17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

அதாதோ த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||

பூர்வேஷு அத்யாயேஷு ரஸாதிவிஶேஷைர்த்ரவ்யகார்யஸ்வரூபமுக்தஂ, தே ச த்ரவ்யரஸாதயோ ந ஜ்ஞாதாஃ, அதஸ்தத்விஜ்ஞாநார்தமத்யாயாரம்பஃ| தத்ர ரஸாதீநாமாஶ்ரயத்வேந ப்ராதாந்யாத் த்ரவ்யமேவாதாவுச்யதே| ரஸஸ்ய து பஹுவக்தவ்யத்வாதஸ்மிந்நத்யாயே கிஞ்சித் ஸூத்ரணம்| த்விதீயே து நிர்ணயஃ| வீர்யாதீநாஂ த்வத்ரைவ|| ௧||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

இஹ ஹி த்ரவ்யஂ பஞ்சமஹாபூதாத்மகம்| தஸ்யாதிஷ்டாநஂ பதிவீ, யோநிருதகஂ, காநிலாநலஸமவாயாந்நிர்வத்திவிஶேஷௌ| உத்கர்ஷேண து வ்யபதேஶஃ| தஸ்மாத்பூதஸமவாயாம்பவாந்நைகரஸஂ த்ரவ்யம்| ததஶ்ச நைகதோஷா வ்யாதயஃ||௨||

தச்ச த்ரவ்யஂ பஞ்சபூதாத்மகஂ பஞ்சபிர்மஹாபூதைராரப்தமித்யர்தஃ| பஞ்சபூதாநி பதிவ்யப்தேஜோவாய்வாகாஶாநி லோகே ப்ரஸித்தாநி| ஆகாஶஸ்ய து ஶூந்யாத்மநோऽபி குணாஶ்ரயத்வாத் பதிவ்யாதிவதேவ பூதத்வஂ த்ரவ்யாரம்பகத்வஂ ச விஜ்ஞேயம்| ததா ச நபோபாகாதிகே த்ரவ்யேऽவயவநிபிடபாவாத்யபாவேந ஸ்வரூபமஜஹதேவ நபஃகாரணதாஂ யாதி| ஏஷாஂ ச பூதாநாஂ பரஸ்பரவைலக்ஷண்யஂ பாவஹேதுத்வஂ பஞ்சஸங்க்யாவத்த்வஂ ச பாவஸ்வரூபாந்வயவ்யதிரேகஸமதிகம்யம்| நநு பதிவ்யாதயஃ கேந ப்ரகாரேண காரணதாஂ தத்ர கச்சந்தீத்யாஹ-தஸ்ய த்ரவ்யஸ்யாதிஷ்டாநமாஶ்ரயஃ பதிவீ| ஸா ஹி குடூச்யாதேராஹாராத்யுபயோகிநோ த்ரவ்யஸ்யோபலம்பேந ப்ரதாநஂ காரணம்| தஸ்ய ச குடூச்யாதேஃ ஸர்வஸ்யைவ த்ரவ்யஸ்யாம்பு யோநிஃ| யு மிஶ்ரணே தாதுஃ தஸ்மிந்யோநிரிதி ரூபஂ பவதி| காரணஂ ஸ்வபாவஸம்பந்தஹேதுரித்யர்தஃ| நபோவாய்வநலாநாஂ ஸமவாயாத் பதிவ்யுதகாப்யாமவிநாபாவவத்தித்வாத்தஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய நிர்வத்திவிஶேஷௌ பவதஃ| நிர்வத்திர்நிஷ்பத்திராத்மலாபஃ| விஶேஷோ த்ரவ்யாந்தரேணாஸாதஶ்யம்| ததா ச ஸஂஸ்தாநவிஶேஷலாபாயாவயவவ்யூஹநே நபஃகாரணதாஂ யாதி| காடிந்யாதிகே வாயுஃ| தேஜஃப்ரஸாதலப்யாஶ்சாங்குராத்யவஸ்தாவிஶேஷாஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி- பஞ்சாநாமேவ பூதாநாஂ ஸஂயோகாத் ஸர்வத்ரவ்யாணாமாஹாராத்யுபயோகிநாஂ ஸம்பவஃ| தேஷாமேவ பூதாநாமேகாதிதாரதம்யாதிஸஂயோகவிஶேஷேண த்ரவ்யாணாஂ பரஸ்பரவ்யாவத்திஃ| யஶ்ச பார்திவஂ த்ரவ்யமாப்யமித்யாதிவ்யபதேஶஃ ஸ பூயஸா ப்ரபூதேந மஹாபூதேந ஜந்யதே| தேந பஞ்சஸு மத்யே யததிகஂ ததீயஂ வ்யபதேஶஂ ப்ராப்நோதீத்யர்தஃ| ஏவஂ ஸர்வஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய பஞ்சபூதாத்மகத்வாத் ஸர்வரஸத்வம்| யதோ யேயஂ ஷட்ஸங்க்யா பரஸ்பரவிலக்ஷணா ரஸாநாஂ நிஷ்பத்திஃ ஸா மஹாபூதாநாஂ விஶேஷகதா| ததா ச பூஜலயோரித்யாதிநா வக்ஷ்யதி| யஶ்ச ஸர்வஸ்ய த்ரவ்யஸ்யாபி ஷட்ரஸத்வேऽபி மாதுர்யாதிவ்யபதேஶஃ ஸ பூயஸாஂ பூதேந க்ரியதே| ஏவஂ யதஃ ஸர்வஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய ந ஸர்வரஸத்வஂ ததஸ்தேந த்ரவ்யேண ஜநிதத்வாத்ஸர்வரோகாணாமபித்ரிதோஷஜத்வம்| யஸ்மாத்ரோகாணாஂ தோஷாஃ காரணஂ தேஷாஂ ச ரஸாஸ்தே ச ரஸாஃ ஸர்வ ஏவைகஸ்மிந் த்ரவ்யே ஸ்திதாஃ த்ரவ்யஸ்ய ரஸஜநகபூதநிஷ்பாதிதத்வாத்| அத ஏவ ஸஂஸர்கஸந்நிபாதபேதாநாமாநந்த்யம்| யத்து கதிபயாநாஂ பேதாநாஂ நிதாநாதிஷு கீர்தநஂ ததந்யாபேக்ஷயா ப்ராதாந்யாச்சிகித்ஸாஸுகப்ரதர்ஶநாய| யா து ரோகாணாமேகதோஷோக்திஃ ஸா ஸதிஶயப்ராதாந்யஹேதுகா| ததா சைகதோஷாபிமதேஷ்வபி ரோகேஷு விவக்ஷிததோஷப்ரதீகாரோபயோக்யஸதாரணஂ தத்தோஷவிபரீதகுணமேகஂ த்ரவ்யஂ துஷ்ப்ராபமிதி ஸ்திதம்| நைகதோஷா ரோகா இதி| அத சைவஂ வ்யாக்யாயதே த்ரவ்யாணாஂ பஞ்சபூதாத்மகத்வே ஸதி விஶேஷவ்யபதேஶோ யதோ பூயஸா ப்ரபூதேந பவதி| தத ஏவ ஹேதோர்நைகரஸஂ த்ரவ்யஂ ந ஸதஶரஸஂ பிந்நரஸமித்யர்தஃ| பூதஸங்காதஸம்பவாத்தேதோர்யதேகரஸத்வஂ ஸர்வஸ்ய ப்ராப்தஂ தத் ப்ரதிஷித்த்யதே| அந்யதா யதி விஶேஷவ்யபதேஶவத்பிந்நரஸத்வமபி ந ஸ்யாத்ததஃ ஸர்வஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய பஞ்சபூதாத்மகத்வாத் ஸாதஶ்யாதேகரஸத்வமேவ ஸ்யாத்| ததஶ்ச ஸர்வாணி த்ரவ்யாணி மதுராத்யந்யதமரஸாநி ஸ்யுஃ| தஸ்மாந்நைகரஸஂ த்ரவ்யம்| அத ஏவ ஹேதோ ரோகா அபி தோஷஸ்ய வ்யவதாநேந த்ரவ்யஹேதுத்வாத் த்ரவ்யவிஶேஷவத்பிந்நரஸவச்ச தேऽபி நைகதோஷாஃ| அந்யதா ஜ்வராணாமந்யேஷாஂ த்ரவ்யஹேதுத்வஸாமாந்யாத்ஸதஶதோஷாபரபர்யாயமேகதோஷத்வஂ ஸ்யாத்|| ௨||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

தத்ர வ்யக்தோ ரஸஃ| அநுரஸஸ்து ரஸேநாபிபூதத்வாதவ்யக்தோ வ்யக்தோ வா கிஞ்சிதந்தே||௩||

தத்ர ச த்ரவ்ய ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யோ வ்யக்தஃ ஸ்புடோ ரஸஶப்தேநோக்தஃ| யஶ்ச ரஸோ யஸ்மிந் த்ரவ்யேऽநுரஸத்வேநோக்தஃ ஸ ப்ரதாநரஸேநாபிபூதத்வாதவ்யக்த ஏவ திஷ்டதி| ப்ரதாநரஸவிஜாதீயகார்யகதத்வாத்தஸ்ய ஸத்பாவோऽநுமீயதே| ஆகமாச்ச| அதவா யோ ரஸஃ ப்ரதாநரஸஸ்யாந்தே கிஞ்சித்வ்யக்தோऽப்யுபலப்யதே ஸோऽநுரஸஃ|| ௩||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

ரஸஸ்ய து சேதநோபஶமநே த்வே கர்மணீ| ஹிதாஹிதௌ ப்ரபாவௌ||௪||

தத்ர ய ஆசார்யாஃ சேதநோபஶமநஹிதாஹிதாநாஂ சதுர்ணாஂ ரஸத்வமிச்சந்தி தாந் ப்ரத்யாத்ரேயமதாநுஸாரேணேதமுச்யதே| ரஸஸ்ய சேதநோபஶமநே கர்மணீ தஸ்யைவ ஹிதாஹிதௌ ப்ரபாவௌ| ப்ரபாவோ ரஸாதிவிலக்ஷணா ஶக்திஃ ந து தேஷாஂ ரஸத்வமிதி| தேந சேதநோபஶமநயோர்பாவே ல்யுடிதி சேதநஂ தோஷாதீநாஂ பாகஶஃ கரணம்| உபஶமநஂ து தோஷாணாமநுத்க்லேஶேந ஸமீகரணம்| ஹிதஂ யத் ப்ரபாவாதேவ ஶரீரஸ்ய பத்யம்| விபரீதமஹிதம்|| ௪||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

ததாஶ்ரயேஷு ச த்ரவ்யஸஂஜ்ஞகேஷு பதிவ்யாதிஷு குணாஃ ப்ரகதிவிகதிவிசாரதேஶகாலவஶாத்குர்வாதயோ ரஸேஷு ஸாஹசர்யாதுபசர்யந்தே||௫||

தேஷாஂ ச ரஸாதீநாமாஶ்ரயபூதேஷு பதிவ்யாதிஷு பஞ்சஸு த்ரவ்யஸஂஜ்ஞகேஷு கார்யத்ரவ்யாவஸ்தாயாஂ யே குணா குர்வாதயோ குருஸ்நேஹோஷ்ணஸூக்ஷ்மலக்வாதயஃ தே த்ரவ்யகுணாஃ ஸந்தோ ரஸேஷு குணத்வேநோபசாராதுச்யந்தே| உபசாரஸ்ய பஹுஹேதுதர்ஶநாய ஸாஹசர்யஂ விஶேஷண்ம்| நநு கதஂ தே த்ரவ்யஸ்யேத்யாஶங்க்யாஹ- ப்ரகத்யேத்யாதி| க்வசித் ப்ரகத்யவஸ்தாயாஂ ந ஸந்தோऽபி நாநாவிதக்ரியாஸாத்யயா விகத்யா ஜந்யந்தே| கேசித்து விசாராதிபிஃ| விசாரோ விஶிஷ்டமாத்ராதிகஃ ஸஂயோகஃ| தேஶோ த்விவித உக்தஃ| தத்வஶாத் குர்வாதிகுணயோகோ த்ரவ்யஸ்ய| தேஹதேஶவஶாத் ஸக்திமாஂஸாத்குருஸ்கந்த இத்யாதி| பூமிதேஶவஶாதந்யதா ஜாங்கலே அந்யதாநூப இதி| ஏவஂ காலேऽபி| தேந யத்ராऽபி விகத்யாதிவஶாத்ரஸாநாஂ ஸம்பவஃ தத்ராபி யே ரஸகுணாஸ்தே த்ரவ்யஸ்யைவ விஜ்ஞேயாஃ| ஏஷா ச ப்ரகத்யாதிவஶாத் குர்வாதிகல்பநா ரஸாஶ்ரயஸ்ய த்ரவ்யஸ்யைவ குணாஶ்ரயாத் ஸம்பவதி; ந ரஸஸ்ய| தஸ்ய து ஸாஹசர்யாதுபசர்யதே|| ௫||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

தத்ர த்ரவ்யஂ குருகடிநவிஶதமந்த்ரஸாந்த்ரஸ்தூலஸ்திரகந்தகுணபஹுலஂ பார்திவஂ உபசயகௌரவஸங்காதஸ்தைர்யகரம்| த்ரவஸ்நிக்தஶீதகுருமந்த்ரஸாந்த்ரஸரமதுபிச்சிலரஸகுணபஹுலமௌதகமுபக்லேதஸ்நேஹபந்தவிஷ்யந்தமார்தவப்ரஹ்லாதகரம்| தீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷஸூக்ஷ்மலகுவிஶதரூபகுணபஹுலமாக்நேயஂ தாஹபாகப்ரகாஶப்ரபாவர்ணகரம்| ரூக்ஷஸூக்ஷ்மலகுவிஶதவிகாஷிவ்யவாயிஶீதகரஸ்பர்ஶகுணபஹுலஂ வாயவ்யஂ ரௌக்ஷ்யலாகவவைஶத்யக்லாநிவிசாரகரம்| ஸூக்ஷ்மலகுவிஶதஶ்லக்ஷ்ணவ்யவாயிவிவிக்தஶப்தகுணபஹுலமாகாஶாத்மகஂ ஸௌஷிர்யலாகவகரம்||௬||

தத்ர பார்திவஂ த்ரவ்யஂ குருத்வாதிகுணயுக்தஂ கந்தகுணேந சாதிகமுபயுக்தஂ ச தேஹ உபசயாதிகரம்| உபசயோ மஹத்த்வம்| ஸங்காதஃ காடிந்யம்| ஸ்தைர்யஂ தார்ட்யம்| ஔதகஂ த்ரவ்யஂ த்ரவத்வாதிகுணயுக்தஂ ரஸகுணாதிகஂ ச| தேஹே சோபக்லேதாதிகரம்| விஷ்யந்தஃ ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்ராவஃ| ப்ரஹ்லாதோ ஹத்புஷ்டிஃ| ஆக்நேயஂ தீக்ஷ்ணத்வாதிகுணயுக்தஂ ரூபகுணபஹுலஂ ச தேஹே ச தாஹாதிகரம\\\\\\\\ வாயவ்யஂ ரூக்ஷத்வாதிகுணயுக்தஂ ஸ்பர்ஶகுணபஹுலஂ ச| தேஹே ச ரௌக்ஷ்யாதிகஂ கரோதி| விசாரோ தாதுவஹநம்| நாபஸஂ ஸூக்ஷ்மத்வாதிகுணயுக்தஂ ஶப்தகுணாதிகஂ ச| தேஹே ச ஸௌஷிர்யலாகவகரம்|| ௬||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

இத்தஞ்ச நாநௌஷதபூதஂ ஜகதி கிஞ்சித் த்ரவ்யமஸ்தி விவிதார்தப்ரயோகவஶாத்||௭||

இத்தமேவஂ ஸ்திதே ஜகதி தத் த்ரவ்யஂ நாஸ்தி யதௌஷதத்வேந நோபயுஜ்யதே| குதஃ? நாநாவிதார்தப்ரயோகவஶாத்| அர்தஃ ப்ரயோஜநஂ, ப்ரயோக உபயோகஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி- விசித்ரிதோ பாவஃ ஸ்வபாவஸ்தேந யத்யத்ராபத்யஂ தத்தத்ரைவ ப்ரயோஜநாந்தரேண பத்யம்| ததா யத் பாநேऽபத்யஂ ததப்யங்கே பத்யம்| ஏவஂ மாத்ராதிவிஶேஷோ விகல்பநீயஃ| தேந பஸ்மபாஂஸ்வாதீநாமபி ப்ரயோஜநவஶேநௌஷதத்வம்|| ௭||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

தத்ராக்நிமாருதாத்மகஂ ப்ராயேணோர்த்வபாகிகம்| தயோர்ஹி லாகவாதூர்த்வகதித்வாச்சாக்நேஃ ப்லவநத்வாச்ச மாருதஸ்ய| பூம்யௌதகாத்மகஂ து ப்ராயேணாதோபாகிகம்| தயோர்ஹி கௌரவாந்நிம்நகத்வாச்ச தோயஸ்ய| வ்யாமிஶ்ராத்மகமுபயதோபாகம்| ஶமநஂ து தோஷவிபரீதகுணமுக்தஂ ப்ராக்| தத்ஸங்கரே ச யதோ பாஹுல்யேந கார்யகர்தத்வஂ பவதி யதேவாதிகஂ ததேவ தத்கார்யகரமிதி வ்யபதேஶஃ| ததாऽநிலாத்மகஂ க்ராஹி| அநலாத்மகஂ தீபநபாசநம்| உபயாத்மகஂ லேகநம்| பூம்யுதகாத்மகஂ பஂஹணம்||௮||

தஸ்ய ச த்ரவஸ்ய யே ஶோதநஶமநக்ராஹிதீபநத்வாதயோ விஶேஷாஸ்தேऽப்யேகாதிமஹாபூதோத்கர்ஷாபகர்ஷகதா ஏவேதி ப்ரதர்ஶநார்தமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஊர்த்வபாகிகஂ யஸ்யாதிஶயோ வமநஂ ததக்நிமாருதாத்மகம்; அக்நிமாருதயோர்லகுத்வாதக்நேரூர்த்வகமநஸம்பவாத்வாயோஶ்ச ப்லவநத்வாத்| பதிவ்யுதகாத்மகமதோபாகிகஂ யஸ்யாதிஶயோ விரேசநம்| பதிவ்யுதகயோர்குருத்வாததோகமநஂ தோயஸ்ய நிம்நகத்வாதபி| வ்யாமிஶ்ரபூதசதுஷ்டயாதிக்யேநோபயாத்மகஂ வமநவிரேசநம்| ஶமநஂ யதுக்தபூதாதிக்யரஹிதஂ நாதோ கச்சதி நாப்யூர்த்வமேதி கேவலஂ தோஷவிபரீதகுணமேவ தச்ச ப்ரகதிவிகாதத்வேந பூர்வமுக்தம்| தேநைததுக்தம்- ஶமநத்வஂ தோஷகுணவைபரீத்யாபேக்ஷயா ஸர்வஸ்மிந் த்ரவ்யே ஸம்ப்வதி| ந த்வேவஂ ஶோதநத்வம்| தஸ்ய விஶிஷ்டபூதாதிக்யஹேதுத்வாத்| யத்ர த்வேகஸ்மிந்நேவ த்ரவ்யே ஊர்த்வகத்வாதோகத்வஶமநத்வாநாஂ ஸம்பவஃ தத்ர யதோ பாஹுல்யேந கார்யகர்தத்வஂ பவதி ததோ யதேவாதிகஂ ததேவ கார்யகரமிதி வ்யபதேஶ இத்யர்தஃ| அந்யத் ஸுபோதம்|| ௮||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

தத்ர கட்வம்லலவணா வீர்யேண யதோத்தரமுஷ்ணாஃ| திக்தகஷாயமதுராஃ ஶீதாஃ||௯||

தத்ர ரஸாநாஂ குணநியமஃ கட்வம்லலவணா வீர்யேண யதோத்தரமுஷ்ணாஃ| ஶீதாஃ ஶேஷாஃ||௯||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

திக்தகடுகஷாயா ரூக்ஷா பத்தவிண்மூத்ரமாருதாஃ| லவணாம்லமதுராஃ ஸ்நிக்தா ஸஷ்டவிண்மூத்ரமாருதாஃ| லவணகஷாயமதுரா குரவஃ| தத்வதம்லகடுகதிக்தா லகவஃ||௧௦||

திக்தகடுகஷாயா ரூக்ஷா பத்தவிண்மூத்ராமாருதாஶ்ச| ஶேஷா லகவஃ ததோத்தரமிதி ஸர்வத்ராபிஸம்பத்யதே| பூர்வாதுத்தரோ யதோக்தகுணாதிக இத்யர்தஃ||௧௦||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

அந்யே புநர்குருலகுஸ்நிக்தரூக்ஷஸாதாரணஂ லவணமிச்சந்தி||௧௧||

அந்யே புநராசார்யா குருத்வலகுத்வஸ்நிக்தத்வரூக்ஷத்வஸாதாரணஂ லவணமிச்சந்தி| இதி த்ரவ்யரஸாவுக்தௌ||௧௧||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

வீர்யந்து கேசித் குருலகுஸ்நிக்தரூக்ஷதீக்ஷ்ணமந்தஶீதோஷ்ணபேதேநாஷ்டவிதமாஹுஃ||௧||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

அபரே புநஃ படந்தி- வீர்யம் த்ரவ்யஸ்ய தஜ்ஜ்ஞேயஂ யத்யோகாத் க்ரியதே க்ரியா| நாவீர்யஂ குருதே கிஞ்சித் ஸர்வா வீர்யகதா ஹி ஸா||௧௨||

வீர்யமுச்யதே- கேசிதாசார்யா அஷ்டவிதஂ குர்வாதிபேதேந வீர்யமாஹுஃ| அந்யே பஹுவிதம்| அந்யே த்விவிதமிதி| யே து பஹுவீர்யவாதிநஸ்தே படந்தி| வீர்யஂ த்ரவ்யஸ்யேத்யாதி| த்ரவ்யஸ்ய தத்வீர்யஂ ஜ்ஞேயஂ யஸ்ய யோகாத் த்ரவ்யஂ கார்யஂ கர்துஂ க்ஷமம்| ந ச த்ரவ்யமவீர்யஂ வீர்யேண விநா கிஞ்சித் கர்ம குருதே| அதஃ ஸர்வாஃ க்ரியாஃ வீர்யகதாஃ| ஏவஂ வீர்யஂ ஶக்திஃ காரணமிதி பஹுவீர்யவாதிநஃ||௧௨||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

தைரபி சைவமதிப்ரகஷ்டஶக்தியுக்தாநாமஶேஷௌஷதகுணஸாரபூதாநா- மஷ்டாநாமேவ குர்வாதீநாஂ வீர்யஸஂஜ்ஞாவிஶிஷ்டாம்நாயவிஹிதாபி லௌகிகீதி ஸமுத்பாவ்யதே| ததா ஹி தயா ரஸவிபாககுணாऽந்தரவிஜயிநோ பூயாஂஸஶ்ச வரிஷ்டாஶ்ச குணாஃ ஸங்கஹீதாஃ| விஶேஷவத்த்யா ச தத்ர தத்ர த்ரவ்யஸ்வரூபகதநே வ்யவஹாரஃ ப்ரவத்திதோ பவதி| அத ஏவ ஸர்வாதிஶாயீ த்ரவ்யஸ்வபாவஃ ப்ரபாவ இத்யாம்நாதஃ| ஸத்யபி ச க்ரியாநிர்வர்தநஸாமாந்யே தத்விபரீதா ரஸாதயோ வீர்யாக்யயா ப்ரபாவஸஂஜ்ஞயா வா ந பராமஶ்யந்தே||௧௩||

தைஶ்சாநந்தரோக்தைர்நாநாவிதஶக்தித்வாத் த்ரவ்யஸ்ய பஹுவீர்யவாதிபிர்குர்வாதீநாமஷ்டாநாஂ வீர்யஸஂஜ்ஞா விஶிஷ்டாகமவிஹிதாபி லௌகிகீதி கத்யதே| யதஃ ஶக்திர்வீர்யம்| ஸா ச நாநாவிதா| தத் குர்வாதீந் கோ நியமிதுஂ ஶக்நோதி| கேவலஂ ப்ரகஷ்டஶக்தித்வாதஶேஷாணாமௌஷதகுணாநாஂ மத்யே ஸாரபூதத்வால்லோக ஏவ கத்யதேऽஷ்டாவேவ வீர்யாணீதி| அதோ பஹுவீர்யவாதிபிர்குர்வாதிகுணநியம ஆகமவிஹிதோऽபி லௌகிக இதி கத்யதே| ஏததேவாஹ-ததேத்யாதி| ததா வீர்யஸஂஜ்ஞயா ரஸவிபாககுணாந்தரவிஜயிந ஏதேऽஷ்டாவேவ குணாஃ ஸங்கஹீதா பூயாஂஸஶ்ச வரிஷ்டாஶ்ச| தேநைததுக்தஂ பவதி| ஏஷாமஷ்டாநாமேவ வீர்யஸஂஜ்ஞா பூயிஷ்டத்வாத் வரிஷ்டத்வாத் ரஸாதிவிஜயித்வாச்சேதி| பஹுவீர்யவாதிபிரபி பலாதங்கீகதமேவ| த்ரவ்யே ஹி ந ததா அந்யே குணாஃ ப்ரபூதத்வேந பவந்தி யதா குர்வாதய இதி ப்ரபூதத்வம்| அந்யே ச குணாஃ ந ததா தேஹோபயோகித்வே வராஃ யதா குர்வாதயஃ இதி வரிஷ்டத்வம்| ரஸகார்யஂ விபாககார்யஂ| குணாந்தரஞ்ச த்ரவ்யஸ்திதம்| வீர்யத்வேநாபிபவந்தீதி ரஸாதிவிஜயித்வம்| தத்ர ரஸவிஜயித்வஂ யதா கிஞ்சித் த்ரவ்யஂ மதுரரஸஂ தீக்ஷ்ணகுணஂ ச தத்ர தீக்ஷ்ணகுணேநோபலேபாதி மதுரரஸகார்யமபிபூயதே| ஏவஂ விபாககார்யஂ குணாந்தரே ச| ஏவஂ தேஷாஂ ப்ராதாந்யேந தத்ர தத்ர ஹரீதக்யாதித்ரவ்யஸ்வரூபகதநே குர்வாதீநாஂ விஶேஷவர்த்தித்வேந குருலக்வித்யாதிவ்யவஹாரஃ ப்ரவர்த்திதோ பவதி| ஏவமுத்கஷ்டா ஶக்திர்வீர்யம்| அநயைவ யுக்த்யா யோ த்ரவ்யஸ்ய ஸர்வகுணாதிஶாயீ ஸ்வபாவஃ ஸ ப்ரபாவஶப்தேநோக்தஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி- யதைவ குர்வாதீநாஂ கார்யகர்தத்வே ப்ராதாந்யாபேக்ஷயா வீர்யத்வஂ ததைவ குர்வாதீநாஂ ப்ராதாந்யாபேக்ஷயா கஸ்யாஶ்சிச்சக்தேஃ ஸர்வாதிஶாயித்வாத் ஸஂஜ்ஞா ப்ரபாவ இதி| ந ஹி தத்வ்யதிரிக்தேஷு ரஸாதிஷு கல்ப்யமாநேஷு தஶ்யதே| அதஃ ஸ்வபாவவிஶேஷ ஏவ ஸஃ| ரஸாதயோ ரஸவீர்யவிபாககுணாந்தராணி யத்யபி ஸ்வாஂ ஸ்வாஂ க்ரியாஂ குர்வந்தி தத்ராபி குர்வாத்யுக்தப்ரகாரவைபரீத்யாத் வீர்யஸஂஜ்ஞயா ந பராமஶ்யந்தே| ஏவஂ பஹுவீர்யவாதிநாமப்யஷ்டவிதவீர்யவாதித்வஂ யுக்த்யா ஸாதிதஂ தைரபீத்யாதிநா||௧௩||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

அந்யே து குர்வாதீநாமக்நீஷோமாத்மகத்வாதாதாநவிஸர்கவிபாகேந காலஸ்ய சோஷ்ணஶீதாத்மகத்வாத் த்விவிதமேவாமநந்தி| ஏவஂ சாஹுஃ- நாநாத்மகமபி த்ரவ்யமக்நீஷோமௌ மஹாபலௌ| வ்யக்தாவ்யக்தஂ ஜகதிவ நாதிக்ராமதி ஜாதுசித்||௧௪||

அந்யே வீர்யத்வயவாதிநஃ அக்நீஷோமாத்மகத்வாத் குணாநாஂ காலஸ்ய சோஷ்ணஶீதத்வைவித்யாத் த்விவிதமேவ வீர்யமுஷ்ணஂ ஶீதஂ சேதி வதந்தி| ததா ஹி குர்வாதீநாஂ கேசந ஸௌம்யாஃ கேசநாக்நேயாஃ| மஹாபூதபராயத்தத்வாத் குணாநாம்| தே குர்வாதயோ த்விவிதே காலே ஸம்பவந்த்யாதாநே விஸர்கே ச| தத்ராதாநகாலபவாநாமாக்நேயத்வஂ குர்வாதீநாஂ விஸர்கபவாநாஂ து ஸௌம்யத்வமிதி ஸ்திதமேவ| ஏதஸ்யைவாக்நீஷோமத்வயாத்மகத்வஸ்ய தைர்தஷ்டாந்தோபபத்திருச்யதே- நாநாத்மகமித்யாதிநா| நாநாத்மகஂ பரஸ்பரேண வ்யாவத்தமபி த்ரவ்யஜாதஂ மஹாபலாவுத்கஷ்டஶக்தீ அக்நீஷோமௌ நாதிக்ராமதி நாதிவர்ததே| அவஶ்யஂ கிஞ்சிதாக்நேயஂ பவதி கிஞ்சித்ஸௌம்யமிதி| தஷ்டாந்தோ யதா- நாநாத்மகமபி ஜகத் வ்யக்தமவ்யக்தஂ ச நாதிக்ராமதி வ்யக்தம் தருபர்வதஜலாதி அவ்யக்தஂ காலபூதக்ராமாதி| அஸ்மிந் பக்ஷே பூர்வயோரபி பக்ஷயோரந்தர்பாவஃ| விஶேஷஸ்ய ஸாமாந்யேऽந்தர்பாவாத்||௧௪||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

தத்ரோஷ்ணஂ தஹநபசநஸ்வேதநவிலயநாநிலகபஶமநாநி கரோதி| ஶீதஂ ஹ்லாதநஸ்தம்பநஜீவநரக்தபித்தப்ரஸாதநாதீநி||௧௫||

தத்ரோஷ்ணவீர்யஸ்ய தஹநாதீநி கர்மாணி ஶீதஸ்ய ஹ்லாதநாதீநி||௧௫||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

இதி வீர்யமுக்தஂ விபாகஸ்தூச்யதே| விபாகஸ்து ப்ராயஃ ஸ்வாதுஃ ஸ்வாதுலவணயோ- ரம்லோऽம்லஸ்ய கடுரிதரேஷாம்| ரஸைரஸௌ துல்யபலஃ| த்ரவ்யகுணவிஶேஷேண சாஸ்யால்பமத்யபூயஸ்த்வமுபலக்ஷயேத்||௧௬||

ஸ்வாத்வம்லகடுகாஸ்த்ரயோ விபாகாஃ| தத்ர மதுரத்ரவ்யஸ்ய ஸர்வஸ்ய மதுரவிபாகித்வம்| தத்வல்லவணஸ்ய| அம்லோ விபாகோऽம்லஸ்யைவ| ஶேஷாணாஂ கடுஃ| விபாகஸ்து ஜடராக்நிஸஂயோகே பரிணாமவஶாத் த்ரவ்யஸ்ய ரஸஸ்ய ஸ்வரூபாந்தரப்ராதுர்பாவஃ| அஸௌ விபாகோ ரஸைர்மதுராம்லகடுகைஸ்துல்யபலஃ ஸதஶபலஃ| தேந மதுரஸ்ய விபாகஸ்ய தே குணா யே மதுரஸ்ய ரஸஸ்ய| ஏவமம்லகடுகயோரபி| அஸ்ய ச விபாகஸ்ய ஸ்வல்பத்வஂ மத்யத்வஂ பூயஸ்த்வஂ ச த்ரவ்யகுணவிஶேஷேணோபலக்ஷயேத்| கிமுக்தஂ பவதி? உச்யதே- யத்ர ரஸேந ஸதஶோ விபாகோ மதுராம்லகடுகாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ தத்ர ப்ரதாநரஸஸமாநகுணாநாமுத்கஷ்டத்வாத்விபாகஸ்யோத்கஷ்டத்வஂ கல்பநீயம்| ஏவஂ மத்யத்வாந்மத்யத்வம்| ஸ்வல்பத்வாச்ச ஸ்வல்பத்வம்| யத்ர து ரஸாத்விபரீதோ விபாகோ லவணதிக்தகஷாயாணாஂ தத்ர ரஸவிபரீதாநாஂ குணாநாமுத்கஷ்டத்வாதுத்கஷ்டத்வஂ கல்பயேத்விபாகஸதஶாநாமித்யர்தஃ| ஏவஂ மத்யத்வமல்பத்வஂ ச| விபாகமேவமூசுஶ்சரகவிதஃ||௧௬||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

பராஶரஸ்து படதி- பாகாஸ்த்ரயோ ரஸாநாமம்லோऽம்லஂ பச்யதே கடுஃ கடுகம்| சத்வாரோऽந்யே மதுரஂ ஸங்கீர்ணரஸாஸ்து ஸங்கீர்ணம்| கடுதிக்தகஷாயாணாஂ கடுகோ யேஷாஂ விபாக இதி பக்ஷஃ| தேஷாஂ பித்தவிகாதே திக்தகஷாயௌ கதஂ பவதஃ||௧௭||

பராஶரநாமா முநிர்விபாகமந்யதா படிதவாந்| பாகாஸ்த்ரயோ ரஸாநாமித்யார்யாத்வயஂ பராஶரபடிதமநுபடதி| ஸர்வேஷாஂ ரஸாநாஂ த்ரயோ விபாகாஃ மதுரோऽம்லஃ கடுஶ்ச| தத்ராம்லரஸோऽம்லவிபாகஃ கடுரஸஃ கடுவிபாகஃ| சத்வாரோऽந்யே ஶேஷா மதுரலவணதிக்தகஷாயா மதுரவிபாகாஃ| ஸங்கீர்ணரஸாநாஂ மிஶ்ரரஸாநாஂ ஸங்கீர்ணவிபாகித்வம்| ஸ து பராஶரஸ்திக்தகஷாயயோர்மதுரவிபாகித்வமிச்சந்தி| அந்யே த்வாசார்யாஸ்தாவேவ கடுகவிபாகாவிச்சந்தி| தந்மதஂ தூஷயிதுகாமஃ பராஶர ஆஹ- ய ஆசார்யாஃ கடுதிக்தகஷாயாணாஂ கடுவிபாகித்வமிச்சந்தி தேஷாஂ திக்தகஷாயயோஃ பித்தஹரத்வஂ ந ஸம்பவதி| மந்மதே து தயோர்மதுரவிபாகித்வாத் பித்தஹரத்வஂ ஸம்பவதீதி பராஶரஃ| தச்ச ந சதுரஸ்ரமிதி மந்யாமஹே| யதஃ பித்தஹர்த்தத்வஂ ரஸஸ்யைவ ஸ்வரூபம்| கடுஸ்து விபாகோ யத்ர ஸ்வல்போऽபி பவதி ந தத்ர கடுஃ ஸ்வகார்யஂ கரோதி யத்யத் த்ரவ்யே ரஸாதீநாமிதி ந்யாயாத்| ததா ச திக்தரஸஸ்ய கடுவிபாகஸ்யாபி நிம்பஸ்ய பித்தரத்வமேவ| யத்ர ச விபாகஸ்ய கடோராதிக்யஂ தத்ர தஸ்ய பித்தகர்தத்வமேவ| யதா திக்தரஸேऽபி த்ரவ்யே கடோர்விபாகஸ்யாதிக்யாத் பஹதீத்வயஸ்ய பித்தகரத்வமேவஂ கஷாயேऽபி கல்பீநயம்| ஏவஂ ரஸஸ்யைவ ஸ்வபாவஃ பித்தஹரத்வம்| யதஶ்ச திக்தரஸே கஷாயரஸே ச த்ரவ்யே நைஸர்கிகேண பலேந ரஸவீர்யாப்யாஂ விபாகஃ ப்ராயேணாபிபூயதே| அத உச்யதே- திக்தகஷாயௌ பித்தஹராவித்யஸ்மாபிரதஃ பராஶரமதமசதுரஸ்ரமிவ||௧௭||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

தத்ர யந்மதுரஂ ரஸவிபாகயோஃ ஶீதவீர்யஞ்ச த்ரவ்யஂ யச்சாம்லஂ தயோரூஷ்ணவீர்யஞ்ச யத்வா கடுகஂ தேஷாஂ யதாஸ்வஂ ரஸேப்யஃ ப்ராயோ குணாந் தோஷகோபஶமநத்வஂ ச வித்யாத்| தத்யதா க்ஷீரமதிராமரிசாதீநாம்||௧௮||

அநந்தரஂ வாக்படோ யந்மதுரமித்யாதிநா ப்ரகதஂ ப்ரஸ்தைதி| யத்த்ரவ்யஂ மதுரரஸஂ மதுரவிபாகஂ ஶீதவீர்யஂ ச ததா தயோஃ ரஸவிபாகயோரஸ்லஂ ஸத்யதுஷ்ணவீர்யஂ யத்வா கடுகஂ தயோ ரஸவிபாகயோருஷ்ணவீர்யஂ ச தேஷாஂ த்ரயாணாமபி யதாத்மீயரஸகுணாந் ஸாதிஶயாந் வித்யாத்| ரஸாநுரூபேணைவ ச தேஷாஂ தோஷகோபஶமௌ| தேநைததுக்தஂ பவதி- யத்ர ரஸவீர்யவிபாகாநாமேகஜாத்யந்வயத்வஂ தத்ரைககுணத்வமபி| ததா ச க்ஷீரே மதுரரஸவிபாகே ஶீதவீர்யே ச மதுரரஸவத் ஶ்லேஷ்மகோபநத்வஂ வாதபித்தஶமநத்வஂ ச| ஏவஂ மதிராயா அம்லரஸவிபாகாயா உஷ்ணவீர்யாயாஶ்சாம்லரஸவத்வாதஶமநத்வஂ பித்தஸ்லேஷ்மப்ரகோபநத்வாதிகஂ ச| கடுகரஸவிபாகஸ்யோஷ்ணவீர்யஸ்ய மரிசஸ்ய கடுகரஸவத்ஶ்லேஷ்மஶமநத்வஂ வாதபித்தப்ரகோபநத்வஂ ச||௧௮||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

ரஸாதிஸங்கரேண த்வந்யதாத்வம்| யதா மது மதுரஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ ஶமயதி கடுவிபாகதயா| ஸகஷாயத்வாத்ரௌக்ஷ்யாச்ச வாதஂ ஜநயதி ஶீதவீர்யத்வாச்ச| ததா யவோऽபி| ஆநூபௌதகபிஶிதஂ ஶீதமபி பித்தஂ கரோத்யுஷ்ணவீர்யத்வாத்| ததா தைலஂ கடுவிபாகதயா ச விபாகத ஏவ பத்தவிண்மூத்ரம்| அம்லஂ காஞ்ஜிகஂ கபஂ ஜயதி ரூக்ஷ்ணோஷ்ணத்வாத்| கபித்தஂ து ரௌக்ஷ்யாத், பித்தஂ து ஶீதவீர்யத்வாத்| ஆமலகஂ பித்தஂ ஶீதவீர்யத்வாத் ஸ்வாதுபாகதயா ச கபஂ ரௌக்ஷ்யால்லாகவாச்ச ஶைத்யரௌக்ஷ்யலாகவைஸ்து ந வாதம்| லவணஂ ஸைந்தவஂ ஸ்வாதுபாகதயா பித்தஂ ஜயதி லாகவாத்கபஂ ஜயதி| கடுகாऽபி ஶுண்டீ ஸ்நேஹௌஷ்ண்யஸ்வாதுபாகைர்வாதஂ க்ஷபயதி பிப்பலீ ச| லஶுநோऽபி ஸ்நேஹௌஷ்ண்யகௌரவைஃ| பலாண்டுஶ்ச| ஸ து ஸ்நேஹகௌரவாப்யாஂ ஜநயதி ஶ்லேஷ்மாணம்| வத்தஂ ச மூலகஂ ஸ்வாதுபாகதயா| ஸ்நிக்தாநி திக்தாநி வ்யாக்ரீவிஶல்யாऽர்காகரூண்யுஷ்ணவீர்யத்வாத் பித்தஂ ஜநயந்தி| கஷாயதிக்தஂ மஹத் பஞ்சமூலஂ வாதஂ ஜயதி நது பித்தமுஷ்ணவீர்யத்வாத்| கஷாயஶ்ச குலத்தோऽம்லபாகதயா சேத்யேதந்நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தம்||௧௯||

யத்ர து ரஸாதீநாஂ விஜாத்யந்வயத்வேந ஸங்கரஸ்தத்ர க்வசித்ரஸாதிக்யேந கார்யகாரித்வஂ க்வசித்வீர்யாதிக்யேந க்வசித்விபாகாதிக்யேந இத்யஸ்யைவார்தஸ்ய யதா மதுமதுரமித்யாத்யுதாஹரணம்| ஸுபோதம்| வத்தமூலகஸ்ய த்ரிதோஷகர்துஃ கடுகஸ்ய கபகர்தத்வே யதாசார்யவாக்படேந மதுரவிபாகித்வஂ காரணமுக்தஂ தத்ஸ்வயஂ ஹதயபடிதஸ்யைவ வத்தமூலகஸ்ய கடுவிபாகித்வஂ ஸ்மதஂ கிஂ வாந்யத் கிஞ்சிதிதி ந ஜாநே|

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

தஸ்மாத்- கிஞ்சித்ரஸேந குருதே கர்ம பாகேந சாபரம்| த்ரவ்யஂ குணேந வீர்யேண ப்ரபாவேணைவ கிஞ்சந||௨௦||

ஏவஂ ஸ்திதேऽநந்தரப்ரக்ராந்தமேவார்தஂ ஸ்புடயந்நாஹ-தஸ்மாதித்யாதி| த்ரவ்யஂ மத்வாதி கிஞ்சித் கர்மாஸ்ரபித்தோபஶமநாதிகஂ ரஸேந குருதே| கிஞ்சித் ஶ்லேஷ்ம- ஶமநாதிகஂ விபாகேநாபரஂ வாதவத்த்யாதிலக்வாதிநா குணேநாபரஂ தட்ஶமநாதி வீர்யேண ஶீதேந கிஞ்சந விஷாபநுத்யாதி ப்ரபாவேணேதி||௨௦||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

யத்யத்த்ரவ்யே ரஸாதீநாஂ பலவத்த்வேந வர்ததே| அபிபூயேதராஂஸ்தத்தத் காரணத்வஂ ப்ரபத்யதே| விருத்தஸஂயோகே ப்ரபூதேநால்பஂ ஜீயதே விருத்தகுணஸஂயோகே பூயஸாऽல்பஂ ஹி ஜீயதே||௨௧||

நநு ச யத்ர த்ரவ்யாஶ்ரிதாநாஂ ரஸவீர்யகுணவிபாகப்ரபாவாநாஂ விரோதஃ தத்ர தேஷாஂ கார்யநிஷ்பாதநே ஸமஶக்தித்வஂ ந வேத்யாஶங்காநிவத்த்யர்தமாஹ- யத்யத் த்ரவ்ய இதி| ரஸாதீநாஂ ரஸவீர்யகுணவிபாகப்ரபாவாநாஂ யத்ரஸோ வா வீர்யஂ வா விபாகோ குணஃ ப்ரபாவோ வா பலவத்த்வேந விஜாதீயாதிக்யேந வர்ததே தத்தத் காரணத்வஂ கார்யஸாதகத்வஂ ப்ரதிபத்யதே| கிஂ கத்வா? இதராந் த்ரவ்யாஶ்ரிதாந் ஹீநாநபிபூய விபலீகத்ய| யத்ர து த்ரவ்யே ரஸாதித்ராவகோ விருத்தாநாஂ குணாநாஂ குர்வாதீநாமேவ ஸஂயோகோ ந து ரஸாதயோऽபேக்ஷ்யந்தே| தத்ர கதஂ கார்யகர்தத்வமிதி பஷ்ட ஆஹ- விருத்தேத்யாதி| அதவா ரஸாதிகல்பநாவிஶேஷேணைவ யத்ர விருத்தகுணோபநிபாதஃ தத்ர கதஂ கார்யகாரணத்வமித்யாஹ-விருத்தேத்யாதி| தத்ர பூயஸா ப்ரபூதேந குணேநால்பஂ ஜீயதே நிஷ்பலீக்ரியதே| த்விவிதஶ்ச விரோதஃ-ஸ்வரூபதஃ கார்யதஶ்ச| ஸ்வரூபவிரோதோ யதா குருலக்வோஃ ஶீதோஷ்ணயோஶ்ச| கார்யவிரோதோ யதா குருரூக்ஷயோருஷ்ணஸ்நிக்தயோஶ்ச| ததா ஹி குருஃ ஶ்லேஷ்மவத்திகரஃ ரூக்ஷஶ்ச குரோர்விருத்தஃ கார்யேண ஶ்லேஷ்மவத்த்யாக்யேந விருத்த்யதே| ஏவமுஷ்ணஸ்ய ஶ்லேஷ்மஹந்தத்வஂ ஸ்நிக்தஸ்ய ஶ்லேஷ்மகர்தத்வேந| இஹ சோபயோரபி விரோதயோர்க்ரஹணம்| ஏகத்ர் த்ரவ்யே ஸ்வரூபகார்யவிருத்தயோர்பாவ ஆகமலப்தஃ பஞ்சபூதாத்மகத்வாத் த்ரவ்யஸ்யோபபத்யதே||௨௧||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

ரஸஂ விபாகஸ்தௌ வீர்யஂ ப்ரபாவஸ்தாந்யபோஹதி| பலஸாம்யே ரஸாதீநாமிதி நைஸர்கிகஂ பலம்||௨௨||

நநு யத்யத் த்ரவ்யே ரஸாதீநாஂ பலவத்தத்தத் கார்யகரணஶக்தமித்யுக்தம்| யத்ர து த்ரவ்யே ரஸாதீநாமுத்கர்ஷாஸம்பவஃ பரஸ்பரஸாம்யஂ தத்ர கஸ்ய கார்யகாரணத்வமித்யுச்யதே- ரஸமித்யாதி| விபாகஃ கர்தா ரஸஂ கர்மாபோஹதி கார்யகரணே குண்டயதி| தௌ ரஸவிபாகௌ கர்மணீ வீர்யஂ கர்த அபோஹதி| தாநி ரஸவிபாகவீர்யாணி ப்ரபாவோ வக்ஷ்யமாணஃ அபோஹதீத்யேதத்ரஸாதீநாஂ பலஸாம்யே நைஸர்கிகஂ ஸ்வாபாவிகஂ பலம்| தேநைததுக்தஂ பவதி- ரஸாதீநாஂ ஸமபலாநாமபி ததாவிதோ பலஸ்வபாவோ யத் பூர்வஸ்ய பலமுத்தரஸ்ய பலேந ஸமேநாப்யபிபூயதே| ரஸபலஂ விபாகபலேந ஸமேநாபி ஸ்வபாவாதேவாபிபூயதே| ஏவஂ ரஸவிபாகயோர்பலஂ வீர்யபலேந| ரஸவிபாகவீர்யபலஂ ப்ரபாவபலேநேதி| தேந ரஸாதீநாஂ விஷமத்வேऽபி ஸ்வபாவபலமபேக்ஷ்யாதிகஸ்ய ஸாமர்த்யஂ விஜ்ஞேயம்||௨௨||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

விருத்தா அபி சாந்யோந்யஂ ரஸாத்யாஃ கார்யஸாதநே| நாவஶ்யஂ ஸ்யுர்விகாதாய குணதோஷா மிதோ யதா||௨௩||

நநு யத்ர ரஸாதீநாமந்யதமஸ்ய கார்யமிதரஸ்ய கார்யேண விருத்த்யதே தத்ர கஸ்ய கார்யகர்தத்வஂ பவதி? யதி து ப்ரபூதஸ்ய ஸ்வபாவபலவதஶ்சேத்யுச்யதே| தத்ரால்போऽல்பபலஶ்ச கிஞ்சித் கர்துஂ ஶக்தோ ந வேத்யேவஂ பஷ்ட இதமாஹ- விருத்தா இத்யாதி| ரஸாத்யா ரஸவீர்யவிபாககுணப்ரபாவா அந்யோந்யஂ பரஸ்பரஂ விருத்தா அபி ந நாஶாய பவந்தி கார்யஸாதநகாலே| தஷ்டாந்தோ-குணதோஷா மிதோ யதேதி| குணாஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமாஂஸி பரஸ்பரஂ புருஷாத்யபிதாநகார்யஸாதநே விருத்தா அபி யதா விகாதாய ந பவந்தி| தோஷாஶ்ச வாதபித்தகபாவிருத்தா அபி தேஹரோகாதிஸாதநே யதா மிதோ விகாதாய ந பவந்தி| தத்வத்ரஸாதயோऽபி||௨௩||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

ரஸவீர்யப்ரபதயோ பூதோத்கர்ஷாபகர்ஷதஃ| ஏகரூபா விரூபா வா த்ரவ்யஂ ஸமதிஶேரதே| மாதுர்யஶைத்யபைச்சில்யஸ்நேஹகௌரவமந்ததாஃ| ஸஹவத்த்யா ஸ்திதாஃ க்ஷீரே ந த்வாநூபௌதகாமிஷே||௨௪||

நநு த்ரவ்யே ரஸாதீநாஂ பரஸ்பரஸமவிஷமதயா கார்யகரத்வமுக்தஂ தஸ்யாஶ்ச ரஸாதிஸமவிஷமதாயாஃ காரணஂ ந ஜ்ஞாயதே| அத உச்யதே-ரஸவீர்யேத்யாதி| ரஸவீர்யாதீநாஂ கார்யகரத்வே பரஸ்பரஸதஶாநாஂ விஸதஶாநாஂ வா யத் த்ரவ்யாஶ்ரயணஂ தந்மஹாபூதஸ்ய பதிவ்யாதேருத்கர்ஷாதபகர்ஷாச்ச ஸம்பத்யதே| தேநைததுக்தஂ பவதி யத் த்ரவ்யே ரஸஸ்ய வீர்யாதிபிஃ ஸாதஶ்யமஸாதஶ்யஂ வா தத்ஸர்வமேகாதீநாஂ பூதாநாஂ கேஷாஞ்சித் கியதாப்யுத்கர்ஷேணாந்யேஷாஂ கியதாப்யபகர்ஷேண ஜந்யதே| தேந த்ரவ்யேண ஸதஶஸ்யாபி த்ரவ்யஸ்ய யோஂऽஶாஂஶோ விஶேஷஃ ஸ பூதகத ஏவ| ஏததேவ மாதுர்யேணேத்யாத்யுதாஹரணேந ஸ்புடயதி| தேந க்ஷீரே மாதுர்யாதீநாஂ ஸமாநகார்யகர்தத்வேந யதேகத்ர ஸதஶாநாமவஸ்தாநஂ ததேவாந்யஸ்ய மஹாபூதஸ்யோத்கர்ஷேணாந்யபூதேப்யஃ ||௨௪||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

குணா த்ரவ்யேஷு யே சோக்தாஸ்த ஏவ தநுதோஷயோஃ| ஸ்திதிவத்திக்ஷயாஸ்தஸ்மாத்தேஷாஂ ஹி த்ரவ்யஹேதுகாஃ||௨௫||

யே ஹி குருத்வாதயோ த்ரவ்யே ஸம்பவந்தி த ஏவ குணாஸ்தநோஃ ஶரீரஸ்ய ப்ரத்யங்கஂ ஸம்பவந்தி| தோஷஸ்ய ச வாதாதேஃ தஸ்மாத்தநோர்வாதாதீநாஂ ச ஸ்திதிவத்திக்ஷயா த்ரவ்யஹேதுகாஃ| வத்திஃ ஸமாநைரித்யாதிந்யாயாத்||௨௫||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

ரஸஂ வித்யாந்நிபாதேந தேநாதிவஸநேந ச| வீர்யஂ விபாகஂ த்ரவ்யாணாஂ கர்மணஃ பரிநிஷ்டயா||௨௬||

ரஸாதீநாஂ த்ரவ்யஸ்திதாநாஂ ஸ்வரூபவிஶேஷஃ கதஂ ஜ்ஞாயதே இத்யாஹ- ரஸமித்யாதி| ஜிஹ்வாநிபாதேந ஸ்பர்ஶமாத்ரேண ரஸவிஶேஷஂ வித்யாத் த்ரவ்யஸ்ய| தேந நிபாதேநாதிவாஸநேந காலபரிவஸநேந ச ஜ்ஞாயதே வீர்யவிஶேஷஃ| நிபாதமாத்ரேணௌஷ்ண்யஂ ஶைத்யஂ வா ஜ்ஞாயதே| யத்ர து த்ரவ்யே விபரீதத்வாத்ரஸேநாபிபூதஂ வீர்யஂ நிபாதமாத்ராந்ந ஜ்ஞாயதே தத்ர காலாதிவாஸேந தேஹமார்தவாதிகரணாத் ஜ்ஞாயதே| விபாகவிஶேஷஸ்து கர்மணஃ தத்கதஸ்ய பரிநிஷ்டயா நிஷ்பத்தேர்தோஷவத்திக்ஷயேண||௨௬||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

மதுரஸ்கந்தநிர்திஷ்டகததைலகுடாதிஷு| குணாஸ்வாதாதிபேதேந ரஸஷட்கஂ ந யுஜ்யதே| அஸ்து பேதாதஸங்க்யத்வமைக்யஂ வா ஸ்வாதலக்ஷணாத்| பூதோத்கர்ஷாபகர்ஷேண பேதோ யோऽல்பேந கல்ப்யதே| ஸங்கீர்ணாத்வ பலே சாஸௌ துல்யத்வாந்ந விவக்ஷ்யதே| குர்வாதீநாஂ விஶேஷேऽபி ஸ்வஜாதேரநதிக்ரமாத்| ஸங்க்யாபேதோ யதா நாஸ்தி ரஸாநாமபி ஸ க்ரமஃ| தஷ்டஂ முகோபலேபாதி யத்ஸர்வேஷு கதாதிஷு| ந ச தத்தாடிமாத்யேஷு ஷடேவாதோ ரஸாஃ ஸ்மதாஃ| ஆநந்த்யைகத்வயோஶ்ச ஸ்யாந்ந விசித்ரார்ததந்த்ரணம்||௨௭||

நநு ரஸாநாஂ மதுராதித்வேந ஷட்ஸங்க்யாநியம உக்தஃ; ஸ ந யுஜ்யதே கேவலமேகரஸத்வமநேகரஸத்வஂ வா| தத்ராநேகரஸத்வே காரணஂ வக்ஷ்யமாணமதுராதிஸ்கந்தநிர்திஷ்டாநாஂ கததைலகுடத்ராக்ஷாஶர்கராமதுமதுகாதீநாஂ குணஸ்வாதாதிபேதஃ| ததா ஹி த்வயா யே மதுரத்வேந நிர்திஷ்டா குடத்ராக்ஷாதய ஆஸ்வாதநேந தே ந பரஸ்பரஸதஶாஃ ந ச குருத்வாதிநா குணேந| ந சாம்லாதியுக்தா இதி வக்துஂ யுஜ்யதே| அதோ ஜ்ஞாயதே அந்யே விஶிஷ்டா ஏவ த இதி ப்ரதிரஸஸ்கந்தமாநந்த்யம்| ரஸைகத்வே காரணஂ ஜிஹ்வேந்த்ரியாஸ்வாதநஸாமாந்யம்| தத்ர ப்ரதிவிதீயதே பூதோத்கர்ஷாபகர்ஷேணேத்யாதி| தத்ர ப்ரதமஂ குணபேததூஷணஂ பரிஹ்ரியதே| யோऽயமல்பேந பூதாநாமுத்கர்ஷேணாபகர்ஷேண மதுராணாஂ குணபேதஃ ஸ ஸங்கீர்ணத்வாத் பலே ச ஸதஶத்வாத் ஸந்நபி ந விவக்ஷ்யதே| ஆஸ்வாதபேதாதாநந்த்யஂ பரிஹ்ரியதே| குர்வாதீநாமித்யாதி| குர்வாதீநாஂ குணாநாஂ யத்யபி ப்ரதித்ரவ்யஂ வைலக்ஷ்யண்யமஸ்தி ததாபி குருத்வாதிஜாத்யநதிக்ரமாத் குருர்குருர்லகுர்லகுரிதி ஸங்க்யாபேதாவிவக்ஷயா நிர்திஶ்யந்தே| தத்வந்மதுராதிஸ்கந்தபடிதாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ யத்யப்யாஸ்வாதவைலக்ஷண்யஂ தஶ்யதே ததாபி யந்முகோபலேபஹ்லாதநாதி கதாதிஷு மதுரேஷு தஷ்டஂ ந தந்முகோபலேபாதி தாடிமஸைந்தவாதிஷ்வம்லலவணாதிஷு தஶ்யதே| ந சைதாந் ரஸாநதிக்ரம்ய ஜாத்யந்தரஂ ஸஂபவதி| அதஃ ஷடேவ ரஸாஃ நோநாதிகாஃ| யதி ஸதேவாநந்த்யமைக்யஂ வா யதோக்தப்ரகாரேண தந்த்ரவ்யவஹாரே கஹ்யதே ததோ விசித்ரஸ்ய ரஸபஷ்டபாவிநோ வக்தவ்யஸ்யாநேகஸ்ய தந்த்ரணஸ்ய ஶாஸ்த்ரே ப்ரயோகோ ந ஸ்யாத்| அத ஆநந்த்யேந ரஸாநாஂ தத்ஸ்வரூபதந்த்ரணஸ்யாப்யாநந்த்யாதவக்தவ்யதா| ஏகரஸத்வே ச விஶேஷஸ்யாநுக்தத்வாத் ஸ்வரூபதந்த்ரேணாபி ந யுஜ்யத இதி| ரஸா உபஸஂஹதாஃ||௨௭||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

குர்வாத்யா வீர்யமுச்யந்தே ஶக்திமந்தோऽந்யதா குணாஃ| பரஸாமர்த்யஹீநத்வாத் குணா ஏவேதரே குணாஃ||௨௮||

வீர்யமுபஸஂஹ்ரியதே-குர்வாத்யா இத்யாதி| பூர்வோக்தா குர்வாத்யா அஷ்டௌ யதோத்கஷ்டஶக்தயஃ ஸந்தோ த்ரவ்யஂ ஸமதிஶேரதே ததா வீர்யஶப்தவாச்யாஃ| யதா தூத்கஷ்டஶக்தியுக்தா ந பவந்தி ஸாமாந்யகுணா ஏவ| யே ச குர்வாதிவிஶிஷ்டா த்வாதஶகுணாஃ தே ஸ்வபாவேநைவ பரஸாமர்த்யஹீநா உத்கஷ்டஶக்திரஹிதாஸ்தேऽபி ஸாமாந்யகுணஶப்தவாச்யாஃ| தே ந கதாசிதபி வீர்யாக்யாஂ லபந்த இதி வீர்யமுபஸஂஹதம்||௨௮||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

யதாரஸஂ ஜகுஃ பாகாந் ஷட் கேசித்ததஸாம்ப்ரதம்| யத்ஸ்வாதுர்வ்ரீஹிரம்லத்வஂ ந சாம்லமபி தாடிமம்| யாதி தைலஂ ச கடுதாஂ கடுகாபி ந பிப்பலீ| யதாரஸத்வே பாகாநாஂ ந ஸ்யாதேவஂ விபர்யயஃ| யஸ்மாத் தஷ்டோ யவஃ ஸ்வாதுர்குருரப்யநிலப்ரதஃ| தீபநஂ ஶீதமப்யாஜ்யஂ வஸோஷ்ணாப்யக்நிஸாதிநீ| கடுபாகோऽபி பித்தக்நோ முத்கோ மாஷஸ்து பித்தலஃ| ஸ்வாதுபாகோऽபி சலகத்ஸ்நிக்தோஷ்ணஂ குரு பாணிதம்| ரஸஃ ஸ்வாதுர்யதா சைதத்ததாந்யேஷ்வபி தஶ்யதே| வாதலஂ கபபித்தக்நமம்லமப்யக்ஷிகீபலம்| குருதே ததி குர்வேவ வஹ்நிஂ பாராவதஂ ந து| கபித்தஂ தாடிமஂ ஸாம்லஂ க்ராஹி நாமலகீபலம்| கஷாயா க்ராஹிணீ ஶீதா தாதகீ ந ஹரீதகீ| அப்ரதாநாஃ பதக் தஸ்மாத்ரஸாத்யாஃ ஸஂஶ்ரிதாஸ்து தே||௨௯||

விபாக உபஸஂஹ்ரியதே-யதாரஸமித்யாதி| கேசிதாசார்யா ரஸாநதிக்ரமேண பாகஷட்கஂ ஜகுரவதந்| யதாரஸமிதி யதாவிதோ ரஸஃ ஸ்வரூபேண ததாவித ஏவ தஸ்ய விபாகஃ தேந மதுரஸ்ய மதுரோ விபாகஃ அம்லோऽம்லஸ்ய படுர்லவணஸ்ய திக்தஸ்திக்தஸ்ய கடுஃ கடோஃ கஷாயஃ கஷாயஸ்யேதி| தச்சாசார்ய- மதமஸாம்ப்ரதமயுக்தமிதி| குதஃ? வ்யபிசாராத்| ஏததேவோதாஹரணேந தர்ஶயதி- யத்ஸ்வாத்வித்யாதி| யதி ஹி ரஸஸதஶஃ ஸர்வஸ்ய விபாகஃ ஸ்யாத் தத ஏவஂ விபர்யயோ ந ஸ்யாத்| தே ச ரஸாதயோ த்ரவ்யாத் பதக்பாவேந கார்யகரத்வேந விகல்ப்யமாநா அப்ரதாநா யதஸ்தே ஸ்திதா அபி யஸ்மிந் த்ரவ்யே ந தத்த்ரவ்யே தத்ஸதஶமேவ கார்யஂ குர்வந்தி| ஏததேவ யஸ்மாத் தஷ்ட இத்யாதிநிதர்ஶநேந தர்ஶயதி| ஏவஂ யதா மதுரரஸே விபர்யயோ தஷ்டஸ்ததாந்யேஷ்வபி ரஸேஷு தஶ்யத இத்யப்ரதாநாஃ ரஸாத்யாஃ|

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

ப்ரபாவஶ்ச யதோ த்ரவ்யே த்ரவ்யஂ ஶ்ரேஷ்டமதோ மதம்||௩௦||

த்ரவ்யஂ து ஶ்ரேஷ்டமித்யாசார்யாணாஂ மதஂ, யதஸ்தே ரஸாத்யா ரஸவீர்யவிபாகாஃ ப்ரபாவஶ்ச த்ரவ்யஸஂஶ்ரிதாஃ தத்பரதந்த்ரா இத்யர்தஃ||௩௦||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

ரஸாதிஸாம்யே யத்கர்ம விஶிஷ்டஂ தத் ப்ரபாவஜம்| தந்தீ ரஸாத்யைஸ்துல்யாபி சித்ரகஸ்ய விரேசநீ| மதுகஸ்ய ச மத்வீகா கதஂ க்ஷீரஸ்ய தீபநம்| கடுபாகரஸஸ்நிக்தகுருத்வைஃ கபவாதஜித்| லஶுநோ வாதகபகந்ந து தைரேவ யத்குணைஃ| மிதோ விருத்தாந்வாதாதீந்லோஹிதாத்யா ஜயந்தி யத்| குர்வந்தி யவகாத்யாஶ்ச தத்ப்ரபாவவிஜம்பிதம்| ஶிரீஷாதிர்விஷஂ ஹந்தி ஸ்வப்நாத்யஂ தத்விவத்தயே| மணிமந்த்ரௌஷதீநாம் ச யத்கர்ம விவிதாத்மகம்| ஶல்யாஹரணபுஞ்ஜந்ம ரக்ஷாயுர்தீவஶாதிகம்| தர்ஶநாத்யைரபி விஷஂ யந்நியச்சதி சாகதஃ| விரேசயதி யத்வஷ்யமாஶு ஶுக்ரஂ கரோதி வா| ஊர்த்வாதோபாகிகஂ யச்ச த்ரவ்யஂ யச்சமநாதி ச| மாத்ராதி ப்ராப்ய தத்தச்ச யத்ப்ரபஞ்சேந வர்ணிதம்| தச்ச ப்ரபாவஜஂ ஸர்வமதோऽசிந்த்யஃ ஸ உச்யதே||௩௧||

ஏவஂ ரஸாத்யாஃ ஜ்ஞாதாஃ, ப்ரபாவஸ்து ந ஜ்ஞாதஃ, அதஸ்தத்விஜ்ஞாநார்தமுச்யதே-ரஸாதீத்யாதி| ரஸவீர்யவிபாகாநாஂ பரஸ்பரஸாம்யேऽபி யத்யத்விஶிஷ்டஂ கர்ம தஶ்யதே தத்தத் ப்ரபாவஜஂ வித்தி| ஏதாவதைததுக்தஂ பவதி-விஶிஷ்டா ஸர்வாதிஶாயிநீ த்ரவ்யஶக்திஃ ப்ரபாவஶப்தவாச்யா| தஸ்ய ச ப்ரபாவஜஸ்ய கர்மண உதாஹரணமுச்யதே-தந்தீத்யாதி|தந்தீ ரஸாத்யைஶ்சித்ரகஸ்ய துல்யாதி விரேசநீ ந து சித்ரகமபி விரேசநமிதி ப்ரபாவகர்ம| மதுகஸ்ய ரஸாத்யைஃ ஸதஶாபி த்ராக்ஷா விரேசநீ ந மதுகமிதி ப்ரபாவகர்ம| க்ஷீரஸ்ய ரஸாத்யைஃ ஸதஶமபி கதஂ தீபநஂ ந க்ஷீரமிதி ப்ரபாவஃ| லஶுநஃ கடுரஸத்வேந கடுவிபாகித்வேந கபஜித் ஸ்நிக்தத்வேந குருத்வேந வாதஜித் ஸ லஶுநஃ ஸ்வைரேவ குணைர்வாதகபௌ ந கரோதீதி ப்ரபாவஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி- கடுகரஸவிபாகௌ து லஶுநே கபச்சித்வே த்ரவ்யப்ரபாவாத் பர்யாப்தௌ| ந து வாதகரத்வே| ததா தத்ர ஸ்நிக்தத்வஂ குருத்வஂ ச வாதஜித்த்வே த்ரவ்யப்ரபாவாதேவ பர்யாப்தம், ந து ஶ்லேஷ்மகரத்வஂ இதி| பரஸ்பரவிருத்தாநபி வாதாதீந் தோஷாந் ரக்தஶாலிஃ ஸ்நிக்தத்வேந குருத்வேந நாஶயதி| யவகஶ்ச தாநேவ கரோதீதி ப்ரபாவகர்ம| ஶிரீஷஹரித்ராதிகஂ விஷஂ நாஶயதி ஸ்வப்நமேகாதி ச ததேவ விஷஂ வர்த்தயதி தத் ப்ரபாவகர்ம| வஷ்யஞ்ச த்ரவ்யஂ யச்சீக்ரமேவ ஶுக்ரஂ வர்த்தயதி பஹிர்விரேசயதி வா தத் ப்ரபாவகர்ம| யச்ச த்ரவ்யஂ மதநபலாதி ஊர்த்வஂ தேஹே கச்சதி ஹரீதக்யாதி பாதஸ்தத் ப்ரபாவாத்| அந்யச்ச ஶமநஂ ப்ரபாவாதேவ| யச்ச மாத்ராதிப்ரகரணே ப்ரபஞ்சேந விஸ்தாரேண வர்ணிதஂ தத் ப்ரபாவஜஂ வித்தி| அதஃ ப்ரபாவஸ்ய தத்ஸ்வபாவத்வாத் ஸ ப்ரபாவோऽசிந்த்யஃ கீதக்கதா குதஸ்ய இதி ஜ்ஞாதுஂ ந ஶக்யதே| ஸதபி தத்காரணஂ மஹாபூதவிஶேஷபரிணாமாக்யமஸ்மத்விதைஸ்தத்ராதிகந்துஂ ந ஶக்யதஃ இத்யர்தஃ||௩௧||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

ரஸேந வீர்யேண குணைஶ்ச கர்ம த்ரவ்யஂ விபாகேந ச யத்விதத்யாத்| ஸத்யோऽந்யதா தத்குருதே ப்ரபாவாத்தேதோரதஸ்தத்ர ந கோசரோऽஸ்தி| இதி வைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதௌ அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயோ நாம ஸப்ததஶோऽத்யாயஃ||௩||

ஏதமேவ ப்ரபாவார்தமுபஸஂஹதி-ரஸேநேத்யாதி| ரஸாதிபிஃ கரணைர்த்ரவ்யஂ யத் கர்ம கரோதி தத் ப்ரபாவேநாந்யதா குருதே விபரீதயதீத்யர்தஃ| அதஸ்தஸ்ய ப்ரபாவஹேதோர்மார்கணா ந ஶக்யதே| ததாவிதபாவஸ்வபாவத்வாத்||௩௨|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயாம் அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஸப்ததஶோऽத்யாயஃ