17. dravyādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

పూర్వేషు అధ్యాయేషు రసాదివిశేషైర్ద్రవ్యకార్యస్వరూపముక్తం, తే చ ద్రవ్యరసాదయో న జ్ఞాతాః, అతస్తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః| తత్ర రసాదీనామాశ్రయత్వేన ప్రాధాన్యాద్ ద్రవ్యమేవాదావుచ్యతే| రసస్య తు బహువక్తవ్యత్వాదస్మిన్నధ్యాయే కించిత్ సూత్రణం| ద్వితీయే తు నిర్ణయః| వీర్యాదీనాం త్వత్రైవ|| 1||

Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2

ఇహ హి ద్రవ్యం పంచమహాభూతాత్మకం| తస్యాధిష్ఠానం పృథివీ, యోనిరుదకం, ఖానిలానలసమవాయాన్నిర్వృత్తివిశేషౌ| ఉత్కర్షేణ తు వ్యపదేశః| తస్మాద్భూతసమవాయాంభవాన్నైకరసం ద్రవ్యం| తతశ్చ నైకదోషా వ్యాధయః||2||

తచ్చ ద్రవ్యం పంచభూతాత్మకం పంచభిర్మహాభూతైరారబ్ధమిత్యర్థః| పంచభూతాని పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశాని లోకే ప్రసిద్ధాని| ఆకాశస్య తు శూన్యాత్మనోఽపి గుణాశ్రయత్వాత్ పృథివ్యాదివదేవ భూతత్వం ద్రవ్యారంభకత్వం చ విజ్ఞేయం| తథా చ నభోభాగాధికే ద్రవ్యేఽవయవనిబిడభావాద్యభావేన స్వరూపమజహదేవ నభఃకారణతాం యాతి| ఏషాం చ భూతానాం పరస్పరవైలక్షణ్యం భావహేతుత్వం పంచసంఖ్యావత్త్వం చ భావస్వరూపాన్వయవ్యతిరేకసమధిగమ్యం| నను పృథివ్యాదయః కేన ప్రకారేణ కారణతాం తత్ర గచ్ఛంతీత్యాహ-తస్య ద్రవ్యస్యాధిష్ఠానమాశ్రయః పృథివీ| సా హి గుడూచ్యాదేరాహారాద్యుపయోగినో ద్రవ్యస్యోపలంభేన ప్రధానం కారణం| తస్య చ గుడూచ్యాదేః సర్వస్యైవ ద్రవ్యస్యాంబు యోనిః| యు మిశ్రణే ధాతుః తస్మిన్యోనిరితి రూపం భవతి| కారణం స్వభావసంబంధహేతురిత్యర్థః| నభోవాయ్వనలానాం సమవాయాత్ పృథివ్యుదకాభ్యామవినాభావవృత్తిత్వాత్తస్య ద్రవ్యస్య నిర్వృత్తివిశేషౌ భవతః| నిర్వృత్తిర్నిష్పత్తిరాత్మలాభః| విశేషో ద్రవ్యాంతరేణాసాదృశ్యం| తథా చ సంస్థానవిశేషలాభాయావయవవ్యూహనే నభఃకారణతాం యాతి| కాఠిన్యాదికే వాయుః| తేజఃప్రసాదలభ్యాశ్చాంకురాద్యవస్థావిశేషాః| తేనైతదుక్తం భవతి- పంచానామేవ భూతానాం సంయోగాత్ సర్వద్రవ్యాణామాహారాద్యుపయోగినాం సంభవః| తేషామేవ భూతానామేకాదితారతమ్యాదిసంయోగవిశేషేణ ద్రవ్యాణాం పరస్పరవ్యావృత్తిః| యశ్చ పార్థివం ద్రవ్యమాప్యమిత్యాదివ్యపదేశః స భూయసా ప్రభూతేన మహాభూతేన జన్యతే| తేన పంచసు మధ్యే యదధికం తదీయం వ్యపదేశం ప్రాప్నోతీత్యర్థః| ఏవం సర్వస్య ద్రవ్యస్య పంచభూతాత్మకత్వాత్ సర్వరసత్వం| యతో యేయం షట్సంఖ్యా పరస్పరవిలక్షణా రసానాం నిష్పత్తిః సా మహాభూతానాం విశేషకృతా| తథా చ భూజలయోరిత్యాదినా వక్ష్యతి| యశ్చ సర్వస్య ద్రవ్యస్యాపి షడ్రసత్వేఽపి మాధుర్యాదివ్యపదేశః స భూయసాం భూతేన క్రియతే| ఏవం యతః సర్వస్య ద్రవ్యస్య న సర్వరసత్వం తతస్తేన ద్రవ్యేణ జనితత్వాత్సర్వరోగాణామపిత్రిదోషజత్వం| యస్మాద్రోగాణాం దోషాః కారణం తేషాం చ రసాస్తే చ రసాః సర్వ ఏవైకస్మిన్ ద్రవ్యే స్థితాః ద్రవ్యస్య రసజనకభూతనిష్పాదితత్వాత్| అత ఏవ సంసర్గసన్నిపాతభేదానామానంత్యం| యత్తు కతిపయానాం భేదానాం నిదానాదిషు కీర్తనం తదన్యాపేక్షయా ప్రాధాన్యాచ్చికిత్సాసుఖప్రదర్శనాయ| యా తు రోగాణామేకదోషోక్తిః సా సతిశయప్రాధాన్యహేతుకా| తథా చైకదోషాభిమతేష్వపి రోగేషు వివక్షితదోషప్రతీకారోపయోగ్యసధారణం తద్దోషవిపరీతగుణమేకం ద్రవ్యం దుష్ప్రాపమితి స్థితం| నైకదోషా రోగా ఇతి| అథ చైవం వ్యాఖ్యాయతే ద్రవ్యాణాం పంచభూతాత్మకత్వే సతి విశేషవ్యపదేశో యతో భూయసా ప్రభూతేన భవతి| తత ఏవ హేతోర్నైకరసం ద్రవ్యం న సదృశరసం భిన్నరసమిత్యర్థః| భూతసంఘాతసంభవాద్ధేతోర్యదేకరసత్వం సర్వస్య ప్రాప్తం తత్ ప్రతిషిద్ధ్యతే| అన్యథా యది విశేషవ్యపదేశవద్భిన్నరసత్వమపి న స్యాత్తతః సర్వస్య ద్రవ్యస్య పంచభూతాత్మకత్వాత్ సాదృశ్యాదేకరసత్వమేవ స్యాత్| తతశ్చ సర్వాణి ద్రవ్యాణి మధురాద్యన్యతమరసాని స్యుః| తస్మాన్నైకరసం ద్రవ్యం| అత ఏవ హేతో రోగా అపి దోషస్య వ్యవధానేన ద్రవ్యహేతుత్వాద్ ద్రవ్యవిశేషవద్భిన్నరసవచ్చ తేఽపి నైకదోషాః| అన్యథా జ్వరాణామన్యేషాం ద్రవ్యహేతుత్వసామాన్యాత్సదృశదోషాపరపర్యాయమేకదోషత్వం స్యాత్|| 2||

Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3

తత్ర వ్యక్తో రసః| అనురసస్తు రసేనాభిభూతత్వాదవ్యక్తో వ్యక్తో వా కించిదంతే||3||

తత్ర చ ద్రవ్య రసనేంద్రియగ్రాహ్యో వ్యక్తః స్ఫుటో రసశబ్దేనోక్తః| యశ్చ రసో యస్మిన్ ద్రవ్యేఽనురసత్వేనోక్తః స ప్రధానరసేనాభిభూతత్వాదవ్యక్త ఏవ తిష్ఠతి| ప్రధానరసవిజాతీయకార్యకతృత్వాత్తస్య సద్భావోఽనుమీయతే| ఆగమాచ్చ| అథవా యో రసః ప్రధానరసస్యాంతే కించిద్వ్యక్తోఽప్యుపలభ్యతే సోఽనురసః|| 3||

Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4

రసస్య తు ఛేదనోపశమనే ద్వే కర్మణీ| హితాహితౌ ప్రభావౌ||4||

తత్ర య ఆచార్యాః ఛేదనోపశమనహితాహితానాం చతుర్ణాం రసత్వమిచ్ఛంతి తాన్ ప్రత్యాత్రేయమతానుసారేణేదముచ్యతే| రసస్య ఛేదనోపశమనే కర్మణీ తస్యైవ హితాహితౌ ప్రభావౌ| ప్రభావో రసాదివిలక్షణా శక్తిః న తు తేషాం రసత్వమితి| తేన ఛేదనోపశమనయోర్భావే ల్యుడితి ఛేదనం దోషాదీనాం భాగశః కరణం| ఉపశమనం తు దోషాణామనుత్క్లేశేన సమీకరణం| హితం యత్ ప్రభావాదేవ శరీరస్య పథ్యం| విపరీతమహితం|| 4||

Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5

తదాశ్రయేషు చ ద్రవ్యసంజ్ఞకేషు పృథివ్యాదిషు గుణాః ప్రకృతివికృతివిచారదేశకాలవశాద్గుర్వాదయో రసేషు సాహచర్యాదుపచర్యంతే||5||

తేషాం చ రసాదీనామాశ్రయభూతేషు పృథివ్యాదిషు పంచసు ద్రవ్యసంజ్ఞకేషు కార్యద్రవ్యావస్థాయాం యే గుణా గుర్వాదయో గురుస్నేహోష్ణసూక్ష్మలఘ్వాదయః తే ద్రవ్యగుణాః సంతో రసేషు గుణత్వేనోపచారాదుచ్యంతే| ఉపచారస్య బహుహేతుదర్శనాయ సాహచర్యం విశేషణ్మ్| నను కథం తే ద్రవ్యస్యేత్యాశంక్యాహ- ప్రకృత్యేత్యాది| క్వచిత్ ప్రకృత్యవస్థాయాం న సంతోఽపి నానావిధక్రియాసాధ్యయా వికృత్యా జన్యంతే| కేచిత్తు విచారాదిభిః| విచారో విశిష్టమాత్రాదికః సంయోగః| దేశో ద్వివిధ ఉక్తః| తద్వశాద్ గుర్వాదిగుణయోగో ద్రవ్యస్య| దేహదేశవశాత్ సక్థిమాంసాద్గురుస్కంధ ఇత్యాది| భూమిదేశవశాదన్యథా జాంగలే అన్యథానూప ఇతి| ఏవం కాలేఽపి| తేన యత్రాఽపి వికృత్యాదివశాద్రసానాం సంభవః తత్రాపి యే రసగుణాస్తే ద్రవ్యస్యైవ విజ్ఞేయాః| ఏషా చ ప్రకృత్యాదివశాద్ గుర్వాదికల్పనా రసాశ్రయస్య ద్రవ్యస్యైవ గుణాశ్రయాత్ సంభవతి; న రసస్య| తస్య తు సాహచర్యాదుపచర్యతే|| 5||

Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6

తత్ర ద్రవ్యం గురుకఠినవిశదమంద్రసాంద్రస్థూలస్థిరగంధగుణబహులం పార్థివం ఉపచయగౌరవసంఘాతస్థైర్యకరం| ద్రవస్నిగ్ధశీతగురుమంద్రసాంద్రసరమృదుపిచ్ఛిలరసగుణబహులమౌదకముపక్లేదస్నేహబంధవిష్యందమార్దవప్రహ్లాదకరం| తీక్ష్ణోష్ణరూక్షసూక్ష్మలఘువిశదరూపగుణబహులమాగ్నేయం దాహపాకప్రకాశప్రభావర్ణకరం| రూక్షసూక్ష్మలఘువిశదవికాషివ్యవాయిశీతఖరస్పర్శగుణబహులం వాయవ్యం రౌక్ష్యలాఘవవైశద్యగ్లానివిచారకరం| సూక్ష్మలఘువిశదశ్లక్ష్ణవ్యవాయివివిక్తశబ్దగుణబహులమాకాశాత్మకం సౌషిర్యలాఘవకరం||6||

తత్ర పార్థివం ద్రవ్యం గురుత్వాదిగుణయుక్తం గంధగుణేన చాధికముపయుక్తం చ దేహ ఉపచయాదికరం| ఉపచయో మహత్త్వం| సంఘాతః కాఠిన్యం| స్థైర్యం దార్ఢ్యం| ఔదకం ద్రవ్యం ద్రవత్వాదిగుణయుక్తం రసగుణాధికం చ| దేహే చోపక్లేదాదికరం| విష్యందః స్రోతసాం స్రావః| ప్రహ్లాదో హృత్పుష్టిః| ఆగ్నేయం తీక్ష్ణత్వాదిగుణయుక్తం రూపగుణబహులం చ దేహే చ దాహాదికరమ\\\\\\\\ వాయవ్యం రూక్షత్వాదిగుణయుక్తం స్పర్శగుణబహులం చ| దేహే చ రౌక్ష్యాదికం కరోతి| విచారో ధాతువహనం| నాభసం సూక్ష్మత్వాదిగుణయుక్తం శబ్దగుణాధికం చ| దేహే చ సౌషిర్యలాఘవకరం|| 6||

Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7

ఇత్థంచ నానౌషధభూతం జగతి కించిద్ ద్రవ్యమస్తి వివిధార్థప్రయోగవశాత్||7||

ఇత్థమేవం స్థితే జగతి తద్ ద్రవ్యం నాస్తి యదౌషధత్వేన నోపయుజ్యతే| కుతః? నానావిధార్థప్రయోగవశాత్| అర్థః ప్రయోజనం, ప్రయోగ ఉపయోగః| తేనైతదుక్తం భవతి- విచిత్రితో భావః స్వభావస్తేన యద్యత్రాపథ్యం తత్తత్రైవ ప్రయోజనాంతరేణ పథ్యం| తథా యత్ పానేఽపథ్యం తదభ్యంగే పథ్యం| ఏవం మాత్రాదివిశేషో వికల్పనీయః| తేన భస్మపాంస్వాదీనామపి ప్రయోజనవశేనౌషధత్వం|| 7||

Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8

తత్రాగ్నిమారుతాత్మకం ప్రాయేణోర్ధ్వభాగికం| తయోర్హి లాఘవాదూర్ధ్వగతిత్వాచ్చాగ్నేః ప్లవనత్వాచ్చ మారుతస్య| భూమ్యౌదకాత్మకం తు ప్రాయేణాధోభాగికం| తయోర్హి గౌరవాన్నిమ్నగత్వాచ్చ తోయస్య| వ్యామిశ్రాత్మకముభయతోభాగం| శమనం తు దోషవిపరీతగుణముక్తం ప్రాక్| తత్సంకరే చ యతో బాహుల్యేన కార్యకర్తృత్వం భవతి యదేవాధికం తదేవ తత్కార్యకరమితి వ్యపదేశః| తథాఽనిలాత్మకం గ్రాహి| అనలాత్మకం దీపనపాచనం| ఉభయాత్మకం లేఖనం| భూమ్యుదకాత్మకం బృంహణం||8||

తస్య చ ద్రవస్య యే శోధనశమనగ్రాహిదీపనత్వాదయో విశేషాస్తేఽప్యేకాదిమహాభూతోత్కర్షాపకర్షకృతా ఏవేతి ప్రదర్శనార్థమాహ- తత్రేత్యాది| ఊర్ధ్వభాగికం యస్యాతిశయో వమనం తదగ్నిమారుతాత్మకం; అగ్నిమారుతయోర్లఘుత్వాదగ్నేరూర్ధ్వగమనసంభవాద్వాయోశ్చ ప్లవనత్వాత్| పృథివ్యుదకాత్మకమధోభాగికం యస్యాతిశయో విరేచనం| పృథివ్యుదకయోర్గురుత్వాదధోగమనం తోయస్య నిమ్నగత్వాదపి| వ్యామిశ్రభూతచతుష్టయాధిక్యేనోభయాత్మకం వమనవిరేచనం| శమనం యదుక్తభూతాధిక్యరహితం నాధో గచ్ఛతి నాప్యూర్ధ్వమేతి కేవలం దోషవిపరీతగుణమేవ తచ్చ ప్రకృతివిఘాతత్వేన పూర్వముక్తం| తేనైతదుక్తం- శమనత్వం దోషగుణవైపరీత్యాపేక్షయా సర్వస్మిన్ ద్రవ్యే సంభ్వతి| న త్వేవం శోధనత్వం| తస్య విశిష్టభూతాధిక్యహేతుత్వాత్| యత్ర త్వేకస్మిన్నేవ ద్రవ్యే ఊర్ధ్వగత్వాధోగత్వశమనత్వానాం సంభవః తత్ర యతో బాహుల్యేన కార్యకర్తృత్వం భవతి తతో యదేవాధికం తదేవ కార్యకరమితి వ్యపదేశ ఇత్యర్థః| అన్యత్ సుబోధం|| 8||

Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9

తత్ర కట్వమ్లలవణా వీర్యేణ యథోత్తరముష్ణాః| తిక్తకషాయమధురాః శీతాః||9||

తత్ర రసానాం గుణనియమః కట్వమ్లలవణా వీర్యేణ యథోత్తరముష్ణాః| శీతాః శేషాః||9||

Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10

తిక్తకటుకషాయా రూక్షా బద్ధవిణ్మూత్రమారుతాః| లవణామ్లమధురాః స్నిగ్ధా సృష్టవిణ్మూత్రమారుతాః| లవణకషాయమధురా గురవః| తద్వదమ్లకటుకతిక్తా లఘవః||10||

తిక్తకటుకషాయా రూక్షా బద్ధవిణ్మూత్రామారుతాశ్చ| శేషా లఘవః తథోత్తరమితి సర్వత్రాభిసంబధ్యతే| పూర్వాదుత్తరో యథోక్తగుణాధిక ఇత్యర్థః||10||

Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11

అన్యే పునర్గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షసాధారణం లవణమిచ్ఛంతి||11||

అన్యే పునరాచార్యా గురుత్వలఘుత్వస్నిగ్ధత్వరూక్షత్వసాధారణం లవణమిచ్ఛంతి| ఇతి ద్రవ్యరసావుక్తౌ||11||

Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1

వీర్యంతు కేచిద్ గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షతీక్ష్ణమందశీతోష్ణభేదేనాష్టవిధమాహుః||1||

Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12

అపరే పునః పఠంతి- వీర్యం ద్రవ్యస్య తజ్జ్ఞేయం యద్యోగాత్ క్రియతే క్రియా| నావీర్యం కురుతే కించిత్ సర్వా వీర్యకృతా హి సా||12||

వీర్యముచ్యతే- కేచిదాచార్యా అష్టవిధం గుర్వాదిభేదేన వీర్యమాహుః| అన్యే బహువిధం| అన్యే ద్వివిధమితి| యే తు బహువీర్యవాదినస్తే పఠంతి| వీర్యం ద్రవ్యస్యేత్యాది| ద్రవ్యస్య తద్వీర్యం జ్ఞేయం యస్య యోగాత్ ద్రవ్యం కార్యం కర్తుం క్షమం| న చ ద్రవ్యమవీర్యం వీర్యేణ వినా కించిత్ కర్మ కురుతే| అతః సర్వాః క్రియాః వీర్యకృతాః| ఏవం వీర్యం శక్తిః కారణమితి బహువీర్యవాదినః||12||

Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13

తైరపి చైవమతిప్రకృష్టశక్తియుక్తానామశేషౌషధగుణసారభూతానా- మష్టానామేవ గుర్వాదీనాం వీర్యసంజ్ఞావిశిష్టామ్నాయవిహితాపి లౌకికీతి సముద్భావ్యతే| తథా హి తయా రసవిపాకగుణాఽంతరవిజయినో భూయాంసశ్చ వరిష్ఠాశ్చ గుణాః సంగృహీతాః| విశేషవృత్త్యా చ తత్ర తత్ర ద్రవ్యస్వరూపకథనే వ్యవహారః ప్రవృత్తితో భవతి| అత ఏవ సర్వాతిశాయీ ద్రవ్యస్వభావః ప్రభావ ఇత్యామ్నాతః| సత్యపి చ క్రియానిర్వర్తనసామాన్యే తద్విపరీతా రసాదయో వీర్యాఖ్యయా ప్రభావసంజ్ఞయా వా న పరామృశ్యంతే||13||

తైశ్చానంతరోక్తైర్నానావిధశక్తిత్వాత్ ద్రవ్యస్య బహువీర్యవాదిభిర్గుర్వాదీనామష్టానాం వీర్యసంజ్ఞా విశిష్టాగమవిహితాపి లౌకికీతి కథ్యతే| యతః శక్తిర్వీర్యం| సా చ నానావిధా| తత్ గుర్వాదీన్ కో నియమితుం శక్నోతి| కేవలం ప్రకృష్టశక్తిత్వాదశేషాణామౌషధగుణానాం మధ్యే సారభూతత్వాల్లోక ఏవ కథ్యతేఽష్టావేవ వీర్యాణీతి| అతో బహువీర్యవాదిభిర్గుర్వాదిగుణనియమ ఆగమవిహితోఽపి లౌకిక ఇతి కథ్యతే| ఏతదేవాహ-తథేత్యాది| తథా వీర్యసంజ్ఞయా రసవిపాకగుణాంతరవిజయిన ఏతేఽష్టావేవ గుణాః సంగృహీతా భూయాంసశ్చ వరిష్ఠాశ్చ| తేనైతదుక్తం భవతి| ఏషామష్టానామేవ వీర్యసంజ్ఞా భూయిష్ఠత్వాత్ వరిష్ఠత్వాత్ రసాదివిజయిత్వాచ్చేతి| బహువీర్యవాదిభిరపి బలాదంగీకృతమేవ| ద్రవ్యే హి న తథా అన్యే గుణాః ప్రభూతత్వేన భవంతి యథా గుర్వాదయ ఇతి ప్రభూతత్వం| అన్యే చ గుణాః న తథా దేహోపయోగిత్వే వరాః యథా గుర్వాదయః ఇతి వరిష్ఠత్వం| రసకార్యం విపాకకార్యం| గుణాంతరంచ ద్రవ్యస్థితం| వీర్యత్వేనాభిభవంతీతి రసాదివిజయిత్వం| తత్ర రసవిజయిత్వం యథా కించిద్ ద్రవ్యం మధురరసం తీక్ష్ణగుణం చ తత్ర తీక్ష్ణగుణేనోపలేపాది మధురరసకార్యమభిభూయతే| ఏవం విపాకకార్యం గుణాంతరే చ| ఏవం తేషాం ప్రాధాన్యేన తత్ర తత్ర హరీతక్యాదిద్రవ్యస్వరూపకథనే గుర్వాదీనాం విశేషవర్త్తిత్వేన గురులఘ్విత్యాదివ్యవహారః ప్రవర్త్తితో భవతి| ఏవముత్కృష్టా శక్తిర్వీర్యం| అనయైవ యుక్త్యా యో ద్రవ్యస్య సర్వగుణాతిశాయీ స్వభావః స ప్రభావశబ్దేనోక్తః| తేనైతదుక్తం భవతి- యథైవ గుర్వాదీనాం కార్యకర్తృత్వే ప్రాధాన్యాపేక్షయా వీర్యత్వం తథైవ గుర్వాదీనాం ప్రాధాన్యాపేక్షయా కస్యాశ్చిచ్ఛక్తేః సర్వాతిశాయిత్వాత్ సంజ్ఞా ప్రభావ ఇతి| న హి తద్వ్యతిరిక్తేషు రసాదిషు కల్ప్యమానేషు దృశ్యతే| అతః స్వభావవిశేష ఏవ సః| రసాదయో రసవీర్యవిపాకగుణాంతరాణి యద్యపి స్వాం స్వాం క్రియాం కుర్వంతి తత్రాపి గుర్వాద్యుక్తప్రకారవైపరీత్యాత్ వీర్యసంజ్ఞయా న పరామృశ్యంతే| ఏవం బహువీర్యవాదినామప్యష్టవిధవీర్యవాదిత్వం యుక్త్యా సాధితం తైరపీత్యాదినా||13||

Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14

అన్యే తు గుర్వాదీనామగ్నీషోమాత్మకత్వాదాదానవిసర్గవిభాగేన కాలస్య చోష్ణశీతాత్మకత్వాద్ ద్వివిధమేవామనంతి| ఏవం చాహుః- నానాత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నీషోమౌ మహాబలౌ| వ్యక్తావ్యక్తం జగదివ నాతిక్రామతి జాతుచిత్||14||

అన్యే వీర్యద్వయవాదినః అగ్నీషోమాత్మకత్వాద్ గుణానాం కాలస్య చోష్ణశీతద్వైవిధ్యాద్ ద్వివిధమేవ వీర్యముష్ణం శీతం చేతి వదంతి| తథా హి గుర్వాదీనాం కేచన సౌమ్యాః కేచనాగ్నేయాః| మహాభూతపరాయత్తత్వాద్ గుణానాం| తే గుర్వాదయో ద్వివిధే కాలే సంభవంత్యాదానే విసర్గే చ| తత్రాదానకాలభవానామాగ్నేయత్వం గుర్వాదీనాం విసర్గభవానాం తు సౌమ్యత్వమితి స్థితమేవ| ఏతస్యైవాగ్నీషోమద్వయాత్మకత్వస్య తైర్దృష్టాంతోపపత్తిరుచ్యతే- నానాత్మకమిత్యాదినా| నానాత్మకం పరస్పరేణ వ్యావృత్తమపి ద్రవ్యజాతం మహాబలావుత్కృష్టశక్తీ అగ్నీషోమౌ నాతిక్రామతి నాతివర్తతే| అవశ్యం కించిదాగ్నేయం భవతి కించిత్సౌమ్యమితి| దృష్టాంతో యథా- నానాత్మకమపి జగద్ వ్యక్తమవ్యక్తం చ నాతిక్రామతి వ్యక్తం తరుపర్వతజలాది అవ్యక్తం కాలభూతగ్రామాది| అస్మిన్ పక్షే పూర్వయోరపి పక్షయోరంతర్భావః| విశేషస్య సామాన్యేఽంతర్భావాత్||14||

Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15

తత్రోష్ణం దహనపచనస్వేదనవిలయనానిలకఫశమనాని కరోతి| శీతం హ్లాదనస్తంభనజీవనరక్తపిత్తప్రసాదనాదీని||15||

తత్రోష్ణవీర్యస్య దహనాదీని కర్మాణి శీతస్య హ్లాదనాదీని||15||

Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16

ఇతి వీర్యముక్తం విపాకస్తూచ్యతే| విపాకస్తు ప్రాయః స్వాదుః స్వాదులవణయో- రమ్లోఽమ్లస్య కటురితరేషాం| రసైరసౌ తుల్యఫలః| ద్రవ్యగుణవిశేషేణ చాస్యాల్పమధ్యభూయస్త్వముపలక్షయేత్||16||

స్వాద్వమ్లకటుకాస్త్రయో విపాకాః| తత్ర మధురద్రవ్యస్య సర్వస్య మధురవిపాకిత్వం| తద్వల్లవణస్య| అమ్లో విపాకోఽమ్లస్యైవ| శేషాణాం కటుః| విపాకస్తు జఠరాగ్నిసంయోగే పరిణామవశాత్ ద్రవ్యస్య రసస్య స్వరూపాంతరప్రాదుర్భావః| అసౌ విపాకో రసైర్మధురామ్లకటుకైస్తుల్యఫలః సదృశఫలః| తేన మధురస్య విపాకస్య తే గుణా యే మధురస్య రసస్య| ఏవమమ్లకటుకయోరపి| అస్య చ విపాకస్య స్వల్పత్వం మధ్యత్వం భూయస్త్వం చ ద్రవ్యగుణవిశేషేణోపలక్షయేత్| కిముక్తం భవతి? ఉచ్యతే- యత్ర రసేన సదృశో విపాకో మధురామ్లకటుకానాం ద్రవ్యాణాం తత్ర ప్రధానరససమానగుణానాముత్కృష్టత్వాద్విపాకస్యోత్కృష్టత్వం కల్పనీయం| ఏవం మధ్యత్వాన్మధ్యత్వం| స్వల్పత్వాచ్చ స్వల్పత్వం| యత్ర తు రసాద్విపరీతో విపాకో లవణతిక్తకషాయాణాం తత్ర రసవిపరీతానాం గుణానాముత్కృష్టత్వాదుత్కృష్టత్వం కల్పయేద్విపాకసదృశానామిత్యర్థః| ఏవం మధ్యత్వమల్పత్వం చ| విపాకమేవమూచుశ్చరకవిదః||16||

Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17

పరాశరస్తు పఠతి- పాకాస్త్రయో రసానామమ్లోఽమ్లం పచ్యతే కటుః కటుకం| చత్వారోఽన్యే మధురం సంకీర్ణరసాస్తు సంకీర్ణం| కటుతిక్తకషాయాణాం కటుకో యేషాం విపాక ఇతి పక్షః| తేషాం పిత్తవిఘాతే తిక్తకషాయౌ కథం భవతః||17||

పరాశరనామా మునిర్విపాకమన్యథా పఠితవాన్| పాకాస్త్రయో రసానామిత్యార్యాద్వయం పరాశరపఠితమనుపఠతి| సర్వేషాం రసానాం త్రయో విపాకాః మధురోఽమ్లః కటుశ్చ| తత్రామ్లరసోఽమ్లవిపాకః కటురసః కటువిపాకః| చత్వారోఽన్యే శేషా మధురలవణతిక్తకషాయా మధురవిపాకాః| సంకీర్ణరసానాం మిశ్రరసానాం సంకీర్ణవిపాకిత్వం| స తు పరాశరస్తిక్తకషాయయోర్మధురవిపాకిత్వమిచ్ఛంతి| అన్యే త్వాచార్యాస్తావేవ కటుకవిపాకావిచ్ఛంతి| తన్మతం దూషయితుకామః పరాశర ఆహ- య ఆచార్యాః కటుతిక్తకషాయాణాం కటువిపాకిత్వమిచ్ఛంతి తేషాం తిక్తకషాయయోః పిత్తహరత్వం న సంభవతి| మన్మతే తు తయోర్మధురవిపాకిత్వాత్ పిత్తహరత్వం సంభవతీతి పరాశరః| తచ్చ న చతురస్రమితి మన్యామహే| యతః పిత్తహర్త్తృత్వం రసస్యైవ స్వరూపం| కటుస్తు విపాకో యత్ర స్వల్పోఽపి భవతి న తత్ర కటుః స్వకార్యం కరోతి యద్యద్ ద్రవ్యే రసాదీనామితి న్యాయాత్| తథా చ తిక్తరసస్య కటువిపాకస్యాపి నింబస్య పిత్తరత్వమేవ| యత్ర చ విపాకస్య కటోరాధిక్యం తత్ర తస్య పిత్తకర్తృత్వమేవ| యథా తిక్తరసేఽపి ద్రవ్యే కటోర్విపాకస్యాధిక్యాద్ బృహతీద్వయస్య పిత్తకరత్వమేవం కషాయేఽపి కల్పీనయం| ఏవం రసస్యైవ స్వభావః పిత్తహరత్వం| యతశ్చ తిక్తరసే కషాయరసే చ ద్రవ్యే నైసర్గికేణ బలేన రసవీర్యాభ్యాం విపాకః ప్రాయేణాభిభూయతే| అత ఉచ్యతే- తిక్తకషాయౌ పిత్తహరావిత్యస్మాభిరతః పరాశరమతమచతురస్రమివ||17||

Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18

తత్ర యన్మధురం రసవిపాకయోః శీతవీర్యంచ ద్రవ్యం యచ్చామ్లం తయోరూష్ణవీర్యంచ యద్వా కటుకం తేషాం యథాస్వం రసేభ్యః ప్రాయో గుణాన్ దోషకోపశమనత్వం చ విద్యాత్| తద్యథా క్షీరమదిరామరిచాదీనాం||18||

అనంతరం వాగ్భటో యన్మధురమిత్యాదినా ప్రకృతం ప్రస్తైతి| యద్ద్రవ్యం మధురరసం మధురవిపాకం శీతవీర్యం చ తథా తయోః రసవిపాకయోరస్లం సద్యదుష్ణవీర్యం యద్వా కటుకం తయో రసవిపాకయోరుష్ణవీర్యం చ తేషాం త్రయాణామపి యథాత్మీయరసగుణాన్ సాతిశయాన్ విద్యాత్| రసానురూపేణైవ చ తేషాం దోషకోపశమౌ| తేనైతదుక్తం భవతి- యత్ర రసవీర్యవిపాకానామేకజాత్యన్వయత్వం తత్రైకగుణత్వమపి| తథా చ క్షీరే మధురరసవిపాకే శీతవీర్యే చ మధురరసవత్ శ్లేష్మకోపనత్వం వాతపిత్తశమనత్వం చ| ఏవం మదిరాయా అమ్లరసవిపాకాయా ఉష్ణవీర్యాయాశ్చామ్లరసవద్వాతశమనత్వం పిత్తస్లేష్మప్రకోపనత్వాదికం చ| కటుకరసవిపాకస్యోష్ణవీర్యస్య మరిచస్య కటుకరసవత్శ్లేష్మశమనత్వం వాతపిత్తప్రకోపనత్వం చ||18||

Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19

రసాదిసంకరేణ త్వన్యథాత్వం| యథా మధు మధురం శ్లేష్మాణం శమయతి కటువిపాకతయా| సకషాయత్వాద్రౌక్ష్యాచ్చ వాతం జనయతి శీతవీర్యత్వాచ్చ| తథా యవోఽపి| ఆనూపౌదకపిశితం శీతమపి పిత్తం కరోత్యుష్ణవీర్యత్వాత్| తథా తైలం కటువిపాకతయా చ విపాకత ఏవ బద్ధవిణ్మూత్రం| అమ్లం కాంజికం కఫం జయతి రూక్ష్ణోష్ణత్వాత్| కపిత్థం తు రౌక్ష్యాత్, పిత్తం తు శీతవీర్యత్వాత్| ఆమలకం పిత్తం శీతవీర్యత్వాత్ స్వాదుపాకతయా చ కఫం రౌక్ష్యాల్లాఘవాచ్చ శైత్యరౌక్ష్యలాఘవైస్తు న వాతం| లవణం సైంధవం స్వాదుపాకతయా పిత్తం జయతి లాఘవాత్కఫం జయతి| కటుకాఽపి శుంఠీ స్నేహౌష్ణ్యస్వాదుపాకైర్వాతం క్షపయతి పిప్పలీ చ| లశునోఽపి స్నేహౌష్ణ్యగౌరవైః| పలాండుశ్చ| స తు స్నేహగౌరవాభ్యాం జనయతి శ్లేష్మాణం| వృద్ధం చ మూలకం స్వాదుపాకతయా| స్నిగ్ధాని తిక్తాని వ్యాఘ్రీవిశల్యాఽర్కాగరూణ్యుష్ణవీర్యత్వాత్ పిత్తం జనయంతి| కషాయతిక్తం మహత్ పంచమూలం వాతం జయతి నతు పిత్తముష్ణవీర్యత్వాత్| కషాయశ్చ కులత్థోఽమ్లపాకతయా చేత్యేతన్నిదర్శనమాత్రముక్తం||19||

యత్ర తు రసాదీనాం విజాత్యన్వయత్వేన సంకరస్తత్ర క్వచిద్రసాధిక్యేన కార్యకారిత్వం క్వచిద్వీర్యాధిక్యేన క్వచిద్విపాకాధిక్యేన ఇత్యస్యైవార్థస్య యథా మధుమధురమిత్యాద్యుదాహరణం| సుబోధం| వృద్ధమూలకస్య త్రిదోషకర్తుః కటుకస్య కఫకర్తృత్వే యదాచార్యవాగ్భటేన మధురవిపాకిత్వం కారణముక్తం తత్స్వయం హృదయపఠితస్యైవ వృద్ధమూలకస్య కటువిపాకిత్వం స్మృతం కిం వాన్యత్ కించిదితి న జానే|

Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20

తస్మాత్- కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం| ద్రవ్యం గుణేన వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించన||20||

ఏవం స్థితేఽనంతరప్రక్రాంతమేవార్థం స్ఫుటయన్నాహ-తస్మాదిత్యాది| ద్రవ్యం మధ్వాది కించిత్ కర్మాస్రపిత్తోపశమనాదికం రసేన కురుతే| కించిత్ శ్లేష్మ- శమనాదికం విపాకేనాపరం వాతవృద్ధ్యాదిలఘ్వాదినా గుణేనాపరం తృట్శమనాది వీర్యేణ శీతేన కించన విషాపనుత్యాది ప్రభావేణేతి||20||

Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21

యద్యద్ద్రవ్యే రసాదీనాం బలవత్త్వేన వర్తతే| అభిభూయేతరాంస్తత్తత్ కారణత్వం ప్రపద్యతే| విరుద్ధసంయోగే ప్రభూతేనాల్పం జీయతే విరుద్ధగుణసంయోగే భూయసాఽల్పం హి జీయతే||21||

నను చ యత్ర ద్రవ్యాశ్రితానాం రసవీర్యగుణవిపాకప్రభావానాం విరోధః తత్ర తేషాం కార్యనిష్పాదనే సమశక్తిత్వం న వేత్యాశంకానివృత్త్యర్థమాహ- యద్యద్ ద్రవ్య ఇతి| రసాదీనాం రసవీర్యగుణవిపాకప్రభావానాం యద్రసో వా వీర్యం వా విపాకో గుణః ప్రభావో వా బలవత్త్వేన విజాతీయాధిక్యేన వర్తతే తత్తత్ కారణత్వం కార్యసాధకత్వం ప్రతిపద్యతే| కిం కృత్వా? ఇతరాన్ ద్రవ్యాశ్రితాన్ హీనానభిభూయ విఫలీకృత్య| యత్ర తు ద్రవ్యే రసాదిద్రావకో విరుద్ధానాం గుణానాం గుర్వాదీనామేవ సంయోగో న తు రసాదయోఽపేక్ష్యంతే| తత్ర కథం కార్యకర్తృత్వమితి పృష్ట ఆహ- విరుద్ధేత్యాది| అథవా రసాదికల్పనావిశేషేణైవ యత్ర విరుద్ధగుణోపనిపాతః తత్ర కథం కార్యకారణత్వమిత్యాహ-విరుద్ధేత్యాది| తత్ర భూయసా ప్రభూతేన గుణేనాల్పం జీయతే నిష్ఫలీక్రియతే| ద్వివిధశ్చ విరోధః-స్వరూపతః కార్యతశ్చ| స్వరూపవిరోధో యథా గురులఘ్వోః శీతోష్ణయోశ్చ| కార్యవిరోధో యథా గురురూక్షయోరుష్ణస్నిగ్ధయోశ్చ| తథా హి గురుః శ్లేష్మవృద్ధికరః రూక్షశ్చ గురోర్విరుద్ధః కార్యేణ శ్లేష్మవృద్ధ్యాఖ్యేన విరుద్ధ్యతే| ఏవముష్ణస్య శ్లేష్మహంతృత్వం స్నిగ్ధస్య శ్లేష్మకర్తృత్వేన| ఇహ చోభయోరపి విరోధయోర్గ్రహణం| ఏకత్ర్ ద్రవ్యే స్వరూపకార్యవిరుద్ధయోర్భావ ఆగమలబ్ధః పంచభూతాత్మకత్వాద్ ద్రవ్యస్యోపపద్యతే||21||

Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22

రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం||22||

నను యద్యద్ ద్రవ్యే రసాదీనాం బలవత్తత్తత్ కార్యకరణశక్తమిత్యుక్తం| యత్ర తు ద్రవ్యే రసాదీనాముత్కర్షాసంభవః పరస్పరసామ్యం తత్ర కస్య కార్యకారణత్వమిత్యుచ్యతే- రసమిత్యాది| విపాకః కర్తా రసం కర్మాపోహతి కార్యకరణే కుంఠయతి| తౌ రసవిపాకౌ కర్మణీ వీర్యం కర్తృ అపోహతి| తాని రసవిపాకవీర్యాణి ప్రభావో వక్ష్యమాణః అపోహతీత్యేతద్రసాదీనాం బలసామ్యే నైసర్గికం స్వాభావికం బలం| తేనైతదుక్తం భవతి- రసాదీనాం సమబలానామపి తథావిధో బలస్వభావో యత్ పూర్వస్య బలముత్తరస్య బలేన సమేనాప్యభిభూయతే| రసబలం విపాకబలేన సమేనాపి స్వభావాదేవాభిభూయతే| ఏవం రసవిపాకయోర్బలం వీర్యబలేన| రసవిపాకవీర్యబలం ప్రభావబలేనేతి| తేన రసాదీనాం విషమత్వేఽపి స్వభావబలమపేక్ష్యాధికస్య సామర్థ్యం విజ్ఞేయం||22||

Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23

విరుద్ధా అపి చాన్యోన్యం రసాద్యాః కార్యసాధనే| నావశ్యం స్యుర్విఘాతాయ గుణదోషా మిథో యథా||23||

నను యత్ర రసాదీనామన్యతమస్య కార్యమితరస్య కార్యేణ విరుద్ధ్యతే తత్ర కస్య కార్యకర్తృత్వం భవతి? యది తు ప్రభూతస్య స్వభావబలవతశ్చేత్యుచ్యతే| తత్రాల్పోఽల్పబలశ్చ కించిత్ కర్తుం శక్తో న వేత్యేవం పృష్ట ఇదమాహ- విరుద్ధా ఇత్యాది| రసాద్యా రసవీర్యవిపాకగుణప్రభావా అన్యోన్యం పరస్పరం విరుద్ధా అపి న నాశాయ భవంతి కార్యసాధనకాలే| దృష్టాంతో-గుణదోషా మిథో యథేతి| గుణాః సత్త్వరజస్తమాంసి పరస్పరం పురుషాద్యభిధానకార్యసాధనే విరుద్ధా అపి యథా విఘాతాయ న భవంతి| దోషాశ్చ వాతపిత్తకఫావిరుద్ధా అపి దేహరోగాదిసాధనే యథా మిథో విఘాతాయ న భవంతి| తద్వద్రసాదయోఽపి||23||

Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24

రసవీర్యప్రభృతయో భూతోత్కర్షాపకర్షతః| ఏకరూపా విరూపా వా ద్రవ్యం సమధిశేరతే| మాధుర్యశైత్యపైచ్ఛిల్యస్నేహగౌరవమందతాః| సహవృత్త్యా స్థితాః క్షీరే న త్వానూపౌదకామిషే||24||

నను ద్రవ్యే రసాదీనాం పరస్పరసమవిషమతయా కార్యకరత్వముక్తం తస్యాశ్చ రసాదిసమవిషమతాయాః కారణం న జ్ఞాయతే| అత ఉచ్యతే-రసవీర్యేత్యాది| రసవీర్యాదీనాం కార్యకరత్వే పరస్పరసదృశానాం విసదృశానాం వా యద్ ద్రవ్యాశ్రయణం తన్మహాభూతస్య పృథివ్యాదేరుత్కర్షాదపకర్షాచ్చ సంపద్యతే| తేనైతదుక్తం భవతి యత్ ద్రవ్యే రసస్య వీర్యాదిభిః సాదృశ్యమసాదృశ్యం వా తత్సర్వమేకాదీనాం భూతానాం కేషాంచిత్ కియతాప్యుత్కర్షేణాన్యేషాం కియతాప్యపకర్షేణ జన్యతే| తేన ద్రవ్యేణ సదృశస్యాపి ద్రవ్యస్య యోంఽశాంశో విశేషః స భూతకృత ఏవ| ఏతదేవ మాధుర్యేణేత్యాద్యుదాహరణేన స్ఫుటయతి| తేన క్షీరే మాధుర్యాదీనాం సమానకార్యకర్తృత్వేన యదేకత్ర సదృశానామవస్థానం తదేవాన్యస్య మహాభూతస్యోత్కర్షేణాన్యభూతేభ్యః ||24||

Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25

గుణా ద్రవ్యేషు యే చోక్తాస్త ఏవ తనుదోషయోః| స్థితివృద్ధిక్షయాస్తస్మాత్తేషాం హి ద్రవ్యహేతుకాః||25||

యే హి గురుత్వాదయో ద్రవ్యే సంభవంతి త ఏవ గుణాస్తనోః శరీరస్య ప్రత్యంగం సంభవంతి| దోషస్య చ వాతాదేః తస్మాత్తనోర్వాతాదీనాం చ స్థితివృద్ధిక్షయా ద్రవ్యహేతుకాః| వృద్ధిః సమానైరిత్యాదిన్యాయాత్||25||

Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26

రసం విద్యాన్నిపాతేన తేనాధివసనేన చ| వీర్యం విపాకం ద్రవ్యాణాం కర్మణః పరినిష్ఠయా||26||

రసాదీనాం ద్రవ్యస్థితానాం స్వరూపవిశేషః కథం జ్ఞాయతే ఇత్యాహ- రసమిత్యాది| జిహ్వానిపాతేన స్పర్శమాత్రేణ రసవిశేషం విద్యాత్ ద్రవ్యస్య| తేన నిపాతేనాధివాసనేన కాలపరివసనేన చ జ్ఞాయతే వీర్యవిశేషః| నిపాతమాత్రేణౌష్ణ్యం శైత్యం వా జ్ఞాయతే| యత్ర తు ద్రవ్యే విపరీతత్వాద్రసేనాభిభూతం వీర్యం నిపాతమాత్రాన్న జ్ఞాయతే తత్ర కాలాధివాసేన దేహమార్దవాదికరణాత్ జ్ఞాయతే| విపాకవిశేషస్తు కర్మణః తత్కృతస్య పరినిష్ఠయా నిష్పత్తేర్దోషవృద్ధిక్షయేణ||26||

Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27

మధురస్కంధనిర్దిష్టఘృతతైలగుడాదిషు| గుణాస్వాదాదిభేదేన రసషట్కం న యుజ్యతే| అస్తు భేదాదసంఖ్యత్వమైక్యం వా స్వాదలక్షణాత్| భూతోత్కర్షాపకర్షేణ భేదో యోఽల్పేన కల్ప్యతే| సంకీర్ణాత్వ ఫలే చాసౌ తుల్యత్వాన్న వివక్ష్యతే| గుర్వాదీనాం విశేషేఽపి స్వజాతేరనతిక్రమాత్| సంఖ్యాభేదో యథా నాస్తి రసానామపి స క్రమః| దృష్టం ముఖోపలేపాది యత్సర్వేషు ఘృతాదిషు| న చ తద్దాడిమాద్యేషు షడేవాతో రసాః స్మృతాః| ఆనంత్యైకత్వయోశ్చ స్యాన్న విచిత్రార్థతంత్రణం||27||

నను రసానాం మధురాదిత్వేన షట్సంఖ్యానియమ ఉక్తః; స న యుజ్యతే కేవలమేకరసత్వమనేకరసత్వం వా| తత్రానేకరసత్వే కారణం వక్ష్యమాణమధురాదిస్కంధనిర్దిష్టానాం ఘృతతైలగుడద్రాక్షాశర్కరామధుమధుకాదీనాం గుణస్వాదాదిభేదః| తథా హి త్వయా యే మధురత్వేన నిర్దిష్టా గుడద్రాక్షాదయ ఆస్వాదనేన తే న పరస్పరసదృశాః న చ గురుత్వాదినా గుణేన| న చామ్లాదియుక్తా ఇతి వక్తుం యుజ్యతే| అతో జ్ఞాయతే అన్యే విశిష్టా ఏవ త ఇతి ప్రతిరసస్కంధమానంత్యం| రసైకత్వే కారణం జిహ్వేంద్రియాస్వాదనసామాన్యం| తత్ర ప్రతివిధీయతే భూతోత్కర్షాపకర్షేణేత్యాది| తత్ర ప్రథమం గుణభేదదూషణం పరిహ్రియతే| యోఽయమల్పేన భూతానాముత్కర్షేణాపకర్షేణ మధురాణాం గుణభేదః స సంకీర్ణత్వాత్ ఫలే చ సదృశత్వాత్ సన్నపి న వివక్ష్యతే| ఆస్వాదభేదాదానంత్యం పరిహ్రియతే| గుర్వాదీనామిత్యాది| గుర్వాదీనాం గుణానాం యద్యపి ప్రతిద్రవ్యం వైలక్ష్యణ్యమస్తి తథాపి గురుత్వాదిజాత్యనతిక్రమాత్ గురుర్గురుర్లఘుర్లఘురితి సంఖ్యాభేదావివక్షయా నిర్దిశ్యంతే| తద్వన్మధురాదిస్కంధపఠితానాం ద్రవ్యాణాం యద్యప్యాస్వాదవైలక్షణ్యం దృశ్యతే తథాపి యన్ముఖోపలేపహ్లాదనాది ఘృతాదిషు మధురేషు దృష్టం న తన్ముఖోపలేపాది దాడిమసైంధవాదిష్వమ్లలవణాదిషు దృశ్యతే| న చైతాన్ రసానతిక్రమ్య జాత్యంతరం సంభవతి| అతః షడేవ రసాః నోనాధికాః| యది సదేవానంత్యమైక్యం వా యథోక్తప్రకారేణ తంత్రవ్యవహారే గృహ్యతే తతో విచిత్రస్య రసపృష్ఠభావినో వక్తవ్యస్యానేకస్య తంత్రణస్య శాస్త్రే ప్రయోగో న స్యాత్| అత ఆనంత్యేన రసానాం తత్స్వరూపతంత్రణస్యాప్యానంత్యాదవక్తవ్యతా| ఏకరసత్వే చ విశేషస్యానుక్తత్వాత్ స్వరూపతంత్రేణాపి న యుజ్యత ఇతి| రసా ఉపసంహృతాః||27||

Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28

గుర్వాద్యా వీర్యముచ్యంతే శక్తిమంతోఽన్యథా గుణాః| పరసామర్థ్యహీనత్వాద్ గుణా ఏవేతరే గుణాః||28||

వీర్యముపసంహ్రియతే-గుర్వాద్యా ఇత్యాది| పూర్వోక్తా గుర్వాద్యా అష్టౌ యదోత్కృష్టశక్తయః సంతో ద్రవ్యం సమధిశేరతే తదా వీర్యశబ్దవాచ్యాః| యదా తూత్కృష్టశక్తియుక్తా న భవంతి సామాన్యగుణా ఏవ| యే చ గుర్వాదివిశిష్టా ద్వాదశగుణాః తే స్వభావేనైవ పరసామర్థ్యహీనా ఉత్కృష్టశక్తిరహితాస్తేఽపి సామాన్యగుణశబ్దవాచ్యాః| తే న కదాచిదపి వీర్యాఖ్యాం లభంత ఇతి వీర్యముపసంహృతం||28||

Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29

యథారసం జగుః పాకాన్ షట్ కేచిత్తదసాంప్రతం| యత్స్వాదుర్వ్రీహిరమ్లత్వం న చామ్లమపి దాడిమం| యాతి తైలం చ కటుతాం కటుకాపి న పిప్పలీ| యథారసత్వే పాకానాం న స్యాదేవం విపర్యయః| యస్మాత్ దృష్టో యవః స్వాదుర్గురురప్యనిలప్రదః| దీపనం శీతమప్యాజ్యం వసోష్ణాప్యగ్నిసాదినీ| కటుపాకోఽపి పిత్తఘ్నో ముద్గో మాషస్తు పిత్తలః| స్వాదుపాకోఽపి చలకృత్స్నిగ్ధోష్ణం గురు ఫాణితం| రసః స్వాదుర్యథా చైతత్తథాన్యేష్వపి దృశ్యతే| వాతలం కఫపిత్తఘ్నమమ్లమప్యక్షికీఫలం| కురుతే దధి గుర్వేవ వహ్నిం పారావతం న తు| కపిత్థం దాడిమం సామ్లం గ్రాహి నామలకీఫలం| కషాయా గ్రాహిణీ శీతా ధాతకీ న హరీతకీ| అప్రధానాః పృథక్ తస్మాద్రసాద్యాః సంశ్రితాస్తు తే||29||

విపాక ఉపసంహ్రియతే-యథారసమిత్యాది| కేచిదాచార్యా రసానతిక్రమేణ పాకషట్కం జగురవదన్| యథారసమితి యథావిధో రసః స్వరూపేణ తథావిధ ఏవ తస్య విపాకః తేన మధురస్య మధురో విపాకః అమ్లోఽమ్లస్య పటుర్లవణస్య తిక్తస్తిక్తస్య కటుః కటోః కషాయః కషాయస్యేతి| తచ్చాచార్య- మతమసాంప్రతమయుక్తమితి| కుతః? వ్యభిచారాత్| ఏతదేవోదాహరణేన దర్శయతి- యత్స్వాద్విత్యాది| యది హి రససదృశః సర్వస్య విపాకః స్యాత్ తత ఏవం విపర్యయో న స్యాత్| తే చ రసాదయో ద్రవ్యాత్ పృథగ్భావేన కార్యకరత్వేన వికల్ప్యమానా అప్రధానా యతస్తే స్థితా అపి యస్మిన్ ద్రవ్యే న తద్ద్రవ్యే తత్సదృశమేవ కార్యం కుర్వంతి| ఏతదేవ యస్మాద్ దృష్ట ఇత్యాదినిదర్శనేన దర్శయతి| ఏవం యథా మధురరసే విపర్యయో దృష్టస్తథాన్యేష్వపి రసేషు దృశ్యత ఇత్యప్రధానాః రసాద్యాః|

Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30

ప్రభావశ్చ యతో ద్రవ్యే ద్రవ్యం శ్రేష్ఠమతో మతం||30||

ద్రవ్యం తు శ్రేష్ఠమిత్యాచార్యాణాం మతం, యతస్తే రసాద్యా రసవీర్యవిపాకాః ప్రభావశ్చ ద్రవ్యసంశ్రితాః తత్పరతంత్రా ఇత్యర్థః||30||

Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31

రసాదిసామ్యే యత్కర్మ విశిష్టం తత్ ప్రభావజం| దంతీ రసాద్యైస్తుల్యాపి చిత్రకస్య విరేచనీ| మధుకస్య చ మృద్వీకా ఘృతం క్షీరస్య దీపనం| కటుపాకరసస్నిగ్ధగురుత్వైః కఫవాతజిత్| లశునో వాతకఫకృన్న తు తైరేవ యద్గుణైః| మిథో విరుద్ధాన్వాతాదీన్లోహితాద్యా జయంతి యత్| కుర్వంతి యవకాద్యాశ్చ తత్ప్రభావవిజృంభితం| శిరీషాదిర్విషం హంతి స్వప్నాద్యం తద్వివృద్ధయే| మణిమంత్రౌషధీనాం చ యత్కర్మ వివిధాత్మకం| శల్యాహరణపుంజన్మ రక్షాయుర్ధీవశాదికం| దర్శనాద్యైరపి విషం యన్నియచ్ఛతి చాగదః| విరేచయతి యద్వృష్యమాశు శుక్రం కరోతి వా| ఊర్ధ్వాధోభాగికం యచ్చ ద్రవ్యం యచ్ఛమనాది చ| మాత్రాది ప్రాప్య తత్తచ్చ యత్ప్రపంచేన వర్ణితం| తచ్చ ప్రభావజం సర్వమతోఽచింత్యః స ఉచ్యతే||31||

ఏవం రసాద్యాః జ్ఞాతాః, ప్రభావస్తు న జ్ఞాతః, అతస్తద్విజ్ఞానార్థముచ్యతే-రసాదీత్యాది| రసవీర్యవిపాకానాం పరస్పరసామ్యేఽపి యద్యద్విశిష్టం కర్మ దృశ్యతే తత్తత్ ప్రభావజం విద్ధి| ఏతావదైతదుక్తం భవతి-విశిష్టా సర్వాతిశాయినీ ద్రవ్యశక్తిః ప్రభావశబ్దవాచ్యా| తస్య చ ప్రభావజస్య కర్మణ ఉదాహరణముచ్యతే-దంతీత్యాది|దంతీ రసాద్యైశ్చిత్రకస్య తుల్యాది విరేచనీ న తు చిత్రకమపి విరేచనమితి ప్రభావకర్మ| మధుకస్య రసాద్యైః సదృశాపి ద్రాక్షా విరేచనీ న మధుకమితి ప్రభావకర్మ| క్షీరస్య రసాద్యైః సదృశమపి ఘృతం దీపనం న క్షీరమితి ప్రభావః| లశునః కటురసత్వేన కటువిపాకిత్వేన కఫజిత్ స్నిగ్ధత్వేన గురుత్వేన వాతజిత్ స లశునః స్వైరేవ గుణైర్వాతకఫౌ న కరోతీతి ప్రభావః| తేనైతదుక్తం భవతి- కటుకరసవిపాకౌ తు లశునే కఫచ్ఛిత్వే ద్రవ్యప్రభావాత్ పర్యాప్తౌ| న తు వాతకరత్వే| తథా తత్ర స్నిగ్ధత్వం గురుత్వం చ వాతజిత్త్వే ద్రవ్యప్రభావాదేవ పర్యాప్తం, న తు శ్లేష్మకరత్వం ఇతి| పరస్పరవిరుద్ధానపి వాతాదీన్ దోషాన్ రక్తశాలిః స్నిగ్ధత్వేన గురుత్వేన నాశయతి| యవకశ్చ తానేవ కరోతీతి ప్రభావకర్మ| శిరీషహరిద్రాదికం విషం నాశయతి స్వప్నమేఘాది చ తదేవ విషం వర్ద్ధయతి తత్ ప్రభావకర్మ| వృష్యంచ ద్రవ్యం యచ్ఛీఘ్రమేవ శుక్రం వర్ద్ధయతి బహిర్విరేచయతి వా తత్ ప్రభావకర్మ| యచ్చ ద్రవ్యం మదనఫలాది ఊర్ధ్వం దేహే గచ్ఛతి హరీతక్యాది బాధస్తత్ ప్రభావాత్| అన్యచ్చ శమనం ప్రభావాదేవ| యచ్చ మాత్రాదిప్రకరణే ప్రపంచేన విస్తారేణ వర్ణితం తత్ ప్రభావజం విద్ధి| అతః ప్రభావస్య తత్స్వభావత్వాత్ స ప్రభావోఽచింత్యః కీదృక్కదా కుతస్య ఇతి జ్ఞాతుం న శక్యతే| సదపి తత్కారణం మహాభూతవిశేషపరిణామాఖ్యమస్మద్విధైస్తత్రాధిగంతుం న శక్యతః ఇత్యర్థః||31||

Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3

రసేన వీర్యేణ గుణైశ్చ కర్మ ద్రవ్యం విపాకేన చ యద్విదధ్యాత్| సద్యోఽన్యథా తత్కురుతే ప్రభావాద్ధేతోరతస్తత్ర న గోచరోఽస్తి| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||3||

ఏతమేవ ప్రభావార్థముపసంహతి-రసేనేత్యాది| రసాదిభిః కరణైర్ద్రవ్యం యత్ కర్మ కరోతి తత్ ప్రభావేనాన్యథా కురుతే విపరీతయతీత్యర్థః| అతస్తస్య ప్రభావహేతోర్మార్గణా న శక్యతే| తథావిధభావస్వభావత్వాత్||32|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే సప్తదశోఽధ్యాయః