Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
ఇహ హి ద్రవ్యం పంచమహాభూతాత్మకం| తస్యాధిష్ఠానం పృథివీ, యోనిరుదకం, ఖానిలానలసమవాయాన్నిర్వృత్తివిశేషౌ| ఉత్కర్షేణ తు వ్యపదేశః| తస్మాద్భూతసమవాయాంభవాన్నైకరసం ద్రవ్యం| తతశ్చ నైకదోషా వ్యాధయః||2||
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्| तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ| उत्कर्षेण तु व्यपदेशः| तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्| ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
తత్ర వ్యక్తో రసః| అనురసస్తు రసేనాభిభూతత్వాదవ్యక్తో వ్యక్తో వా కించిదంతే||3||
तत्र व्यक्तो रसः| अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
రసస్య తు ఛేదనోపశమనే ద్వే కర్మణీ| హితాహితౌ ప్రభావౌ||4||
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी| हिताहितौ प्रभावौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
తదాశ్రయేషు చ ద్రవ్యసంజ్ఞకేషు పృథివ్యాదిషు గుణాః ప్రకృతివికృతివిచారదేశకాలవశాద్గుర్వాదయో రసేషు సాహచర్యాదుపచర్యంతే||5||
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
తత్ర ద్రవ్యం గురుకఠినవిశదమంద్రసాంద్రస్థూలస్థిరగంధగుణబహులం పార్థివం ఉపచయగౌరవసంఘాతస్థైర్యకరం| ద్రవస్నిగ్ధశీతగురుమంద్రసాంద్రసరమృదుపిచ్ఛిలరసగుణబహులమౌదకముపక్లేదస్నేహబంధవిష్యందమార్దవప్రహ్లాదకరం| తీక్ష్ణోష్ణరూక్షసూక్ష్మలఘువిశదరూపగుణబహులమాగ్నేయం దాహపాకప్రకాశప్రభావర్ణకరం| రూక్షసూక్ష్మలఘువిశదవికాషివ్యవాయిశీతఖరస్పర్శగుణబహులం వాయవ్యం రౌక్ష్యలాఘవవైశద్యగ్లానివిచారకరం| సూక్ష్మలఘువిశదశ్లక్ష్ణవ్యవాయివివిక్తశబ్దగుణబహులమాకాశాత్మకం సౌషిర్యలాఘవకరం||6||
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्| द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्| तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्| रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्| सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
ఇత్థంచ నానౌషధభూతం జగతి కించిద్ ద్రవ్యమస్తి వివిధార్థప్రయోగవశాత్||7||
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
తత్రాగ్నిమారుతాత్మకం ప్రాయేణోర్ధ్వభాగికం| తయోర్హి లాఘవాదూర్ధ్వగతిత్వాచ్చాగ్నేః ప్లవనత్వాచ్చ మారుతస్య| భూమ్యౌదకాత్మకం తు ప్రాయేణాధోభాగికం| తయోర్హి గౌరవాన్నిమ్నగత్వాచ్చ తోయస్య| వ్యామిశ్రాత్మకముభయతోభాగం| శమనం తు దోషవిపరీతగుణముక్తం ప్రాక్| తత్సంకరే చ యతో బాహుల్యేన కార్యకర్తృత్వం భవతి యదేవాధికం తదేవ తత్కార్యకరమితి వ్యపదేశః| తథాఽనిలాత్మకం గ్రాహి| అనలాత్మకం దీపనపాచనం| ఉభయాత్మకం లేఖనం| భూమ్యుదకాత్మకం బృంహణం||8||
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्| तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य| भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्| तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य| व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्| शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्| तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः| तथाऽनिलात्मकं ग्राहि| अनलात्मकं दीपनपाचनम्| उभयात्मकं लेखनम्| भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
తత్ర కట్వమ్లలవణా వీర్యేణ యథోత్తరముష్ణాః| తిక్తకషాయమధురాః శీతాః||9||
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः| तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
తిక్తకటుకషాయా రూక్షా బద్ధవిణ్మూత్రమారుతాః| లవణామ్లమధురాః స్నిగ్ధా సృష్టవిణ్మూత్రమారుతాః| లవణకషాయమధురా గురవః| తద్వదమ్లకటుకతిక్తా లఘవః||10||
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः| लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः| लवणकषायमधुरा गुरवः| तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
అన్యే పునర్గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షసాధారణం లవణమిచ్ఛంతి||11||
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
వీర్యంతు కేచిద్ గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షతీక్ష్ణమందశీతోష్ణభేదేనాష్టవిధమాహుః||1||
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
అపరే పునః పఠంతి- వీర్యం ద్రవ్యస్య తజ్జ్ఞేయం యద్యోగాత్ క్రియతే క్రియా| నావీర్యం కురుతే కించిత్ సర్వా వీర్యకృతా హి సా||12||
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
తైరపి చైవమతిప్రకృష్టశక్తియుక్తానామశేషౌషధగుణసారభూతానా- మష్టానామేవ గుర్వాదీనాం వీర్యసంజ్ఞావిశిష్టామ్నాయవిహితాపి లౌకికీతి సముద్భావ్యతే| తథా హి తయా రసవిపాకగుణాఽంతరవిజయినో భూయాంసశ్చ వరిష్ఠాశ్చ గుణాః సంగృహీతాః| విశేషవృత్త్యా చ తత్ర తత్ర ద్రవ్యస్వరూపకథనే వ్యవహారః ప్రవృత్తితో భవతి| అత ఏవ సర్వాతిశాయీ ద్రవ్యస్వభావః ప్రభావ ఇత్యామ్నాతః| సత్యపి చ క్రియానిర్వర్తనసామాన్యే తద్విపరీతా రసాదయో వీర్యాఖ్యయా ప్రభావసంజ్ఞయా వా న పరామృశ్యంతే||13||
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते| तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः| विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति| अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः| सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
అన్యే తు గుర్వాదీనామగ్నీషోమాత్మకత్వాదాదానవిసర్గవిభాగేన కాలస్య చోష్ణశీతాత్మకత్వాద్ ద్వివిధమేవామనంతి| ఏవం చాహుః- నానాత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నీషోమౌ మహాబలౌ| వ్యక్తావ్యక్తం జగదివ నాతిక్రామతి జాతుచిత్||14||
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति| एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
తత్రోష్ణం దహనపచనస్వేదనవిలయనానిలకఫశమనాని కరోతి| శీతం హ్లాదనస్తంభనజీవనరక్తపిత్తప్రసాదనాదీని||15||
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति| शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
ఇతి వీర్యముక్తం విపాకస్తూచ్యతే| విపాకస్తు ప్రాయః స్వాదుః స్వాదులవణయో- రమ్లోఽమ్లస్య కటురితరేషాం| రసైరసౌ తుల్యఫలః| ద్రవ్యగుణవిశేషేణ చాస్యాల్పమధ్యభూయస్త్వముపలక్షయేత్||16||
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते| विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्| रसैरसौ तुल्यफलः| द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
పరాశరస్తు పఠతి- పాకాస్త్రయో రసానామమ్లోఽమ్లం పచ్యతే కటుః కటుకం| చత్వారోఽన్యే మధురం సంకీర్ణరసాస్తు సంకీర్ణం| కటుతిక్తకషాయాణాం కటుకో యేషాం విపాక ఇతి పక్షః| తేషాం పిత్తవిఘాతే తిక్తకషాయౌ కథం భవతః||17||
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्| चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्| कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः| तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
తత్ర యన్మధురం రసవిపాకయోః శీతవీర్యంచ ద్రవ్యం యచ్చామ్లం తయోరూష్ణవీర్యంచ యద్వా కటుకం తేషాం యథాస్వం రసేభ్యః ప్రాయో గుణాన్ దోషకోపశమనత్వం చ విద్యాత్| తద్యథా క్షీరమదిరామరిచాదీనాం||18||
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्| तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
రసాదిసంకరేణ త్వన్యథాత్వం| యథా మధు మధురం శ్లేష్మాణం శమయతి కటువిపాకతయా| సకషాయత్వాద్రౌక్ష్యాచ్చ వాతం జనయతి శీతవీర్యత్వాచ్చ| తథా యవోఽపి| ఆనూపౌదకపిశితం శీతమపి పిత్తం కరోత్యుష్ణవీర్యత్వాత్| తథా తైలం కటువిపాకతయా చ విపాకత ఏవ బద్ధవిణ్మూత్రం| అమ్లం కాంజికం కఫం జయతి రూక్ష్ణోష్ణత్వాత్| కపిత్థం తు రౌక్ష్యాత్, పిత్తం తు శీతవీర్యత్వాత్| ఆమలకం పిత్తం శీతవీర్యత్వాత్ స్వాదుపాకతయా చ కఫం రౌక్ష్యాల్లాఘవాచ్చ శైత్యరౌక్ష్యలాఘవైస్తు న వాతం| లవణం సైంధవం స్వాదుపాకతయా పిత్తం జయతి లాఘవాత్కఫం జయతి| కటుకాఽపి శుంఠీ స్నేహౌష్ణ్యస్వాదుపాకైర్వాతం క్షపయతి పిప్పలీ చ| లశునోఽపి స్నేహౌష్ణ్యగౌరవైః| పలాండుశ్చ| స తు స్నేహగౌరవాభ్యాం జనయతి శ్లేష్మాణం| వృద్ధం చ మూలకం స్వాదుపాకతయా| స్నిగ్ధాని తిక్తాని వ్యాఘ్రీవిశల్యాఽర్కాగరూణ్యుష్ణవీర్యత్వాత్ పిత్తం జనయంతి| కషాయతిక్తం మహత్ పంచమూలం వాతం జయతి నతు పిత్తముష్ణవీర్యత్వాత్| కషాయశ్చ కులత్థోఽమ్లపాకతయా చేత్యేతన్నిదర్శనమాత్రముక్తం||19||
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्| यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया| सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च| तथा यवोऽपि| आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्| तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्| अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्| कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्| आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्| लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति| कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च| लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः| पलाण्डुश्च| स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्| वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया| स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति| कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्| कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
తస్మాత్- కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం| ద్రవ్యం గుణేన వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించన||20||
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्| द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
యద్యద్ద్రవ్యే రసాదీనాం బలవత్త్వేన వర్తతే| అభిభూయేతరాంస్తత్తత్ కారణత్వం ప్రపద్యతే| విరుద్ధసంయోగే ప్రభూతేనాల్పం జీయతే విరుద్ధగుణసంయోగే భూయసాఽల్పం హి జీయతే||21||
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते| अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం||22||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
విరుద్ధా అపి చాన్యోన్యం రసాద్యాః కార్యసాధనే| నావశ్యం స్యుర్విఘాతాయ గుణదోషా మిథో యథా||23||
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने| नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
రసవీర్యప్రభృతయో భూతోత్కర్షాపకర్షతః| ఏకరూపా విరూపా వా ద్రవ్యం సమధిశేరతే| మాధుర్యశైత్యపైచ్ఛిల్యస్నేహగౌరవమందతాః| సహవృత్త్యా స్థితాః క్షీరే న త్వానూపౌదకామిషే||24||
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः| एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते| माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः| सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
గుణా ద్రవ్యేషు యే చోక్తాస్త ఏవ తనుదోషయోః| స్థితివృద్ధిక్షయాస్తస్మాత్తేషాం హి ద్రవ్యహేతుకాః||25||
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः| स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
రసం విద్యాన్నిపాతేన తేనాధివసనేన చ| వీర్యం విపాకం ద్రవ్యాణాం కర్మణః పరినిష్ఠయా||26||
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च| वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
మధురస్కంధనిర్దిష్టఘృతతైలగుడాదిషు| గుణాస్వాదాదిభేదేన రసషట్కం న యుజ్యతే| అస్తు భేదాదసంఖ్యత్వమైక్యం వా స్వాదలక్షణాత్| భూతోత్కర్షాపకర్షేణ భేదో యోఽల్పేన కల్ప్యతే| సంకీర్ణాత్వ ఫలే చాసౌ తుల్యత్వాన్న వివక్ష్యతే| గుర్వాదీనాం విశేషేఽపి స్వజాతేరనతిక్రమాత్| సంఖ్యాభేదో యథా నాస్తి రసానామపి స క్రమః| దృష్టం ముఖోపలేపాది యత్సర్వేషు ఘృతాదిషు| న చ తద్దాడిమాద్యేషు షడేవాతో రసాః స్మృతాః| ఆనంత్యైకత్వయోశ్చ స్యాన్న విచిత్రార్థతంత్రణం||27||
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु| गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते| अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्| भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते| सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते| गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्| सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः| दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु| न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः| आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
గుర్వాద్యా వీర్యముచ్యంతే శక్తిమంతోఽన్యథా గుణాః| పరసామర్థ్యహీనత్వాద్ గుణా ఏవేతరే గుణాః||28||
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः| परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
యథారసం జగుః పాకాన్ షట్ కేచిత్తదసాంప్రతం| యత్స్వాదుర్వ్రీహిరమ్లత్వం న చామ్లమపి దాడిమం| యాతి తైలం చ కటుతాం కటుకాపి న పిప్పలీ| యథారసత్వే పాకానాం న స్యాదేవం విపర్యయః| యస్మాత్ దృష్టో యవః స్వాదుర్గురురప్యనిలప్రదః| దీపనం శీతమప్యాజ్యం వసోష్ణాప్యగ్నిసాదినీ| కటుపాకోఽపి పిత్తఘ్నో ముద్గో మాషస్తు పిత్తలః| స్వాదుపాకోఽపి చలకృత్స్నిగ్ధోష్ణం గురు ఫాణితం| రసః స్వాదుర్యథా చైతత్తథాన్యేష్వపి దృశ్యతే| వాతలం కఫపిత్తఘ్నమమ్లమప్యక్షికీఫలం| కురుతే దధి గుర్వేవ వహ్నిం పారావతం న తు| కపిత్థం దాడిమం సామ్లం గ్రాహి నామలకీఫలం| కషాయా గ్రాహిణీ శీతా ధాతకీ న హరీతకీ| అప్రధానాః పృథక్ తస్మాద్రసాద్యాః సంశ్రితాస్తు తే||29||
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्| यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्| याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली| यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः| यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः| दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी| कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः| स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्| रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते| वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्| कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु| कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्| कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी| अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
ప్రభావశ్చ యతో ద్రవ్యే ద్రవ్యం శ్రేష్ఠమతో మతం||30||
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
రసాదిసామ్యే యత్కర్మ విశిష్టం తత్ ప్రభావజం| దంతీ రసాద్యైస్తుల్యాపి చిత్రకస్య విరేచనీ| మధుకస్య చ మృద్వీకా ఘృతం క్షీరస్య దీపనం| కటుపాకరసస్నిగ్ధగురుత్వైః కఫవాతజిత్| లశునో వాతకఫకృన్న తు తైరేవ యద్గుణైః| మిథో విరుద్ధాన్వాతాదీన్లోహితాద్యా జయంతి యత్| కుర్వంతి యవకాద్యాశ్చ తత్ప్రభావవిజృంభితం| శిరీషాదిర్విషం హంతి స్వప్నాద్యం తద్వివృద్ధయే| మణిమంత్రౌషధీనాం చ యత్కర్మ వివిధాత్మకం| శల్యాహరణపుంజన్మ రక్షాయుర్ధీవశాదికం| దర్శనాద్యైరపి విషం యన్నియచ్ఛతి చాగదః| విరేచయతి యద్వృష్యమాశు శుక్రం కరోతి వా| ఊర్ధ్వాధోభాగికం యచ్చ ద్రవ్యం యచ్ఛమనాది చ| మాత్రాది ప్రాప్య తత్తచ్చ యత్ప్రపంచేన వర్ణితం| తచ్చ ప్రభావజం సర్వమతోఽచింత్యః స ఉచ్యతే||31||
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी| मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्| कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्| लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः| मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्| कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्| शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये| मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्| शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्| दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः| विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा| ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च| मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्| तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
రసేన వీర్యేణ గుణైశ్చ కర్మ ద్రవ్యం విపాకేన చ యద్విదధ్యాత్| సద్యోఽన్యథా తత్కురుతే ప్రభావాద్ధేతోరతస్తత్ర న గోచరోఽస్తి| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||3||
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्| सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon