Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
ഇഹ ഹി ദ്രവ്യം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകമ്| തസ്യാധിഷ്ഠാനം പൃഥിവീ, യോനിരുദകം, ഖാനിലാനലസമവായാന്നിര്വൃത്തിവിശേഷൌ| ഉത്കര്ഷേണ തു വ്യപദേശഃ| തസ്മാദ്ഭൂതസമവായാമ്ഭവാന്നൈകരസം ദ്രവ്യമ്| തതശ്ച നൈകദോഷാ വ്യാധയഃ||൨||
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्| तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ| उत्कर्षेण तु व्यपदेशः| तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्| ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
തത്ര വ്യക്തോ രസഃ| അനുരസസ്തു രസേനാഭിഭൂതത്വാദവ്യക്തോ വ്യക്തോ വാ കിഞ്ചിദന്തേ||൩||
तत्र व्यक्तो रसः| अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
രസസ്യ തു ഛേദനോപശമനേ ദ്വേ കര്മണീ| ഹിതാഹിതൌ പ്രഭാവൌ||൪||
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी| हिताहितौ प्रभावौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
തദാശ്രയേഷു ച ദ്രവ്യസംജ്ഞകേഷു പൃഥിവ്യാദിഷു ഗുണാഃ പ്രകൃതിവികൃതിവിചാരദേശകാലവശാദ്ഗുര്വാദയോ രസേഷു സാഹചര്യാദുപചര്യന്തേ||൫||
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
തത്ര ദ്രവ്യം ഗുരുകഠിനവിശദമന്ദ്രസാന്ദ്രസ്ഥൂലസ്ഥിരഗന്ധഗുണബഹുലം പാര്ഥിവം ഉപചയഗൌരവസങ്ഘാതസ്ഥൈര്യകരമ്| ദ്രവസ്നിഗ്ധശീതഗുരുമന്ദ്രസാന്ദ്രസരമൃദുപിച്ഛിലരസഗുണബഹുലമൌദകമുപക്ലേദസ്നേഹബന്ധവിഷ്യന്ദമാര്ദവപ്രഹ്ലാദകരമ്| തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷസൂക്ഷ്മലഘുവിശദരൂപഗുണബഹുലമാഗ്നേയം ദാഹപാകപ്രകാശപ്രഭാവര്ണകരമ്| രൂക്ഷസൂക്ഷ്മലഘുവിശദവികാഷിവ്യവായിശീതഖരസ്പര്ശഗുണബഹുലം വായവ്യം രൌക്ഷ്യലാഘവവൈശദ്യഗ്ലാനിവിചാരകരമ്| സൂക്ഷ്മലഘുവിശദശ്ലക്ഷ്ണവ്യവായിവിവിക്തശബ്ദഗുണബഹുലമാകാശാത്മകം സൌഷിര്യലാഘവകരമ്||൬||
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्| द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्| तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्| रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्| सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
ഇത്ഥഞ്ച നാനൌഷധഭൂതം ജഗതി കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യമസ്തി വിവിധാര്ഥപ്രയോഗവശാത്||൭||
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
തത്രാഗ്നിമാരുതാത്മകം പ്രായേണോര്ധ്വഭാഗികമ്| തയോര്ഹി ലാഘവാദൂര്ധ്വഗതിത്വാച്ചാഗ്നേഃ പ്ലവനത്വാച്ച മാരുതസ്യ| ഭൂമ്യൌദകാത്മകം തു പ്രായേണാധോഭാഗികമ്| തയോര്ഹി ഗൌരവാന്നിമ്നഗത്വാച്ച തോയസ്യ| വ്യാമിശ്രാത്മകമുഭയതോഭാഗമ്| ശമനം തു ദോഷവിപരീതഗുണമുക്തം പ്രാക്| തത്സങ്കരേ ച യതോ ബാഹുല്യേന കാര്യകര്തൃത്വം ഭവതി യദേവാധികം തദേവ തത്കാര്യകരമിതി വ്യപദേശഃ| തഥാऽനിലാത്മകം ഗ്രാഹി| അനലാത്മകം ദീപനപാചനമ്| ഉഭയാത്മകം ലേഖനമ്| ഭൂമ്യുദകാത്മകം ബൃംഹണമ്||൮||
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्| तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य| भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्| तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य| व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्| शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्| तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः| तथाऽनिलात्मकं ग्राहि| अनलात्मकं दीपनपाचनम्| उभयात्मकं लेखनम्| भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
തത്ര കട്വമ്ലലവണാ വീര്യേണ യഥോത്തരമുഷ്ണാഃ| തിക്തകഷായമധുരാഃ ശീതാഃ||൯||
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः| तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
തിക്തകടുകഷായാ രൂക്ഷാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രമാരുതാഃ| ലവണാമ്ലമധുരാഃ സ്നിഗ്ധാ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രമാരുതാഃ| ലവണകഷായമധുരാ ഗുരവഃ| തദ്വദമ്ലകടുകതിക്താ ലഘവഃ||൧൦||
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः| लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः| लवणकषायमधुरा गुरवः| तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
അന്യേ പുനര്ഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷസാധാരണം ലവണമിച്ഛന്തി||൧൧||
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
വീര്യന്തു കേചിദ് ഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷതീക്ഷ്ണമന്ദശീതോഷ്ണഭേദേനാഷ്ടവിധമാഹുഃ||൧||
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
അപരേ പുനഃ പഠന്തി- വീര്യമ് ദ്രവ്യസ്യ തജ്ജ്ഞേയം യദ്യോഗാത് ക്രിയതേ ക്രിയാ| നാവീര്യം കുരുതേ കിഞ്ചിത് സര്വാ വീര്യകൃതാ ഹി സാ||൧൨||
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
തൈരപി ചൈവമതിപ്രകൃഷ്ടശക്തിയുക്താനാമശേഷൌഷധഗുണസാരഭൂതാനാ- മഷ്ടാനാമേവ ഗുര്വാദീനാം വീര്യസംജ്ഞാവിശിഷ്ടാമ്നായവിഹിതാപി ലൌകികീതി സമുദ്ഭാവ്യതേ| തഥാ ഹി തയാ രസവിപാകഗുണാऽന്തരവിജയിനോ ഭൂയാംസശ്ച വരിഷ്ഠാശ്ച ഗുണാഃ സങ്ഗൃഹീതാഃ| വിശേഷവൃത്ത്യാ ച തത്ര തത്ര ദ്രവ്യസ്വരൂപകഥനേ വ്യവഹാരഃ പ്രവൃത്തിതോ ഭവതി| അത ഏവ സര്വാതിശായീ ദ്രവ്യസ്വഭാവഃ പ്രഭാവ ഇത്യാമ്നാതഃ| സത്യപി ച ക്രിയാനിര്വര്തനസാമാന്യേ തദ്വിപരീതാ രസാദയോ വീര്യാഖ്യയാ പ്രഭാവസംജ്ഞയാ വാ ന പരാമൃശ്യന്തേ||൧൩||
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते| तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः| विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति| अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः| सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
അന്യേ തു ഗുര്വാദീനാമഗ്നീഷോമാത്മകത്വാദാദാനവിസര്ഗവിഭാഗേന കാലസ്യ ചോഷ്ണശീതാത്മകത്വാദ് ദ്വിവിധമേവാമനന്തി| ഏവം ചാഹുഃ- നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമൌ മഹാബലൌ| വ്യക്താവ്യക്തം ജഗദിവ നാതിക്രാമതി ജാതുചിത്||൧൪||
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति| एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
തത്രോഷ്ണം ദഹനപചനസ്വേദനവിലയനാനിലകഫശമനാനി കരോതി| ശീതം ഹ്ലാദനസ്തമ്ഭനജീവനരക്തപിത്തപ്രസാദനാദീനി||൧൫||
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति| शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
ഇതി വീര്യമുക്തം വിപാകസ്തൂച്യതേ| വിപാകസ്തു പ്രായഃ സ്വാദുഃ സ്വാദുലവണയോ- രമ്ലോऽമ്ലസ്യ കടുരിതരേഷാമ്| രസൈരസൌ തുല്യഫലഃ| ദ്രവ്യഗുണവിശേഷേണ ചാസ്യാല്പമധ്യഭൂയസ്ത്വമുപലക്ഷയേത്||൧൬||
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते| विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्| रसैरसौ तुल्यफलः| द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
പരാശരസ്തു പഠതി- പാകാസ്ത്രയോ രസാനാമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ കടുഃ കടുകമ്| ചത്വാരോऽന്യേ മധുരം സങ്കീര്ണരസാസ്തു സങ്കീര്ണമ്| കടുതിക്തകഷായാണാം കടുകോ യേഷാം വിപാക ഇതി പക്ഷഃ| തേഷാം പിത്തവിഘാതേ തിക്തകഷായൌ കഥം ഭവതഃ||൧൭||
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्| चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्| कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः| तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
തത്ര യന്മധുരം രസവിപാകയോഃ ശീതവീര്യഞ്ച ദ്രവ്യം യച്ചാമ്ലം തയോരൂഷ്ണവീര്യഞ്ച യദ്വാ കടുകം തേഷാം യഥാസ്വം രസേഭ്യഃ പ്രായോ ഗുണാന് ദോഷകോപശമനത്വം ച വിദ്യാത്| തദ്യഥാ ക്ഷീരമദിരാമരിചാദീനാമ്||൧൮||
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्| तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
രസാദിസങ്കരേണ ത്വന്യഥാത്വമ്| യഥാ മധു മധുരം ശ്ലേഷ്മാണം ശമയതി കടുവിപാകതയാ| സകഷായത്വാദ്രൌക്ഷ്യാച്ച വാതം ജനയതി ശീതവീര്യത്വാച്ച| തഥാ യവോऽപി| ആനൂപൌദകപിശിതം ശീതമപി പിത്തം കരോത്യുഷ്ണവീര്യത്വാത്| തഥാ തൈലം കടുവിപാകതയാ ച വിപാകത ഏവ ബദ്ധവിണ്മൂത്രമ്| അമ്ലം കാഞ്ജികം കഫം ജയതി രൂക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാത്| കപിത്ഥം തു രൌക്ഷ്യാത്, പിത്തം തു ശീതവീര്യത്വാത്| ആമലകം പിത്തം ശീതവീര്യത്വാത് സ്വാദുപാകതയാ ച കഫം രൌക്ഷ്യാല്ലാഘവാച്ച ശൈത്യരൌക്ഷ്യലാഘവൈസ്തു ന വാതമ്| ലവണം സൈന്ധവം സ്വാദുപാകതയാ പിത്തം ജയതി ലാഘവാത്കഫം ജയതി| കടുകാऽപി ശുണ്ഠീ സ്നേഹൌഷ്ണ്യസ്വാദുപാകൈര്വാതം ക്ഷപയതി പിപ്പലീ ച| ലശുനോऽപി സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവൈഃ| പലാണ്ഡുശ്ച| സ തു സ്നേഹഗൌരവാഭ്യാം ജനയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്| വൃദ്ധം ച മൂലകം സ്വാദുപാകതയാ| സ്നിഗ്ധാനി തിക്താനി വ്യാഘ്രീവിശല്യാऽര്കാഗരൂണ്യുഷ്ണവീര്യത്വാത് പിത്തം ജനയന്തി| കഷായതിക്തം മഹത് പഞ്ചമൂലം വാതം ജയതി നതു പിത്തമുഷ്ണവീര്യത്വാത്| കഷായശ്ച കുലത്ഥോऽമ്ലപാകതയാ ചേത്യേതന്നിദര്ശനമാത്രമുക്തമ്||൧൯||
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्| यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया| सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च| तथा यवोऽपि| आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्| तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्| अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्| कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्| आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्| लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति| कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च| लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः| पलाण्डुश्च| स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्| वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया| स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति| कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्| कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
തസ്മാത്- കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്| ദ്രവ്യം ഗുണേന വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചന||൨൦||
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्| द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
യദ്യദ്ദ്രവ്യേ രസാദീനാം ബലവത്ത്വേന വര്തതേ| അഭിഭൂയേതരാംസ്തത്തത് കാരണത്വം പ്രപദ്യതേ| വിരുദ്ധസംയോഗേ പ്രഭൂതേനാല്പം ജീയതേ വിരുദ്ധഗുണസംയോഗേ ഭൂയസാऽല്പം ഹി ജീയതേ||൨൧||
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते| अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താന്യപോഹതി| ബലസാമ്യേ രസാദീനാമിതി നൈസര്ഗികം ബലമ്||൨൨||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
വിരുദ്ധാ അപി ചാന്യോന്യം രസാദ്യാഃ കാര്യസാധനേ| നാവശ്യം സ്യുര്വിഘാതായ ഗുണദോഷാ മിഥോ യഥാ||൨൩||
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने| नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
രസവീര്യപ്രഭൃതയോ ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷതഃ| ഏകരൂപാ വിരൂപാ വാ ദ്രവ്യം സമധിശേരതേ| മാധുര്യശൈത്യപൈച്ഛില്യസ്നേഹഗൌരവമന്ദതാഃ| സഹവൃത്ത്യാ സ്ഥിതാഃ ക്ഷീരേ ന ത്വാനൂപൌദകാമിഷേ||൨൪||
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः| एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते| माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः| सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
ഗുണാ ദ്രവ്യേഷു യേ ചോക്താസ്ത ഏവ തനുദോഷയോഃ| സ്ഥിതിവൃദ്ധിക്ഷയാസ്തസ്മാത്തേഷാം ഹി ദ്രവ്യഹേതുകാഃ||൨൫||
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः| स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
രസം വിദ്യാന്നിപാതേന തേനാധിവസനേന ച| വീര്യം വിപാകം ദ്രവ്യാണാം കര്മണഃ പരിനിഷ്ഠയാ||൨൬||
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च| वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
മധുരസ്കന്ധനിര്ദിഷ്ടഘൃതതൈലഗുഡാദിഷു| ഗുണാസ്വാദാദിഭേദേന രസഷട്കം ന യുജ്യതേ| അസ്തു ഭേദാദസങ്ഖ്യത്വമൈക്യം വാ സ്വാദലക്ഷണാത്| ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷേണ ഭേദോ യോऽല്പേന കല്പ്യതേ| സങ്കീര്ണാത്വ ഫലേ ചാസൌ തുല്യത്വാന്ന വിവക്ഷ്യതേ| ഗുര്വാദീനാം വിശേഷേऽപി സ്വജാതേരനതിക്രമാത്| സങ്ഖ്യാഭേദോ യഥാ നാസ്തി രസാനാമപി സ ക്രമഃ| ദൃഷ്ടം മുഖോപലേപാദി യത്സര്വേഷു ഘൃതാദിഷു| ന ച തദ്ദാഡിമാദ്യേഷു ഷഡേവാതോ രസാഃ സ്മൃതാഃ| ആനന്ത്യൈകത്വയോശ്ച സ്യാന്ന വിചിത്രാര്ഥതന്ത്രണമ്||൨൭||
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु| गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते| अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्| भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते| सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते| गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्| सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः| दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु| न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः| आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
ഗുര്വാദ്യാ വീര്യമുച്യന്തേ ശക്തിമന്തോऽന്യഥാ ഗുണാഃ| പരസാമര്ഥ്യഹീനത്വാദ് ഗുണാ ഏവേതരേ ഗുണാഃ||൨൮||
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः| परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
യഥാരസം ജഗുഃ പാകാന് ഷട് കേചിത്തദസാമ്പ്രതമ്| യത്സ്വാദുര്വ്രീഹിരമ്ലത്വം ന ചാമ്ലമപി ദാഡിമമ്| യാതി തൈലം ച കടുതാം കടുകാപി ന പിപ്പലീ| യഥാരസത്വേ പാകാനാം ന സ്യാദേവം വിപര്യയഃ| യസ്മാത് ദൃഷ്ടോ യവഃ സ്വാദുര്ഗുരുരപ്യനിലപ്രദഃ| ദീപനം ശീതമപ്യാജ്യം വസോഷ്ണാപ്യഗ്നിസാദിനീ| കടുപാകോऽപി പിത്തഘ്നോ മുദ്ഗോ മാഷസ്തു പിത്തലഃ| സ്വാദുപാകോऽപി ചലകൃത്സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ഗുരു ഫാണിതമ്| രസഃ സ്വാദുര്യഥാ ചൈതത്തഥാന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ| വാതലം കഫപിത്തഘ്നമമ്ലമപ്യക്ഷികീഫലമ്| കുരുതേ ദധി ഗുര്വേവ വഹ്നിം പാരാവതം ന തു| കപിത്ഥം ദാഡിമം സാമ്ലം ഗ്രാഹി നാമലകീഫലമ്| കഷായാ ഗ്രാഹിണീ ശീതാ ധാതകീ ന ഹരീതകീ| അപ്രധാനാഃ പൃഥക് തസ്മാദ്രസാദ്യാഃ സംശ്രിതാസ്തു തേ||൨൯||
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्| यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्| याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली| यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः| यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः| दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी| कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः| स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्| रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते| वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्| कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु| कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्| कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी| अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
പ്രഭാവശ്ച യതോ ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യം ശ്രേഷ്ഠമതോ മതമ്||൩൦||
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
രസാദിസാമ്യേ യത്കര്മ വിശിഷ്ടം തത് പ്രഭാവജമ്| ദന്തീ രസാദ്യൈസ്തുല്യാപി ചിത്രകസ്യ വിരേചനീ| മധുകസ്യ ച മൃദ്വീകാ ഘൃതം ക്ഷീരസ്യ ദീപനമ്| കടുപാകരസസ്നിഗ്ധഗുരുത്വൈഃ കഫവാതജിത്| ലശുനോ വാതകഫകൃന്ന തു തൈരേവ യദ്ഗുണൈഃ| മിഥോ വിരുദ്ധാന്വാതാദീന്ലോഹിതാദ്യാ ജയന്തി യത്| കുര്വന്തി യവകാദ്യാശ്ച തത്പ്രഭാവവിജൃമ്ഭിതമ്| ശിരീഷാദിര്വിഷം ഹന്തി സ്വപ്നാദ്യം തദ്വിവൃദ്ധയേ| മണിമന്ത്രൌഷധീനാമ് ച യത്കര്മ വിവിധാത്മകമ്| ശല്യാഹരണപുഞ്ജന്മ രക്ഷായുര്ധീവശാദികമ്| ദര്ശനാദ്യൈരപി വിഷം യന്നിയച്ഛതി ചാഗദഃ| വിരേചയതി യദ്വൃഷ്യമാശു ശുക്രം കരോതി വാ| ഊര്ധ്വാധോഭാഗികം യച്ച ദ്രവ്യം യച്ഛമനാദി ച| മാത്രാദി പ്രാപ്യ തത്തച്ച യത്പ്രപഞ്ചേന വര്ണിതമ്| തച്ച പ്രഭാവജം സര്വമതോऽചിന്ത്യഃ സ ഉച്യതേ||൩൧||
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी| मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्| कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्| लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः| मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्| कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्| शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये| मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्| शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्| दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः| विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा| ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च| मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्| तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
രസേന വീര്യേണ ഗുണൈശ്ച കര്മ ദ്രവ്യം വിപാകേന ച യദ്വിദധ്യാത്| സദ്യോऽന്യഥാ തത്കുരുതേ പ്രഭാവാദ്ധേതോരതസ്തത്ര ന ഗോചരോऽസ്തി| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൩||
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्| सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon