ തദാ വീര്യശബ്ദവാച്യാഃ| യദാ തൂത്കൃഷ്ടശക്തിയുക്താ ന ഭവന്തി സാമാന്യഗുണാ ഏവ| യേ ച ഗുര്വാദിവിശിഷ്ടാ ദ്വാദശഗുണാഃ തേ സ്വഭാവേനൈവ പരസാമര്ഥ്യഹീനാ ഉത്കൃഷ്ടശക്തിരഹിതാസ്തേऽപി സാമാന്യഗുണശബ്ദവാച്യാഃ| തേ ന കദാചിദപി വീര്യാഖ്യാം ലഭന്ത ഇതി വീര്യമുപസംഹൃതമ്||൨൮||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

യഥാരസം ജഗുഃ പാകാന് ഷട് കേചിത്തദസാമ്പ്രതമ്| യത്സ്വാദുര്വ്രീഹിരമ്ലത്വം ന ചാമ്ലമപി ദാഡിമമ്| യാതി തൈലം ച കടുതാം കടുകാപി ന പിപ്പലീ| യഥാരസത്വേ പാകാനാം ന സ്യാദേവം വിപര്യയഃ| യസ്മാത് ദൃഷ്ടോ യവഃ സ്വാദുര്ഗുരുരപ്യനിലപ്രദഃ| ദീപനം ശീതമപ്യാജ്യം വസോഷ്ണാപ്യഗ്നിസാദിനീ| കടുപാകോऽപി പിത്തഘ്നോ മുദ്ഗോ മാഷസ്തു പിത്തലഃ| സ്വാദുപാകോऽപി ചലകൃത്സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ഗുരു ഫാണിതമ്| രസഃ സ്വാദുര്യഥാ ചൈതത്തഥാന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ| വാതലം കഫപിത്തഘ്നമമ്ലമപ്യക്ഷികീഫലമ്| കുരുതേ ദധി ഗുര്വേവ വഹ്നിം പാരാവതം ന തു| കപിത്ഥം ദാഡിമം സാമ്ലം ഗ്രാഹി നാമലകീഫലമ്| കഷായാ ഗ്രാഹിണീ ശീതാ ധാതകീ ന ഹരീതകീ| അപ്രധാനാഃ പൃഥക് തസ്മാദ്രസാദ്യാഃ സംശ്രിതാസ്തു തേ||൨൯||

വിപാക ഉപസംഹ്രിയതേ-യഥാരസമിത്യാദി| കേചിദാചാര്യാ രസാനതിക്രമേണ പാകഷട്കം ജഗുരവദന്| യഥാരസമിതി യഥാവിധോ രസഃ സ്വരൂപേണ തഥാവിധ ഏവ തസ്യ വിപാകഃ തേന മധുരസ്യ മധുരോ വിപാകഃ അമ്ലോऽമ്ലസ്യ പടുര്ലവണസ്യ തിക്തസ്തിക്തസ്യ കടുഃ കടോഃ കഷായഃ കഷായസ്യേതി| തച്ചാചാര്യ- മതമസാമ്പ്രതമയുക്തമിതി| കുതഃ? വ്യഭിചാരാത്| ഏതദേവോദാഹരണേന ദര്ശയതി- യത്സ്വാദ്വിത്യാദി| യദി ഹി രസസദൃശഃ സര്വസ്യ വിപാകഃ സ്യാത് തത ഏവം വിപര്യയോ ന സ്യാത്| തേ ച രസാദയോ ദ്രവ്യാത് പൃഥഗ്ഭാവേന കാര്യകരത്വേന വികല്പ്യമാനാ അപ്രധാനാ യതസ്തേ സ്ഥിതാ അപി യസ്മിന് ദ്രവ്യേ ന തദ്ദ്രവ്യേ തത്സദൃശമേവ കാര്യം കുര്വന്തി| ഏതദേവ യസ്മാദ് ദൃഷ്ട ഇത്യാദിനിദര്ശനേന ദര്ശയതി| ഏവം യഥാ മധുരരസേ വിപര്യയോ ദൃഷ്ടസ്തഥാന്യേഷ്വപി രസേഷു ദൃശ്യത ഇത്യപ്രധാനാഃ രസാദ്യാഃ|

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

പ്രഭാവശ്ച യതോ ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യം ശ്രേഷ്ഠമതോ മതമ്||൩൦||

ദ്രവ്യം തു ശ്രേഷ്ഠമിത്യാചാര്യാണാം മതം, യതസ്തേ രസാദ്യാ രസവീര്യവിപാകാഃ പ്രഭാവശ്ച ദ്രവ്യസംശ്രിതാഃ തത്പരതന്ത്രാ ഇത്യര്ഥഃ||൩൦||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

രസാദിസാമ്യേ യത്കര്മ വിശിഷ്ടം തത് പ്രഭാവജമ്| ദന്തീ രസാദ്യൈസ്തുല്യാപി ചിത്രകസ്യ വിരേചനീ| മധുകസ്യ ച മൃദ്വീകാ ഘൃതം ക്ഷീരസ്യ ദീപനമ്| കടുപാകരസസ്നിഗ്ധഗുരുത്വൈഃ കഫവാതജിത്| ലശുനോ വാതകഫകൃന്ന തു തൈരേവ യദ്ഗുണൈഃ| മിഥോ വിരുദ്ധാന്വാതാദീന്ലോഹിതാദ്യാ ജയന്തി യത്| കുര്വന്തി യവകാദ്യാശ്ച തത്പ്രഭാവവിജൃമ്ഭിതമ്| ശിരീഷാദിര്വിഷം ഹന്തി സ്വപ്നാദ്യം തദ്വിവൃദ്ധയേ| മണിമന്ത്രൌഷധീനാമ് ച യത്കര്മ വിവിധാത്മകമ്| ശല്യാഹരണപുഞ്ജന്മ രക്ഷായുര്ധീവശാദികമ്| ദര്ശനാദ്യൈരപി വിഷം യന്നിയച്ഛതി ചാഗദഃ| വിരേചയതി യദ്വൃഷ്യമാശു ശുക്രം കരോതി വാ| ഊര്ധ്വാധോഭാഗികം യച്ച ദ്രവ്യം യച്ഛമനാദി ച| മാത്രാദി പ്രാപ്യ തത്തച്ച യത്പ്രപഞ്ചേന വര്ണിതമ്| തച്ച പ്രഭാവജം സര്വമതോऽചിന്ത്യഃ സ ഉച്യതേ||൩൧||

ഏവം രസാദ്യാഃ ജ്ഞാതാഃ, പ്രഭാവസ്തു ന ജ്ഞാതഃ, അതസ്തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥമുച്യതേ-രസാദീത്യാദി| രസവീര്യവിപാകാനാം പരസ്പരസാമ്യേऽപി യദ്യദ്വിശിഷ്ടം കര്മ ദൃശ്യതേ തത്തത് പ്രഭാവജം വിദ്ധി| ഏതാവദൈതദുക്തം ഭവതി-വിശിഷ്ടാ സര്വാതിശായിനീ ദ്രവ്യശക്തിഃ പ്രഭാവശബ്ദവാച്യാ| തസ്യ ച പ്രഭാവജസ്യ കര്മണ ഉദാഹരണമുച്യതേ-ദന്തീത്യാദി|ദന്തീ രസാദ്യൈശ്ചിത്രകസ്യ തുല്യാദി വിരേചനീ ന തു ചിത്രകമപി വിരേചനമിതി പ്രഭാവകര്മ| മധുകസ്യ രസാദ്യൈഃ സദൃശാപി ദ്രാക്ഷാ വിരേചനീ ന മധുകമിതി പ്രഭാവകര്മ| ക്ഷീരസ്യ രസാദ്യൈഃ സദൃശമപി ഘൃതം ദീപനം ന ക്ഷീരമിതി പ്രഭാവഃ| ലശുനഃ കടുരസത്വേന കടുവിപാകിത്വേന കഫജിത് സ്നിഗ്ധത്വേന ഗുരുത്വേന വാതജിത് സ ലശുനഃ സ്വൈരേവ ഗുണൈര്വാതകഫൌ ന കരോതീതി പ്രഭാവഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- കടുകരസവിപാകൌ തു ലശുനേ കഫച്ഛിത്വേ ദ്രവ്യപ്രഭാവാത് പര്യാപ്തൌ| ന തു വാതകരത്വേ| തഥാ തത്ര സ്നിഗ്ധത്വം ഗുരുത്വം ച വാതജിത്ത്വേ ദ്രവ്യപ്രഭാവാദേവ പര്യാപ്തമ്, ന തു ശ്ലേഷ്മകരത്വം ഇതി| പരസ്പരവിരുദ്ധാനപി വാതാദീന് ദോഷാന് രക്തശാലിഃ സ്നിഗ്ധത്വേന ഗുരുത്വേന നാശയതി| യവകശ്ച താനേവ കരോതീതി പ്രഭാവകര്മ| ശിരീഷഹരിദ്രാദികം വിഷം നാശയതി സ്വപ്നമേഘാദി ച തദേവ വിഷം വര്ദ്ധയതി തത് പ്രഭാവകര്മ| വൃഷ്യഞ്ച ദ്രവ്യം യച്ഛീഘ്രമേവ ശുക്രം വര്ദ്ധയതി ബഹിര്വിരേചയതി വാ തത് പ്രഭാവകര്മ| യച്ച ദ്രവ്യം മദനഫലാദി ഊര്ധ്വം ദേഹേ ഗച്ഛതി ഹരീതക്യാദി ബാധസ്തത് പ്രഭാവാത്| അന്യച്ച ശമനം പ്രഭാവാദേവ| യച്ച മാത്രാദിപ്രകരണേ പ്രപഞ്ചേന വിസ്താരേണ വര്ണിതം തത് പ്രഭാവജം വിദ്ധി| അതഃ പ്രഭാവസ്യ തത്സ്വഭാവത്വാത് സ പ്രഭാവോऽചിന്ത്യഃ കീദൃക്കദാ കുതസ്യ ഇതി ജ്ഞാതും ന ശക്യതേ| സദപി തത്കാരണം മഹാഭൂതവിശേഷപരിണാമാഖ്യമസ്മദ്വിധൈസ്തത്രാധിഗന്തും ന ശക്യതഃ ഇത്യര്ഥഃ||൩൧||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

രസേന വീര്യേണ ഗുണൈശ്ച കര്മ ദ്രവ്യം വിപാകേന ച യദ്വിദധ്യാത്| സദ്യോऽന്യഥാ തത്കുരുതേ പ്രഭാവാദ്ധേതോരതസ്തത്ര ന ഗോചരോऽസ്തി| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൩||

ഏതമേവ പ്രഭാവാര്ഥമുപസംഹതി-രസേനേത്യാദി| രസാദിഭിഃ കരണൈര്ദ്രവ്യം യത് കര്മ കരോതി തത് പ്രഭാവേനാന്യഥാ കുരുതേ വിപരീതയതീത്യര്ഥഃ| അതസ്തസ്യ പ്രഭാവഹേതോര്മാര്ഗണാ ന ശക്യതേ| തഥാവിധഭാവസ്വഭാവത്വാത്||൩൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സപ്തദശോऽധ്യായഃ