12. dvividhauṣadhavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dvividhauShadhavij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

ആഹാരമുക്ത്വാ തത്സംസ്കാരോപയോഗിത്വാന്മിഥ്യാഹാരോദ്ഭവരോഗസാധനോപയോഗിത്വാച്ച പ്രായോപയോഗിനാം ദ്രവ്യാണാം സ്വരൂപപരിജ്ഞാനാര്ഥമുച്യതേ| തദര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദ്വിവിധൌഷധവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana auShadhasya dvividhauShadhakrameNa nirdeshaH (2) · Śloka 2

ദ്വിവിധമൌഷധമ്- ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നഞ്ച| ഉഭയമപി ചോഭയാത്മകമ്| ബാഹുല്യേന തു നിര്ദേശഃ| തത്രോര്ജരസ്കരം ദ്വിവിധം രസായനം വാജീകരണഞ്ച| രോഗഘ്നമപി ദ്വിവിധമ്- രോഗസ്യ പ്രശമനമപുനര്ഭവകരഞ്ച||൨||

സര്വം ശരീരവിഷയം വസ്തു ദ്വിവിധമൌഷധമനൌഷധം ച| തത്ര ഔഷധം പഥ്യമനൌഷധം ച ശരീരസ്യാപഥ്യമ്| തത്രൌഷധം പ്രാധാന്യാദാദാവുച്യതേ| അനൌഷധം വക്ഷ്യാമഃ സര്വമൌഷധം ശരീരഹിതം ദ്വിവിധമ്| ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നഞ്ച| ഊര്ജസ്കരം യത്സ്വസ്ഥസ്യാപി ബലവര്ണാദ്യുപചയം കരോതി| രോഗഘ്നം വ്യാധിനാശനമ്| ഉഭയമപി ദ്വയമപി പുനര്ദ്രവ്യാത്മകമൂര്ജ്ജസ്കരേऽപി ധാതുസാമ്യകരണശക്തത്വാത് വ്യാധ്യുപശമഃ സമ്ഭവതി| വ്യാധ്യുപശമേ തു വര്ണബലാദ്യുപചയഃ സ്പഷ്ട ഏവ| തസ്മാദ് ദ്വയമപി ദ്രവ്യാത്മകം തത്രാപി യദ്യത്ര പ്രധാനം തേന വ്യപദേശേ ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നം ചേതി| തത്രോര്ജസ്കരം ദ്വിവിധം- രസായനവാജീകരണഭേദേന| രോഗഘ്നമപി ദ്വിവിധമ്- വ്യാധേഃ സ്ഥിതസ്യ നാശനം നഷ്ടസ്യ ച പുനരുത്പത്തിരക്ഷണമ്| അനേനാऽപി പ്രകാരേണ ദ്വിവിധം രോഗഘ്നമ്||൨||

Adhikarana dravyAdravyabhedenauShadhabhedAH (3) · Śloka 3

പുനശ്ച ദ്വിവിധം ദ്രവ്യമദ്രവ്യഞ്ച| തത്ര ദ്രവ്യം ത്രിവിധം- ഭൌമമൌദ്ഭിദം ജങ്ഗമമിതി| തേഷു വക്ഷ്യമാണം ഹേമാദിലവണാന്തം പ്രായേണ ഭൌമമ്| ഔദ്ഭിദം പുനര്വനസ്പതിവാനസ്പത്യവീരുദൌഷധിഭേദേന ചതുര്വിധം ഭവതി| തത്ര ഫലിനോ വനസ്പതിഃ, പുഷ്പഫലവാന് വാനസ്പത്യഃ, വല്ലീഗുല്മം വീരുത്, ഫലപാകാന്താശ്ചൌഷധ്യ ഇതി| ജങ്ഗമോദ്ഭവം മധുഘൃതാദി ജങ്ഗമദ്രവ്യമാഹുഃ| അദ്രവ്യം പുനരുപവാസാനിലാതപച്ഛായാമന്ത്രസാന്ത്വദാന-ഭയോത്ത്രാസസംക്ഷോഭണഹര്ഷണ- ഭര്ത്സനഹസനസ്വ്വപ്നജാഗരണസംവാഹനാദീനി||൩||

ദ്രവ്യമദ്രവ്യം ച| ദ്രവ്യം മൂര്ത്തം സകലേന്ദ്രിയവിഷയം ച| അതോऽന്യദദ്രവ്യമ്| ഏതച്ച ദ്വയമപി രോഗസ്യ പ്രശമനേ പുനര്ഭവരക്ഷണേ വ സമര്ഥം ഭവതി| തത്ര ഭൌമാദിഭേദേന ത്രിവിധം ദ്രവ്യമിഹാധ്യായേ വക്ഷ്യമാണമ്| സുവര്ണാദിലവണാന്തം ബാഹുല്യേന ഭൌമമ്| ഔദ്ഭിദം വനസ്പത്യാദിഭേദേന ചതുര്വിധമ്| തത്ര ഫലിനോ വനസ്പതിഃ| ഫലിനശബ്ദഃ ഫലവതി വര്തതേ| ഫലബര്ഹാഭ്യാമിനജിതീനച്പ്രത്യായന്തഃ| പുഷ്പപ്രാധാന്യേന ഫലവാന് വാനസ്പത്യഃ| വല്ലീ സന്താനവതീ ലതാഗുല്മം ച| ഹ്രസ്വം ഭൂമിലഗ്നം ബഹുസൂക്ഷ്മശാഖം ച വീരുച്ഛബ്ദേനോച്യതേ| ഫലപാകേऽന്തഃ പര്ണാദിവിനാശലക്ഷണോ യാസാം താ ഔഷധ്യഃ| ജങ്ഗമപ്രാണിയോനിത്വാന്മധുഘൃതമൂത്രാദി ജങ്ഗമമുച്യതേ| അദ്രവ്യം പുനരുപവാസാദി| അനിലസ്യാസകലേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യത്വാദമൂര്ത്തത്വാച്ചാദ്രവ്യത്വമത്രൈവ വ്യവഹാരാര്ഥമ്| ബാഹ്യസ്യ സംവാഹനമങ്ഗമര്ദനമ്| ഏതേ ചോപവാസാദയോऽസ്മിന് തന്ത്രേ യഥാപ്രദേശം രോഗഘ്നത്വേനോക്താഃ||൩||

Adhikarana draivavyapAshrayAdibhedenauShadhasya traividhyam (4) · Śloka 4

പുനരപി ച ത്രിവിധം ദൈവവ്യപാശ്രയം യുക്തിവ്യപാശ്രയം സത്ത്വാവജയശ്ചേതി| തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപ-വാസസ്വസ്ത്യനപ്രണിധാനഗമനാദി| യുക്തിവ്യപാശ്രയമാഹാരൌഷധയോജനാദി| സത്ത്വാവജയഃ പുനരഹിതാന് മനോനിഗ്രഹഃ||൪||

ഇത്യൌഷധസ്യോര്ജസ്കരത്വരോഗഘ്നത്വാഭ്യാം ദ്വൈവിധ്യമുക്ത്വാ തസ്യൈവ ദൈവവ്യപാശ്രയത്വാദിനാ തൈവിധ്യമുച്യതേ| തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം യത് പാപസ്യോപഘാതകത്വേനൈവ ജഠരാഗ്നിസംയോഗേന വിനാ ധാതുസാമ്യകരം മന്ത്രൌഷധ്യാദി| അത്രൌഷധീനാം ധാരണമേവാഭിപ്രേതമ്| ബലേരുപഹാരോ ദേവാദിഷു| നിയമോ വര്ജ്യവര്ജനമ്| പ്രായശ്ചിത്തം വ്രതാദി| ഉപവാസഃ പ്രസിദ്ധഃ പാപഹര്തൃത്വേ| സ്വസ്ത്യയനം വേദോക്തം കര്മ| യുക്തിവ്യപാശ്രയം തു ജാഠരാഗ്നിസംയോഗമാത്രാദിവിശേഷേണ ധാതുസാമ്യകരം തച്ചാഹാരസ്യൌഷധസ്യ ച യോജനമ്| സത്ത്വാവജയഃ സത്ത്വസ്യ മനസോऽവജയഃ| അഹിതാദ്വിഷയാന്നിഗ്രഹോ നിവാരണമ്||൪||

Adhikarana apakarShaNAdibhedenauShadhasya traividhyam (5) · Śloka 5

പുനരപി ച ത്രിവിധമ്| അപകര്ഷണം പ്രകൃതിവിഘാതോ നിദാനത്യാഗശ്ച| തേ പുനരപകര്ഷണാദയോ ദ്വിവിധാഃ ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദേന| തത്ര ബാഹ്യമപകര്ഷണം ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദോപപക്ഷ്മക്രിമിശല്യാദിഷു ശസ്ത്രഹസ്തയന്ത്രാദിഭിഃ| ആഭ്യന്തരം പുനര്വമനവിരേചനാദിഭിഃ| പ്രകൃതിവിഘാതഃ സംശമനമ്| തദ്ബാഹ്യമഭ്യങ്ഗസ്വേദപ്രദേഹപരിഷേകോപമര്ദനാദി| ആഭ്യന്തരം യദന്തരമനുപ്രവിശ്യാവിക്ഷോഭയദ്ദോഷാന് ശമയതി| നിദാനത്യാഗോ യഥാദോഷം ശീതോഷ്ണാശനവ്യായാമാദീനാം വര്ജനം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യനഭ്യവഹാരശ്ച| തത്ര ശസ്ത്രാദിസാധ്യേ ഭേഷജമനുക്രമതേ ന തു ഭേഷജസാധ്യേ ശസ്ത്രാദി||൫||

ഇത്യൌഷധസ്യ ദൈവവ്യപാശ്രയത്വാദിനാ ത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ അപകര്ഷണാദിഭേദേന തസ്യൈവ ത്രൈവിധ്യമുച്യതേ| താനി ചാപകര്ഷണാദീനി പ്രത്യേകം ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദേന ദ്വിവിധാനി| തത്ര ഗ്രന്ഥ്യ്ദീനാം ശസ്ത്രാദിഭിരപകര്ഷണം ബാഹ്യമപകര്ഷണമ്| വമനവിരേചനാദിനാന്തഃസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യാപകര്ഷണമാഭ്യന്തരമ്| പ്രകൃതിവിഘാതോ ദുഷ്ടസ്യ ദോഷാദേര്ദേഹസ്ഥസ്യ ശമനം സാമ്യകരമ്| ബഹിഃപ്രയോഗേണ ദോഷശമനമഭ്യങ്ഗാദി ബാഹ്യഃ പ്രകൃതിവിഘാതഃ| യദ് ദ്രവ്യമന്തര്മഹാസ്രോതഃ പ്രവിശ്യ ദോഷാനക്ഷോഭയച്ഛമയതി തദാഭ്യന്തരഃ പ്രകൃതിവിഘാതഃ| ഏതച്ച പാചനദീപനാദിനാ സപ്തവിധം വക്ഷ്യാമഃ| നിദാനത്യാഗോ യഥാദോഷം ശീതാദിഗുണാനാമാഹാരാദീനാം വര്ജനമ്| വ്യായാമാദിവര്ജനം യഥാദോഷമേവ| യഥാ ശ്ലേഷ്മണി തത്സദൃശഗുണാനാമാഹാരവിഹാരാദീനാം ത്യാഗഃ| ഏവം വാതപിത്തയോരപി| പ്രസങ്ഗാദാഹ-ബാഹ്യാപകര്ഷണേന ശസ്ത്രാദിനാ സാധ്യേ ഗ്രന്ഥ്യാദൌ വ്യാധൌ ഭേഷജമൌഷധമാന്തരാപകര്ഷണമ്| പ്രകൃതിവിഘാതോ നിദാനത്യാഗശ്ചോപയുജ്യതേ| ന തു യഥോക്തഭേഷജസാധ്യേ ഗ്രഹണീരോഗാദൌ ശസ്ത്രാദി ബാഹ്യമപകര്ഷണമനുക്രമതേ| സോപയോഗം ന ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ||൫||

Adhikarana hetuviparItAdibhedenauShadhasya traividhyam (6) · Śloka 6

പുനരപി ത്രിവിധം ഹേതുവിപരീതം വ്യാധിവിപരീതമുഭയാര്ഥകാരി ച| തത്ര ഹേതുവിപരീതം ഗുരുസ്നിഗ്ധശീതാദിജേ വ്യാധൌ ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണാദി തഥേതരസ്മിന്നിതരത്| വ്യാധിവിപരീതം ദ്വൌ മൂലോപക്രമൌ ലങ്ഘനബൃംഹണേ| പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി സധൂമധൂപാഞ്ജനാദീനി ച| തഥാ വിമ്ലാപനോപനാഹനപാടനാദീനി| യച്ച ദോഷശമനത്വേ സത്യപി ജ്വരേ വിശേഷതോ ഹിതം മുസ്താപര്പടകം യവാഗ്വശ്ച പ്രമേഹേ രജനീ യവാന്നം ചേത്യാദി| രക്തപിത്തേ ചോര്ധ്വഗേ വിരേചനമധോഗേ വമനമ്||൬||

ഇത്യപകര്ഷണാദിഭേദേനൌഷധസ്യ ത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ തസ്യൈവ ഹേതുവിപരീതത്വാദിനാ ത്രൈവിധ്യമുച്യതേ| തത്ര ഹേതുവിപരീതം യത് വ്യാധിവിശേഷാവിവക്ഷായാം വ്യാധിജനകദോഷകാരണവിപരീതഗുണമ്| യഥാ ഗുര്വാദിഗുണയുക്തദ്രവ്യജേ വ്യാധൌ ലഘ്വാദിഗുണമൌഷധമ്| തഥേതരസ്മിന് ലഘ്വാദിജേ ഇതരത് ഗുര്വാദി| വ്യാധിവിപരീതം തു യത്ര ഹേതുവിശേഷവിവക്ഷാ നാശ്രീയതേ കേവലം യഥോപദേശം സ്വവിഷയവ്യാധിവിശേഷേണോപയുജ്യതേ| യഥാ ദ്വൌ മൂലോപക്രമൌ| ലങ്ഘനം ബൃംഹണം ച| പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി ക്രമേണ ധൂമാദീനി ച| ശസ്ത്രാദി സാധ്യാനാം ച ഗുല്മാദീനാം വ്യാധിവിപരീതം വിമ്ലാപനാദി| വിമ്ലാപനം വിലയനമുപനാഹഃ പിണ്ഡബന്ധഃ| ന കേവലമേതാവദേവ വ്യാധിവിപരീതലക്ഷണം യാവദിദമപി| യച്ചേതി സമുച്ചയേ| യദ് ദ്രവ്യം സത്യപി വ്യാധ്യാരമ്ഭകദോഷശമനത്വേ ന തജ്ജേഷു സര്വവ്യാധിഷു തഥാ പഥ്യമ്| യഥൈകസ്മിന്നേവ വ്യാധൌ ദൃഷ്ടാന്തോ മുസ്താപര്പടകം യദ്യപി പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നം ന തഥാ ഗുല്മാദിഷു പിത്തശ്ലേഷ്മജേഷു ഹിതം യഥാ ജ്വര ഇതി| ഏവം യവാഗ്വാദ്യപി യഥായഥം ബുദ്ധ്യാ വികല്പ്യ വാച്യമ്||൬||

Adhikarana hetuvyAdhiviparItArthakAryauShadham (7) · Śloka 7

ഉഭയാര്ഥകാരി പുനര്ദൈവവ്യപാശ്രയമൌഷധമ്| തഥാ ഛര്ദ്യാം ഛര്ദനമതിസാരേ വിരേചനം, മദാത്യയേ മദ്യപാനം, തുത്ഥദഗ്ധേऽഗ്നിപ്രതപനം, പിത്തേऽന്തര്ന്നിഗൂഢേ വിമാര്ഗഗേ വാ സ്വേദഃ കട്വമ്ലലവണതീക്ഷ്ണോഷ്ണാഭ്യവഹാരശ്ച ബഹിഃ പ്രവര്ത്തനായ സ്വമാര്ഗാപാദനായ ച| ശ്ലേഷ്മണി ചാന്തര്നിഗൂഢേ സ്തബ്ധേ ബഹിഃ ശീതോപചാരസ്തത്പീഡിതസ്യോഷ്മണോऽന്തഃപ്രവേശേന കഫോ വിലയതാമുപയാതി| ഏവംവിധം ഹ്യവിപരീതമേവ സദ്ഭേഷജം ഹേതുവ്യാധിവിപരീതമര്ഥം കരോതി||൭||

ഉഭയാര്ഥകാരി യദുഭയസ്യ ഹേതുവിപരീതസ്യ വ്യാധിവിപരീതസ്യ ച സമ്ബന്ധിനമര്ഥം രോഗോപശമലക്ഷണമേതദ്ഗുണമപി കരോതി| തച്ച ദൈവവ്യപാശ്രയം മണിമന്ത്രാദികൃതമ്| തഥാ രോഗസ്വഭാവാദിവിപരീതസ്വരൂപമപി യദ്രോഗോപശമനം കരോതി തദുഭയാര്ഥകാരി| യഥാ ഛര്ദ്യാം തത്സ്വരൂപമേവ വമനമേവമപി സ്വബുദ്ധ്യാ വികല്പ്യമ്| പിത്തേ വാന്തര്നിഗൂഢേ സ്വേദഃ ശസ്യതേ| അവിപരീതോऽപി പിത്താത് കട്വാദിരസാഭ്യവഹാരശ്ചേതി യഥാസങ്ഖ്യേന പ്രയോജനമന്തര്നിഗൂഢേ ബഹിഃ പ്രവര്ത്തനായ വിമാര്ഗഗേ സ്വമാര്ഗാപാദനായാത്ര തു സ്വേദസ്യ പിത്തസ്യാതിശയപ്രാപ്തേരൌഷധത്വം ന തു ശ്ലേഷ്മാദിപ്രതിബന്ധകനാശനേന സ്വേദസ്യേതി കാമലാദൌ ദൃശ്യതേ| ശ്ലേഷ്മണി ചാന്തര്നിഗൂഢ ഇതി ഹേമന്തേऽഗ്നിബലവത്ത്വയുക്ത്യാ ജ്ഞായതേ| ഏവമനേന പ്രകാരേണ രോഗാദവിപരീതമപി വിപരീതാര്ഥം രോഗസ്യ നാശനം കരോതീതി||൭||

Adhikarana anauShadhasya dvaividhyam (8) · Śloka 8

അനൌഷധം പുനര്ദ്വിവിധം ബാധനമനുബാധനഞ്ച| തത്ര സദ്യഃ പ്രാണഹരം ബാധനമ്| കാലാന്തരേണാനുബാധനമ് ഇതി||൮||

ബഹുഭിര്ഭേദൈരൌഷധമുക്ത്വാऽനൌഷധമുച്യതേ| തച്ച ദ്വിവിധമ് ഇത്യാദി സുബോധമ്||൮||

Adhikarana pradhAnadravyANAM svarUpakathanapratij~jA (9) · Śloka 9

പരം ചാതോ രസവീര്യാദിഭേദേന യഥാസ്ഥൂലമൌഷധൈകദേശ ഉപദിശ്യതേ||൯||

അതഃ പരം പ്രധാനദ്രവ്യാണാം രസാദിഭേദൈഃ സ്വരൂപമുച്യതേ| അന്യേഷാം രസാദ്യനുമാണാദ്രസഭേദീയാദൌ വക്ഷ്യാമഃ||൯||

Adhikarana suvarNaguNAH (10) · Śloka 10

സുവര്ണം ബൃംഹണം സ്നിഗ്ധം മധുരം രസപാകയോഃ| വിഷദോഷഹരം ശീതം സകഷായം രസായനമ്||൧൦||

സുവര്ണമിത്യാദി സുബോധമ്||൧൦||

Adhikarana rUpyaguNAH (11) · Śloka 11

രൂപ്യം സ്നിഗ്ധം കഷായാമ്ലം വിപാകേ മധുരം രസമ്| വയസഃ സ്ഥാപനം ശീതം ലേഖനം വാതപിത്തജിത്|൧൧|

Adhikarana tAmraguNAH (11) · Śloka 11

താമ്രം സതിക്തമധുരം കഷായം ലേഖനം ലഘു| കടുപാകരസം ശീതം രോപണം കഫപിത്തജിത്|൧൧|

Adhikarana kAMsyaguNAH (11) · Śloka 11

കാംസ്യം കഷായാനുരസം വിശദം ലേഖനം ലഘു| ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം രൂക്ഷം തിക്തം പിത്തകഫാഹമ്|൧൧|

Adhikarana trapu-sIsayorguNAH (11) · Śloka 11

സതിക്തലവണം ഭേദി പാണ്ഡുത്വകൃമിവാതനുത്| ലേഖനം പിത്തലം കിഞ്ചിത്ത്രപുസീസഞ്ച തദ്ഗുണമ്||൧൧||

ത്രപു തിക്തലവണാദിഗുണം ലേഖനം കിഞ്ചിത് പിത്തലം ച| സീസം തദ്ഗുണം ത്രപുഗുണമ്||൧൧||

Adhikarana kRuShNalohasya guNAH (12) · Śloka 12

ചക്ഷുഷ്യം കൃഷ്ണലോഹം തു കഷായം സ്വാദു തിക്തകമ്| ലേഖനം വാതലം ശീതം കൃമികുഷ്ഠകഫപ്രണുത്| ഗാത്രശൈഥില്യപാലിത്യപാണ്ഡുഘ്നം ശോഷശോഫജിത്| തദ്വത്തീക്ഷ്ണം വിശേഷേണ തദ്വികാഷി സുദുര്ജരമ്|൧൨|

Adhikarana padmarAgAdiguNAH (12) · Śloka 12

പദ്മരാഗമഹാനീലപുഷ്പരാഗാവിദൂരകാഃ| മുക്താവിദ്രുമവജ്രേന്ദ്രവൈഡൂര്യസ്ഫടികാദികമ്| മണിരത്നം സരം ശീതം കഷായം സ്വാദുലേഖനമ്| ചക്ഷുഷ്യം ധാരണാത്തത്തു പാപ്മാലക്ഷ്മീവിഷാപഹമ്| ധന്യമായുഷ്യമോജസ്യം ഹര്ഷോത്സാഹകരം ശിവമ്||൧൨||

മുക്താദയഃ സര്വേ മണയോ വൈഡൂര്യാനി ച രത്നാനി ശൈത്യാദിഗുണയുക്താനി ശിരഃപ്രഭൃതിഷു ധാരണാത് പാപ്മാദിനാശനാനി||൧൨||

Adhikarana kAcaguNAH (13) · Śloka 13

സക്ഷാര ഉഷ്ണവീര്യശ്ച കാചോ ദൃഷ്ടികൃദഞ്ജനാത്|൧൩|

അന്യത് സുബോധമ്||൧൩||

Adhikarana sha~gkha-udadhimalayorguNAH (13) · Śloka 13

ശങ്ഖോദധിമലൌ ശീതൌ കഷായാവതിലേഖനൌ|൧൩|

Adhikarana tutthakaguNAH (13) · Śloka 13

തുത്ഥകം കടു സക്ഷാരം കഷായം വിശദം ലഘു| ലേഖനം ഭേദി ചക്ഷുഷ്യം കണ്ഡൂകൃമിവിഷാപഹമ്|൧൩|

Adhikarana gairikaguNAH (13) · Śloka 13

വിശദോ ഗൈരികഃ സ്നിഗ്ധഃ കഷായമധുരോ ഹിമഃ|൧൩|

Adhikarana manohvAguNAH (13) · Śloka 13

കഫഘ്നീ തിക്തകടുകാ മനോഹ്വാ ലേഖനീ സരാ||൧൩||

Adhikarana haritAlaguNAH (14) · Śloka 14

സ്നിഗ്ധം കഷായകടുകം ഹരിതാലം വിഷപ്രണുത്| സ്രോതോऽഞ്ജനാത്സൌവീരാഞ്ജനസ്യ ശ്രേഷ്ഠത്വമ് കഷായം മധുരം ശീതം ലേഖനം സ്നിഗ്ധമഞ്ജനമ്| രക്തപിത്തവിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാഘ്നം ദൃക്പ്രസാദനമ്| സ്രോതോऽഞ്ജനം വരം തത്ര തതഃ സൌവീരകാഞ്ജനമ്||൧൪||

ഉദധിമലം സമുദ്രഫേനമ്| സൌവീരമഞ്ജനം കഷായത്വാദിഗുണയുക്തം തസ്യ ജാതിവിശേഷാത്സ്രോതോഞ്ജനാദിനാമവിശേഷഃ| തത്ര അഞ്ജനജാതിഷു മധ്യേ സ്രോതോഞ്ജനം ശ്രേഷ്ഠം തതോऽപി സൌവീരമ്||൧൪||

Adhikarana rasA~jjanaguNAH (15) · Śloka 15

കഫഘ്നം തിക്തകടുകം ഛേദി സോഷ്ണം രസാഞ്ജനമ്||൧൫||

രസാഞ്ജനം താര്ക്ഷ്യശൈലമ്| ദാരുഹരിദ്രാവികാരഃ കഫഘ്നത്വാദിയുക്തഃ||൧൫||

Adhikarana shilAjatuguNAH (16) · Śloka 16

സ്വാദു ഹിധ്മാപ്രശമനം കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്| കഫഘ്നമുഷ്ണം കടുകം ശിലാജതു രസായനമ്| തിക്തഞ്ച ഛേദനം യോഗവാഹിത്വാത്സര്വരോഗജിത്| വിശേഷാത് കൃച്ഛ്രമേഹാര്ശഃപാണ്ഡുശോഫകഫാപഹമ്|൧൬|

Adhikarana vaMsharocanAguNAH (16) · Śloka 16

കഷായാ മധുരാ രൂക്ഷാ കാസഘ്നീ വംശരോചനാ|൧൬|

Adhikarana tugAkShIrIguNAH (16) · Śloka 16

തുഗാക്ഷീരീ ക്ഷയശ്വാസകാസഘ്നീ മധുരാ ഹിമാ|൧൬|

Adhikarana lavaNasAmAnyaguNAH (16) · Śloka 16

വിഷ്യന്ദി ലവണം സര്വം സൂക്ഷ്മം സൃഷ്ടമലം വിദുഃ| വാതഘ്നം പാകി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രോചനം കഫപിത്തകൃത്||൧൬||

വിഷ്യന്ദീത്യാദിനാ പാംസൂത്ഥാന്താനാം സര്വേഷാം ലവണാനാം സാമാന്യഗുണാഃ| പാകീ പാചകസ്യ സ്വഭാവഃ||൧൬||

Adhikarana saindhavaguNAH (17) · Śloka 17

സൈന്ധവം തത്ര സസ്വാദു വൃഷ്യം ഹൃദ്യം ത്രിദോഷനുത്| ലഘ്വനുഷ്ണം ദൃശഃ പഥ്യമവിദാഹ്യഗ്നിദീപനമ്||൧൭||

സൈന്ധവമിത്യാദി ലവണവിശേഷഗുണാഃ| അത്ര ചോത്സര്ഗാപവാദോപബൃംഹകവചനാദി സര്വം സ്വബുദ്ധ്യാ കല്പനീയമ്||൧൭||

Adhikarana sauvarcalaguNAH (18) · Śloka 18

ലഘു സൌവര്ചലം ഹൃദ്യം സുഗന്ധ്യുദ്ഗാരശോധനമ്| കടുപാകം വിബന്ധഘ്നം ദീപനീയം രുചിപ്രദമ്|൧൮|

Adhikarana viDguNAH (18) · Śloka 18

ഊര്ധ്വാധഃ കഫവാതാനുലോമനം ദീപനം വിഡമ്| വിബന്ധാനാഹവിഷ്ടമ്ഭശൂലഗൌരവനാശനമ്|൧൮|

Adhikarana sAmudralavaNaguNAH (18) · Śloka 18

വിപാകേ സ്വാദു സാമുദ്രം ഗുരു ശ്ലേഷ്മവിവര്ധനമ്|൧൮|

Adhikarana audBidalavaNaguNAH (18) · Śloka 18

സതിക്തകടുകക്ഷാരം തീക്ഷ്ണമുത്ക്ലേദി ചൌദ്ഭിദമ്||൧൮||

ഉത്ക്ലേദി രക്തം മാംസം ച ക്ലേദയതി||൧൮||

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

കൃഷ്ണേ സൌവര്ചലഗുണാ ലവണേ ഗന്ധവര്ജിതാഃ|൧൯|

Adhikarana romakalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

രോമകം ലഘു പാംസൂത്ഥം സക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു|൧൯|

Adhikarana lavaNaprayoge kramanirdeshaH (19) · Śloka 19

ലവണാനാം പ്രയോഗേ തു സൈന്ധവാദീന് പ്രയോജയേത്||൧൯||

യത്ര ത്വേകം ലവണം ദ്വേ ലവണേ ത്രീണി ലവണാനീത്യാദി സംഖ്യയാ പ്രയോഗഃ തത്ര സൈന്ധവാദിര്യഥാസ്ഥിതക്രമോ യോജ്യഃ| സൈന്ധവമ്, സൈന്ധവസൌവര്ചലേ, സൈന്ധവസൌവര്ചലവിഡാന്യേവമന്യേऽപി||൧൯||

Adhikarana yavakShAraguNAH (20) · Śloka 20

ഗുല്മഹൃദ് ഗ്രഹണീപാണ്ഡുപ്ലീഹാനാഹഗലാമയാന്| ശ്വാസാര്ശഃ കഫവാതാംശ്ച ശമയേദ്യവശൂകജഃ||൨൦||

യവക്ഷാരോ ഗുല്മാദിനാശനഃ||൨൦||

Adhikarana svarjikAkShAraguNAHsarvakShAraguNAH (21) · Śloka 21

സ്വര്ജികാ തദ്ഗുണാന്ന്യൂനാ ക്ഷാരേണ തു തതോऽധികാ| ക്ഷാരഃ സര്വശ്ച പരമം തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കൃമിജില്ലഘുഃ| പിത്താസൃഗ്ദൂഷണഃ പാകീ ഛേദ്യഹൃദ്യോ വിദാരണഃ| അപഥ്യഃ കടുലാവണ്യാച്ഛുക്രൌജഃ കേശചക്ഷുഷാമ്||൨൧||

സര്വശ്ച സ്വര്ജികാദിഃ ക്ഷാരോऽത്യര്ഥതീക്ഷ്ണത്വാദിയുക്തഃ||൨൧||

Adhikarana harItakIguNAH (22) · Śloka 22

കഷായാ മധുരാ പാകേ രൂക്ഷാ വിലവണാ ലഘുഃ| ദീപനീ പാചനീ മേധ്യാ വയസഃ സ്ഥാപനീ പരമ്| ഉഷ്ണവീര്യാ സരായുഷ്യാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയബലപ്രദാ| കുഷ്ഠവൈവര്ണ്യവൈസ്വര്യപുരാണവിഷമജ്വരാന്| ശിരോऽക്ഷിപാണ്ഡുഹൃദ്രോഗകാമലാഗ്രഹണീഗദാന്| സശോഷശോഫാതീസാരമേഹമോഹവമിക്രിമീന്| ശ്വാസകാസപ്രസേകാര്ശഃപ്ലീഹാനാഹഗരോദരമ്| വിബന്ധം സ്രോതസാം ഗുല്മമൂരുസ്തമ്ഭമരോചകമ്| ഹരീതകരീ ജയേദ്വ്യാധീംസ്താംസ്താംശ്ച കഫവാതജാന്||൨൨||

ഹരീതകീ കഷായത്വാദിഗുണയുക്താ| വിലവണാ ഇതി ലവണരസവര്ജിതാ| ബലാദുക്തം ഭവതി പഞ്ചരസാ ഇതി| തത്രാപി കഷായോऽധികഃ| സാ ഹരീതകീ കുഷ്ഠാദീനന്യാംശ്ച രോഗാന് വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാന് നാശയതി||൨൨||

Adhikarana AmalakaguNAH (23) · Śloka 23

തദ്വദാമലകം ശീതം മാധുര്യാത് പിത്തജിത്പരമ്| കഫം കടുവിപാകിത്വാദമ്ലത്വാന്മാരുതഞ്ജയേത്| പരം ച കണ്ഠ്യം ചക്ഷുഷ്യം ഹൃദ്യം ദാഹജ്വരാപഹമ്||൨൩||

ആമലകം തദ്വത്, ഗുണൈര്ഹരീതകീസദൃശമിത്യര്ഥഃ||൨൩||

Adhikarana bibhItakaguNAH (24) · Śloka 24

അക്ഷന്തു തദ്ഗുണാന്ന്യൂനം കഷായമധുരം ഹിമമ്| കാസശ്വാസഗലശ്ലേഷ്മപിത്തശുക്രഹരം ലഘു| പരം കേശ്യസ്തു തന്മജ്ജാ ശുക്രഘ്നഞ്ച തതോऽഞ്ജനമ്||൨൪||

അക്ഷം ബിഭീതകം കടുവിപാകിത്വാദിഗുണയുക്തം ഇര്ഷച്ച തദ്ഗുണം ഹരീതകീഗുണയുക്തമിത്യര്ഥഃ||൨൪||

Adhikarana triphalAguNAH (25) · Śloka 25

ഇയം രസായനവരാ ത്രിഫലാക്ഷ്യാമയാപഹാ| രോപണീ ത്വഗ്ഗദക്ലേദമേദോമേഹകഫാസ്രജിത്||൨൫||

ഇയം ത്രിഫലാ ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകസമാഹാരഃ||൨൫||

Adhikarana trijAtakacaturjAtakayorguNAH (26) · Śloka 26

സകേസരം ചതുര്ജാതം ത്വക്പത്രൈലം ത്രിജാതകമ്| പിത്തപ്രകോപി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രൂക്ഷം രോചനദീപനമ്| (പത്രകം കഫവാതഘ്നം ത്രിസുഗന്ധി ത്രിജാതകമ്| കേസരം രക്തഗുദജവിഷപിത്തകഫാപഹമ്| തദ്യുക്തം തച്ചതുര്ജാതം നാതിശീതോഷ്ണമുച്യതേ)||൨൬||

ത്വഗാദിത്രയം ത്രിജാതകസംജ്ഞമേതദേവ നാഗകേസരയുക്തം ചതുര്ജാതകമ്| സുബോധമ്||൨൬||

Adhikarana maricaguNAH (27) · Śloka 27

രസേ പാകേ ച കടുകം കഫഘ്നം മരിചം ലഘു||൨൭||

മരിചം രസപാകയോഃ കടുകം കഫഘ്നത്വാദിയുക്തം ച||൨൭||

Adhikarana ArdrapippalIguNAH (28) · Śloka 28

ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുശീതാര്ദ്രാ ഗുര്വീ സ്നിഗ്ധാ ച പിപ്പലീ||൨൮||

ആര്ദ്രാ പിപ്പലീ ശ്ലേഷ്മലാദിഗുണാ||൨൮||

Adhikarana shuShkapippalIguNAH (29) · Śloka 29

സാ ശുഷ്കാ വിപരീതാതഃ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ രസേ കടുഃ| സ്വാദുപാകാനിലശ്ലേഷ്മശ്വാസകാസാപഹാ സരാ|൨൯|

Adhikarana pippalyA atyupayoganiShedho~apavAdashca (29) · Śloka 29

ന താമത്യുപയുഞ്ജീത രസായനവിധിം വിനാ||൨൯||

സാ പിപ്പ്പലീ ശുഷ്കാ അതഃ ആര്ദ്രീയാഃ സകാശാത് വിപരീതാസ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണയുക്താ ച| ഏവംവിധാമപി താം ച പിപ്പലീമതിയോഗേന നോപയുഞ്ജീത വിനാ രസായനവിധിനാ||൨൯||

Adhikarana nAgaraguNAH ArdrakaguNAshca (30) · Śloka 30

നാഗരം ദീപനം വൃഷ്യം ഗ്രാഹി ഹൃദ്യം വിബന്ധനുത്| രുച്യം ലഘു സ്വാദുപാകം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കഫവാതജിത്| തദ്വദാര്ദ്രകമേതച്ച ത്രയം ത്രികടുകം ജയേത്| സ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനശ്വാസകാസശ്ലീപദപീനസാന്||൩൦||

ഏതച്ച ത്രയം മരിചപിപ്പലീനാഗരസംജ്ഞകം ത്രികടുകസംജ്ഞമ്||൩൦||

Adhikarana cavikApippalImUlaguNAH (31) · Śloka 31

ചവികാ പിപ്പലീമൂലം മരിചാല്പാന്തരം ഗുണൈഃ||൩൧||

ചവികാ പിപ്പലീമൂലം ച മരിചാത് ക്രമേണാല്പഗുണമ്||൩൧||

Adhikarana citrakaguNAH (32) · Śloka 32

ചിത്രകോऽഗ്നിസമഃ പാകേ ശോഫാര്ശഃ കൃമികുഷ്ഠഹാ||൩൨||

ചിത്രകഃ പാകേ പാകകര്തൃത്വേऽഗ്നിസമഃ||൩൨||

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (33) · Śloka 33

പഞ്ചകോലകമേതച്ച മരിചേന വിനാ സ്മൃതമ്| ഗുല്മപ്ലീഹോദരാനാഹശൂലഘ്നം ദീപനം പരമ്||൩൩||

ഏതത് പിപ്പല്യാദിചിത്രകാന്തം പഞ്ചകോലസംജ്ഞിതമ്||൩൩||

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

ബില്വകാശ്മര്യതര്കാരീപാടലാടുണ്ടുകൈര്മഹത്| ജയേത്കഷായം തിക്തോഷ്ണം പഞ്ചമൂലം കഫാനിലൌ||൩൪||

Adhikarana hrasvapa~jcamUlaguNAH (2) · Śloka 2

ഹ്രസ്വം ബൃഹത്യംശുമതീദ്വയഗോക്ഷുരകൈഃ സ്മൃതമ്| സ്വാദുപാകരസം നാതിശീതോഷ്ണം സര്വദോഷജിത്||൨||

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

ബലാപുനര്നവൈരണ്ഡശൂര്പപര്ണീദ്വയേന ച| മധ്യമം കഫവാതഘ്നം നാതിപിത്തകരം ലഘു|൩൪|

Adhikarana jIvanapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

അഭീരുവീരാജീവന്തീജീവകര്ഷഭകൈഃ സ്മൃതമ്| ജീവനാഖ്യം തു ചക്ഷുഷ്യം വൃഷ്യം പിത്താനിലാപഹമ്|൩൪|

Adhikarana tRuNapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

തൃണാഖ്യം ശരദര്ഭേക്ഷുശാലികാശൈസ്തു പിത്തജിത്| അജശൃങ്ഗീ ഹരിദ്രാ ച വിദാരീ സാരിവാऽമൃതാഃ|൩൪|

Adhikarana vallIkaNTakapa~jcamUlayorguNAH (34) · Śloka 34

ബല്ല്യാഖ്യം കണ്ടകാഖ്യം തു ശ്വദംഷ്ട്രാऽഭീരുസൈര്യകൈഃ| സഹിംസ്രാകരമര്ദീകൈഃ സര്വദോഷഹരേ ച തേ||൩൪||

മിശ്രീഭാവാത് ബില്വാദികം മഹത് പഞ്ചമൂലം വാതശ്ലേഷ്മാണൌ ജയേത് കഷായത്വാദിഗുണയുക്തഞ്ച| ബൃഹത്യാദിപഞ്ചമൂലഞ്ച ഹ്രസ്വം മധുരരസത്വാദിഗുണയുക്തം ച| ബലാദി മധ്യമം കഫവാതഘ്നത്വാദിയുക്തമ്| അഭീര്വാദി ജീവനം നാമ പഞ്ചമൂലം ചക്ഷുഷ്യത്വാദിയുക്തമ്| ദര്ഭാദിതൃണപഞ്ചമൂലസംജ്ഞിതം പിത്തജിത്| അജശൃങ്ഗ്യാദിപഞ്ചമൂലം വല്ലീനാമ സര്വദോഷഹരമ്| ശ്വദംഷ്ട്രാദി കണ്ടകനാമ| ഏതച്ച സര്വദോഷഹരമ്|

Adhikarana kAravyAdiguNAH (35) · Śloka 35

കാരവീ കുഞ്ചിവാജാജീകബരീധാന്യതുമ്ബുരു| അന്നഗന്ധഹരം രുച്യം ദീപനം കഫവാതജിത്||൩൫||

കാരവ്യാദി പ്രത്യേകമന്നാനാമാഹാര്യാണാം ദുര്ഗന്ധം നാശയതി||൩൫||

Adhikarana bAShpikArAjikayorguNAH (36) · Śloka 36

ബാഷ്പികാ കടുതിക്തോഷ്ണാ കൃമിശ്ലേഷ്മഹരാ പരമ്| തദ്വച്ച രാജികാ വിഘ്നസാദനീ ദീപനീ പരാ| ശൂലാടോപഹരാ രുച്യാ..........................||൩൬||

ബാഷ്പികാ കടുകത്വാദിയുക്താ| രാജികാ ബാഷ്പികാസദൃശഗുണാ||

Adhikarana dIpyakaguNAH (37) · Śloka 37

...............ദീപ്യകഃ കോഷ്ഠശൂലജിത്|൩൭|

Adhikarana sarShapaguNAH (37) · Śloka 37

അഹൃദ്യാഃ സര്ഷപാഃ സ്നിഗ്ധാ ബാഷ്പികാവച്ച കീര്ത്തിതാഃ|൩൭|

Adhikarana hi~gguguNAH (37) · Śloka 37

ഹിങ്ഗു വാതകഫാനാഹശൂലഘ്നം പിത്തകോപനമ്| കടുപാകരസം രുച്യം ദീപനം പാചനം ലഘു| പിത്താസ്രകോപി തച്ചൈവ ശ്രേഷ്ഠം ബോഷ്കാണദേശജമ്| തതോ ന്യൂനഗുണം ത്വന്യദ്ദ്രവ്യവ്യഞ്ജനധൂപനമ്|൩൭|

Adhikarana shatAhvAdInAM guNAH (37) · Śloka 37

ശതാഹ്വാകുഷ്ഠതഗരസുരദാരുഹരേണവഃ| ഏലൈലവാലുസരലത്വഗ്വ്യാഘ്രനഖചോരകാഃ| ലഘൂഷ്ണാഃ കടുകാഃ പാകേ കഫവാതനിബര്ഹണാഃ|൩൭|

Adhikarana sairyakaguNAH (37) · Śloka 37

സൈര്യകസ്തിക്തമധുരഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഃ കഫവാതജിത്|൩൭|

Adhikarana gokShurakaguNAH (37) · Śloka 37

ബസ്തിമൂത്രവിബന്ധഘ്നോ വൃഷ്യോ ഗോക്ഷുരകോ ഹിമഃ|൩൭|

Adhikarana viShAdvayaguNAH (37) · Śloka 37

പാചനം കഫപിത്തഘ്നം തിക്തം ശീതം വിഷാദ്വയമ്||൩൭||

വിഷാദ്വയമതിവിഷാ പ്രതിവിഷാ ച||൩൭||

Adhikarana mustaguNAH (38) · Śloka 38

കഫഘ്നം തിക്തകടുകം മുസ്തം സംഗ്രാഹി പാചനമ്|൩൮|

Adhikarana amRutAguNAH (38) · Śloka 38

തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ| ദീപനീ ജ്വരതൃഡ്ദാഹകാമലാവാതരക്തനുത്|൩൮|

Adhikarana bhUnimbaparpaTayorguNAH (38) · Śloka 38

തിക്തശീതൌ ജ്വരഹരൌ ലഘൂ ഭൂനിമ്ബപര്പടൌ|൩൮|

Adhikarana nimbaguNAH (38) · Śloka 38

നിമ്ബസ്തിക്തോ ഹിമഃ കുഷ്ഠകൃമിപിത്തകഫാപഹഃ|൩൮|

Adhikarana mahAnimbaguNAH (38) · Śloka 38

മഹാനിമ്ബഃ പരം ഗ്രാഹീ കഷായോ രൂക്ഷശീതലഃ|൩൮|

Adhikarana gugguluguNAH (38) · Śloka 38

ഗുഗ്ഗുലുഃ പിച്ഛിലസ്പര്ശേ വിശദോऽഭ്യവഹാരതഃ| സസ്വാദുഃ സകടുസ്തിക്തഃ സകഷായോ രസായനമ്| വര്ണ്യഃ സ്വര്യഃ കടുഃ പാകേ രൂക്ഷഃ സൂക്ഷ്മോऽഗ്നിദീപനഃ| ക്ലേദമേദോനിലശ്ലേഷ്മഗണ്ഡമേഹാപചീക്രിമീന്| പിടകാഗ്രന്ഥിശോഫാംശ്ച ഹന്ത്യുഷ്ണഃ സ്രംസനോ ലഘുഃ||൩൮||

ഗുഗ്ഗുലുഃ സ്പര്ശേ പിച്ഛിലഃ അഭ്യവഹാരാത്തു സ്രോതോവൈശദ്യകൃത്| തഥാ സ്വാദുരസത്വാദിയുക്തഃ സ്രംസനോऽനുലോമനഃ||൩൮||

Adhikarana sha~gKapuShpIguNAH (39) · Śloka 39

ശങ്ഖപുഷ്പീ സരാ തിക്താ മേധ്യാ കൃമിവിഷാപഹാ|൩൯|

Adhikarana aguruguNAH (39) · Śloka 39

കടുതിക്തോഷ്ണമഗുരു സ്നിഗ്ധം വാതകഫാപഹമ്| പിത്താസ്രവിഷതൃഡ്ദാഹക്ലമഘ്നം ഗുരു രൂക്ഷണമ്|൩൯|

Adhikarana caMdanasAmAnyaguNAH (39) · Śloka 39

സര്വം സതിക്തമധുരം ചന്ദനം ശിശിരം പരമ്| ലഘു രക്തമ്......................||൩൯||

സര്വം ചന്ദനം ശ്വേതം രക്തം പീതം ച തിക്തരസത്വാദിയുക്തമ്| തേഭ്യോ രക്തചന്ദനം ലഘു| ബലാദുക്തം ഭവതി ശേഷേ ഗുരുണീ ഇതി||൩൯||

Adhikarana ushIravAlakayorguNAH (40) · Śloka 40

..............തഥോശീരം വാലകം പാചനം ച തത്| ജ്വരാതിസാരവമഥുരക്തപിത്തക്ഷതാപഹമ്||൪൦||

ഉശീരം വാലകം ച തഥൈവ രക്തചന്ദനവദ് ഗുണൈര്വിജ്ഞേയം ജ്വരാദിനാശനഞ്ച||൪൦||

Adhikarana madhukaguNAH (41) · Śloka 41

മധുകം രക്തപിത്തഘ്നം വ്രണശോധനരോപണമ്| ഗുരു സ്വാദു ഹിമം വൃഷ്യം ചക്ഷുഷ്യം സ്വരവര്ണകൃത്||൪൧||

സുബോധമ്||൪൧||

Adhikarana nishAdvayaguNAH (42) · Śloka 42

കടുതിക്തേ നിശേ കുഷ്ഠമേഹപിത്തകഫാപഹേ| പ്രലേപാജ്ജയതഃ കണ്ഡൂം ശോഫം ദുഷ്ടവ്രണം വിഷമ്|൪൨|

നിശേ ദ്വേ പിണ്ഡഹരിദ്രാ ദാരുഹരിദ്രാ ച||൪൨||

Adhikarana prapauNDarIkaguNAH (42) · Śloka 42

പ്രപൌണ്ഡരീകം ചക്ഷുഷ്യം ശിശിരം വ്രണരോപണമ്| കഷായതിക്തമധുരം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ്|൪൨|

Adhikarana balAtrayaguNAH (42) · Śloka 42

ബലാത്രയം സ്വാദു വൃഷ്യം സ്നിഗ്ധം ശീതം ബലപ്രദമ്|൪൨|

Adhikarana nAgabalAguNAH (42) · Śloka 42

തത്ര നാഗബലാ ബല്യാ ക്ഷതക്ഷീണഹിതാ ഗുരുഃ||൪൨||

Adhikarana tAmbUlaguNAH (43) · Śloka 43

താമ്ബൂലം കടു സക്ഷാരം രുച്യമുഷ്ണം കഫപ്രണുത്||൪൩||

താമ്ബൂലം താമ്ബൂലീലതാപത്രം സക്ഷാരമീഷത് ക്ഷാരഗുണയുക്തമ്|

Adhikarana pUgaguNAH (44) · Śloka 44

ഭേദി സമ്മോഹകൃത് പൂഗം കഷായം സ്വാദു രോചനമ്|൪൪|

സുബോധമ്||൪൪||

Adhikarana jAtipatryAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

ജാതിപത്രീ കടുഫലം കങ്കോലകലവങ്ഗകമ്| ലഘു തൃഷ്ണാപഹം ഹൃദ്യം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്||൪൪||

Adhikarana karpUraguNAH (1) · Śloka 1

സസ്വാദുതിക്തസ്തൃഷ്ണാഘ്നഃ കര്പൂരശ്ഛേദനോ ഹിമഃ||൧||

Adhikarana latAkastUrikAguNAH (44) · Śloka 44

ലതാകസ്തൂരികാ തദ്വന്മുഖശോഷഹരാ പരമ്|൪൪|

Adhikarana padmAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

കഷായമധുരം ശീതം പദ്മം പിത്തകഫാസ്രജിത്| തദ്വദ്വകുലപുന്നാഗകുമുദോത്പലപാടലമ്||൪൪||

Adhikarana campakAdInAM guNAH (45) · Śloka 45

സചമ്പകം തതോ ന്യൂനം ഗുണൈഃ കോരണ്ഡകിംശുകമ്| മാലതീമല്ലികാപുഷ്പം തിക്തം ജയതി മാരുതമ്||൪൫||

കോരണ്ഡം കിംശുകം ച പദ്മാദൂനഗുണമ്||൪൫||

Adhikarana nAgakesarasindhuvArayorguNAH (46) · Śloka 46

വിഷപിത്തകഫാന്നാഗം സിന്ദുവാരം ച തദ്ഗുണമ്||൪൬||

നാഗം നാഗപുഷ്പമ്||൪൬||

Adhikarana ketakIshirIShapuShpayoH guNAH (47) · Śloka 47

കഫഘ്നം കൈതകം തിക്തം ശൈരീഷം വിഷഹാരി ച|൪൭|

Adhikarana agastyapuShpaguNAH (47) · Śloka 47

വാതലം പുഷ്പമാഗസ്ത്യം കഷായം കഫപിത്തജിത്| ചതുര്ഥികജ്വരഹരം നാവനേനോപയോജിതമ്|൪൭|

Adhikarana bandhUkayUthikApuShpayorguNAH (47) · Śloka 47

ബന്ധൂകം ശ്ലേഷ്മലം ഗ്രാഹി തദ്വദേവ ച യൂഥികാ|൪൭|

Adhikarana ku~gkumaguNAH (47) · Śloka 47

കഫഘ്നമുഷ്ണവീര്യം ച കുങ്കുമം വ്രണശോധനമ്|൪൭|

Adhikarana avalgujaiDagajabIjayorguNAH (47) · Śloka 47

അവല്ഗ്വേഡകജം ബീജം കടിവാതകഫപ്രണുത്|൪൭|

Adhikarana AsyA-adhva-caMkramaNa-guNAH (47) · Śloka 47

ആസ്യാ വര്ണശ്ലേഷ്മമേദഃ സൌകുമാര്യകൃദന്യഥാ| അതോऽധ്വാഗ്നിബലായൂംഷി കുര്യാച്ചങ്ക്രമണം സുഖമ്| മാരുതസ്യാനുലോമ്യം ച ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്||൪൭||

ആസ്യാ നിഷ്ക്രിയസ്യാസനേ അഭ്യാസഃ വര്ണകൃത്വാദിഗുണയുക്താ| അധ്വാ ഏതദ്വിപരീതഗുണഃ| ചങ്ക്രമണമഗ്നിവൃദ്ധ്യാദികരം മാരുതസ്യ വായോരാനുലോമ്യം ച കരോതി||൪൭||

Adhikarana pAdatraguNAH (48) · Śloka 48

അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലദൃക്ശുക്രവര്ദ്ധനമ്||൪൮||

പാദത്രമന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദരക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| തച്ച ഖുഡാദിനാശനമ്||൪൮||

Adhikarana chatraguNAH (49) · Śloka 49

വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്||൪൯||

Adhikarana pravAta- apravAtayorguNAH (50) · Śloka 50

പ്രവാതോ രൌക്ഷ്യവൈവര്ണ്യസ്തമ്ഭകൃദ്ദാഹതൃഡ്ഭ്രമാന്| ശ്രമാഗ്നിമൂര്ച്ഛാംശ്ച ജയേദപ്രവാതസ്ത്വതോऽന്യഥാ||൫൦||

പ്രവാതഃ പ്രദേശോ യത്ര പ്രകൃഷ്ടോ വാതഃ സ രൌക്ഷ്യാദിഗുണയുക്തഃ| ദാഹാദികം ച ജയേത്| ഏതദ്വിപരീതഗുണോऽപ്രവാതഃ||൫൦||

Adhikarana prAgvAtaguNAH (51) · Śloka 51

പ്രാഗ്വായുരുഷ്ണോऽഭിഷ്യന്ദി ത്വഗ്ദോഷാര്ശോവിഷക്രിമീന്| സന്നിപാതജ്വരം ശ്വാസമാമം വായും ച കോപയേത്|൫൧|

Adhikarana pashcimavAtaguNAH (51) · Śloka 51

പശ്ചിമഃ ശിശിരോ ഹന്തി മൂര്ച്ഛാം ദാഹം തൃഷം വിഷമ്|൫൧|

Adhikarana dakShiNamArutaguNAH (51) · Śloka 51

ദക്ഷിണോ മാരുതഃ ശ്രേഷ്ഠോ നേത്ര്യോऽങ്ഗബലവര്ധനഃ| രക്തപിത്തപ്രശമനോ ന ച വാതപ്രകോപനഃ|൫൧|

Adhikarana uttaravAtaguNAH (51) · Śloka 51

ഉത്തരോ മാരുതഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുര്മധുര ഏവ ച| കഷായാനുരസഃ ശീതോ ദോഷാണാമപ്രകോപനഃ|൫൧|

Adhikarana AtapAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

ആതപോ ഭ്രമതൃട്സ്വേദദാഹമൂര്ച്ഛാവിവര്ണതാഃ| കുര്യാത് പിത്ത്താസ്രവഹ്നിംശ്ച ഛായാ ചൈതാനപോഹതി| തമഃ കഷായകടുകം ജ്യോത്സ്നാ മധുരശീലതാ||൫൧||

ഛായാ ത്വേതാന് ഭ്രമാദീന് വ്യപോഹതി| അദ്രവ്യാണാം ഗുണനിര്ദേശസ്തദ്ഗുണശാരീരദ്രവ്യാഭിവൃദ്ധിനാശഹേതുത്വപ്രദര്ശനായ|| ൫൧||

Adhikarana tamasaH guNAH (52) · Śloka 52

തമഃ കഷാകടുകം ജ്യോത്സ്നാ മധുരശീലതാ|൫൨|

Adhikarana upasaMhAraH (12) · Śloka 12

ഭവതി ചാത്ര- രസാദിഭേദൈരിതി ഭേഷജാനാം ദിങ്മാത്രമുക്തന്ന യതോऽസ്തി കിഞ്ചിത്| അനൌഷധം ദ്രവ്യമിഹാവബോധോ രൂപസ്യ തേഷാം വനഗോചരേഭ്യഃ||൫൨|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിവിധൌഷധവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||

രസാദീനാം രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാനാം ഭേദൈഃ പരസ്പരം സംയോഗപ്രകാരൈര്ഭേഷജാനാമൌഷധാനാം ദിങ്മാത്രമുക്തം മാര്ഗോ ദര്ശിതഃ യതോ ന കിഞ്ചിദനൌഷധമസ്തി| വിഷം മാരണാത്മകമപി കാര്യേഷൂപയുജ്യതേ| യത്ത്വനൌഷധം പൂര്വമുക്തം തന്മാത്രാവസ്ഥാകാലാദിവശാത്| തേഷാം ച ഭേഷജാനാം രൂപാവബോധോ വനഗോചരേഭ്യോ ഗോപതാപസാദിഭ്യോ വൈദ്യസ്യ നിഷ്പദ്യതേ||൫൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ-മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||