24. dvividhōpakramaṇīyaḥ

Adhikarana athAto dvividhopakramaNIyo nAma caturviMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્વિવિધોપક્રમણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વેઽધ્યાયે વ્યાધિનિર્ઘાતનમુક્તમ્| અત્ર તુ તસ્યૈવ દ્વૈવિધ્યપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ-અથાત ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana upakramasya dvaividhyaM tatparyAyau ca (2) · Śloka 2

ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્ દ્વિધૈવોપક્રમો મતઃ| એકઃ સન્તર્પણસ્તત્ર દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણઃ| બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચેતિ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ||૨||

ઉપક્રમશ્ચિકિત્સેતિ પર્યાયૌ| દ્વિવિધ એવોપક્રમઃ| કુતઃ ? ઉપક્રમસ્ય વ્યાધિતસ્ય સન્તર્પ્યાપતર્પ્યાભેદાદ્ દ્વૈવિધ્યાત્|| ૨||

Adhikarana bRuMhaNala~gghanasvarUpaM tayormahAbhUtasa~ggatishca (3) · Śloka 3

બૃંહણં યદ્ બૃહત્વાય લઙ્ઘનં લાઘવાય યત્| દેહસ્ય ભવતઃ પ્રાયો ભૌમાપમિતરચ્ચ તે||૩||

બૃંહણમિત્યાદિના બૃંહણલઙ્ઘનયોશશબ્દયોરન્વર્થતાં વદન્ સન્તર્પણાપતર્પણયોઃ સ્વરૂપં વક્તિ| યદ્દેહસ્ય શરીરસ્ય બૃહત્વાય કલ્પતે તત્ બૃંહણમ્| તથા દેહસ્ય યલ્લાઘવાય કલ્પતે તલ્લઙ્ઘનમ્| તે ચ બૃંહણલઙ્ઘને ભૌમાપમિતરચ્ચ ભવતઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ભૌમાપં બૃંહણં મતમ્| ઇતરદાગ્નેયવાયવ્યનાભસં લઙ્ઘનમિતિ|| ૩||

Adhikarana snehanAdInAmapi bRuMhaNala~gghanayorevAntarbhAvaHgh (4) · Śloka 4

સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ સ્વેદનં સ્તમ્ભનઞ્ચ યત્| ભૂતાનાં તદપિ દ્વૈધ્યાદ્ દ્વિતયં નાતિવર્તતે||૪||

બહૂપક્રમવાદિનં પ્રતીદમુચ્યતે-સ્નેહનમિત્યાદિ| સ્નેહનં રૂક્ષણઞ્ચ યત્ કર્મ ઉપક્રમઃ| તથા સ્વેદનં સ્તમ્ભનઞ્ચ યત્ કર્મ તત્ કર્મચતુષ્ટયં ભૂતાનામગ્નીષોમાત્મકરૂપદ્વૈવિધ્યાત્ દ્વિતયં બૃંહણલઙ્ઘનાખ્યં નાતિવર્તતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સ્નેહનસ્તમ્ભને સૌમ્યત્વાત્ બૃંહણવર્ગે પતતઃ| રૂક્ષણસ્વેદને ચાગ્નેયત્વાલ્લઙ્ઘન ઇતિ| શોધનાઙ્ગસ્ય સ્નેહસ્ય લઙ્ઘનફલત્વાલ્લઙ્ઘનત્વમ્| તત્કાલન્તુ બૃંહણત્વમેવ એવં સ્વેદાદીનામપિ વિચાર્યમ્| તસ્માદ્ દ્વાવેવોપક્રમૌ|| ૪||

Adhikarana la~gghanaM dvividham (5) · Śloka 5

શોધનં શમઞ્ચેતિ દ્વિધા તત્રાપિ લઙ્ઘનમ્||૫||

તત્ર લઙ્ઘનં શોધનશમનભેદેન દ્વિવિધમ્| શોધનં શમનઞ્ચ|

Adhikarana shodhanalakShaNantasya pa~jcavidhatva~jca (6) · Śloka 6

યદીરયેદ્બહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનઞ્ચ તત્| નિરૂહો વમનં કાયશિરોરેકોઽસ્રવિસ્રુતિઃ||૬||

કિમુચ્યત ઇત્યાહ-યદીરયેદિત્યાદિના| પઞ્ચધા પઞ્ચભિર્વમનાદિભિઃ પ્રકારૈર્યદૌષધમન્તશ્શરીરસ્થાન્ દોષાન્ વાતાદીન્ બહિરીરયેત્ તચ્છોધનમ્| નિરૂહ ઇત્યાદિના પઞ્ચપ્રકારાન્ દર્શયતિ| નિરુદ્ધો ગુદપ્રણિધેયમૌષધં ક્વાથસ્નેહાદિ| વમનં, કાયવિરેકશિશરોવિરેકઃ| અસ્રવિસ્રુતિરિતિ|| ૬||

Adhikarana shamanalakShaNantasya saptavidhatva~jcabRuMhaNasyAvasthAyAM shamanatvam (7) · Śloka 7

ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ વિષમાન્ શમનં તચ્ચ સપ્તધા| પાચનં દીપનં ક્ષુત્તૃડ્વ્યાયામાતપમારુતાઃ| બૃંહણં શમનન્ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ||૭||

શમનં પુનર્યદૌષધમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ દોષાન્નાશયતિ| સમાંશ્ચ દોષાન્નોદીરયતિ નોત્ક્લેશયતિ| વિષમાન્ પ્રવૃદ્ધાન્ સમીકરોતિ સ્વરૂપેણ સ્થાપયતિ| તચ્છમનમ્| વિષમશબ્દઃ સમાન્ નોદીરયત્યપીતિ વાક્યસામાર્થ્યાદ્ વૃદ્ધાવેવ વર્તતે| તચ્ચ શમનં સપ્તભિઃ પ્રકારૈઃ પાચનત્વાદિભિર્ભવતિ| પાચનત્વાદીનાં દોષશમનત્વમુક્તમ્| તચ્ચ વાયૌ વાતપિત્તે ચાસૌમ્યત્વાન્ન સમ્ભવતીત્યાહ બૃંહણમિત્યાદિ| યદ્યપિ શમનં લઙ્ઘનં તથાપિ વાયૌ વાતપિત્તે ચ બૃંહણમેવ યથોક્તલક્ષણં શમનમ્| પિત્તસ્ય તુ કેવલસ્યાસ્વરૂપત્વાલ્લઙ્ઘનમેવ શમનમ્| વાતશ્લેષ્મણોસ્તુ વાયોઃ શૈત્યાદ્યોગવાહિત્વાચ્ચ લઙ્ઘનમેવ કફેઽપિ ચ| સુબોધમ્|| ૭||

Adhikarana bRuMhyAH bRuMhaNAni ca (8) · Śloka 8

બૃંહયેદ્વ્યાધિભૈષજ્યમદ્યસ્ત્રીશોકકર્શિતાન્| ભારાધ્વોરઃક્ષતક્ષીણરૂક્ષદુર્બલવાતલાન્| ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધાન્ ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ| માંસક્ષીરસિતાસર્પિર્મધુરસ્નિગ્ધબસ્તિભિઃ| સ્વપ્નશય્યાસુખાભ્યઙ્ગસ્નાનનિર્વૃતિહર્ષણૈઃ||૮||

નનુ ચ ક્વ બૃંહણં વિધેયં ક્વ વા લઙ્ઘનમિત્યાહ-બૃંહયેદિત્યાદિ| વ્યાધ્યાદિકર્શિતાન્ બૃંહયેત્| ક્ષીણશબ્દસ્ય ભારાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| તથા ગ્રીષ્મે અપરાન્ સર્વાનિત્યર્થઃ| કેન બૃંહયેદિત્યાહ-માંસેત્યાદિ| ઇતિ બૃંહણીયાનિ|| ૮||

Adhikarana la~gGyAH (9) · Śloka 9

મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધજ્વરોરુસ્તમ્ભકુષ્ઠિનઃ| વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહશિરઃ કણ્ઠાક્ષિરોગિણઃ| સ્થૂલાંશ્ચ લઙ્ઘયેન્નિત્યં શિશિરે ત્વપરાનપિ||૯||

મેહાદીન્ લઙ્ઘયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| નિત્યમેવ ન તુ કદાચિત્| શિશિરે ત્વપરાનપિ લ~ઘ્ઘયેત્| શ્લેષ્મચયભયાત્| અપરાનિતિ વ્યાધિતાનાં ગ્રહણમ્| અન્યથા સ્વસ્થવૃત્તે શિશિરે હેમન્તવિધિસ્સવિશેષૈ ર્નિર્દિષ્ટઃ|| ૯||

Adhikarana sthUlAdibhedena la~gghanabhedAH (10) · Śloka 10

તત્ર સંશોધનૈઃ સ્થૌલ્યબલપિત્તકફાધિકાન્| આમદોષજ્વરચ્છર્દિરતીસારહૃદામયૈઃ| વિબન્ધગૌરવોદ્ગારહૃલ્લાસાદિભિરાતુરાન્| મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈઃ| એભિરેવામયૈરાર્તાન્ હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાન્| ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈર્દોષૈસ્ત્વાર્તાન્ મધ્યબલૈર્દૃઢાન્| સમીરણાતપાયાસૈઃ કિમુતાઽલ્પબલૈર્નરાન્||૧૦||

કેન લઙ્ઘનેન તાન્ લઙ્ઘયેદિતિ આહ-તત્રેત્યાદિ| આમદોષાદિભિર્વ્યાધિભિરાતુરાન્ સ્થૌલ્યાદિભિઃ સ્થૂલત્વાદિભિર્ગુણૈરધિકાન્ ઉત્કૃષ્ટસ્થૌલ્યબલાદિકાન્ સતઃ પૂર્વં પ્રથમં પાચનૈર્દીપનૈશ્ચ લઙ્ઘયેત્| તતો યથાર્હેણ લઙ્ઘનેન પ્રાયોગ્રહણં દોષબલાદ્યપેક્ષયા નિયમસ્યાસર્વવિષયત્વપ્રદર્શનાર્થમ્| તથા એભિરેવામદોષાદિભિરામયૈરાર્તાન્ હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાન્ સતઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈર્લઙ્ઘયેત્| તથા સર્વવ્યાધિતાન્ મધ્યબલૈરપિ દોષૈર્વાતાદિભિરાર્તાન્ સમીરણાદિભિર્લઙ્ઘયેત્| કિમુતાલ્પબલૈર્દોષૈરાર્તાન્|| ૧૦||

Adhikarana la~gghanIyeShu bRuMhaNaniShedhaH deshAdivashAttadanumatishca (11) · Śloka 11

ન બૃંહયેલ્લઙ્ઘનીયાન્ બૃંહ્યાંસ્તુ મૃદુ લઙ્ઘયેત્| યુક્ત્યા વા દેશકાલાદિબલતસ્તાનપાચરેત્||૧૧||

લઙ્ઘનીયાન્ લઙ્ઘનાર્હાન્ વ્યાધીન્ ન કદાચન બૃંહયેત્| યતસ્તે બૃંહણેન સ્વલ્પેનાપિ પરાં વૃદ્ધિમાયાન્તિ| યે તુ વ્યાધયો બૃંહણીયાસ્તાન્ મૃદુ સ્વલ્પં લઙ્ઘયેત્| બૃંહણોપયોગયોગ્યતાપાદનાયાઽગ્નિસન્ધુક્ષણાય ચ| લઘુતાતિશયોત્પત્તયે વાઽથવા તાન્ બૃંહણીયાન્ લઙ્ઘનીયાંશ્ચ દેશકાલાદ્યવેક્ષ્ય યુક્ત્યોપચરેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-દેશકાલાદ્યપેક્ષયા લઙ્ઘનીયાનપિ બૃંહયેત્| તથા ચ શ્વોવમ્યસ્ય મત્સ્યાદયઃ પ્રયુજ્યન્ત એવ તથા દેશાદ્યપેક્ષયા બૃંહણીયાનપિ લઙ્ઘયેદિતિ|| ૧૧||

Adhikarana bRuMhatila~gGitalakShaNAni (12) · Śloka 12

બૃંહિતે સ્યાદ્બલં પુષ્ટિસ્તત્સાધ્યામયસઙ્ક્ષયઃ| વિમલેન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં લાઘવં રુચિઃ| ક્ષુત્તૃટ્સહોદયશ્શુદ્ધહૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા| વ્યાધિમાર્દવમુત્સાહસ્તન્દ્રાનાશશ્ચ લઙ્ઘિતે||૧૨||

નનુ બૃંહિતો લઙ્ઘિતશ્ચ કથં જ્ઞેય ઇત્યાહ-બૃંહિતે સ્યાદિત્યાદિ| બૃંહિતે પુરુષે બલં પુષ્ટિશ્ચ સ્યાત્| તથા તત્સાધ્યાનાં બૃંહણસાધ્યા-નામામયાનાં સઙ્ક્ષયશ્ચ સ્યાત્| વિમલેન્દ્રિયતાદીનાઞ્ચ સ્યાદિત્યનેન સમ્બન્ધઃ| લ~ઘ્ઘિતે કિમિત્યાહ-ક્ષુત્તૃડિત્યાદિ| ક્ષુત્તૃષોસ્સહૈકકાલમુદયઃ| તથા શુદ્ધહૃદયતા શુદ્ધોદ્ગારતા શુદ્ધકણ્ઠતા વ્યાધેર્લઙ્ઘનસાધ્યસ્ય માર્દવમુત્સાહશ્ચ સ્યાદિતિ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ક્ષુત્તૃટ્સહોદયાદીનાં સમસ્તાનાં નિર્દેશો દોષદેશાદ્યનુરોધેનૈકસ્ય દ્વયોસ્ત્રિચતુરાણાં સર્વેષાઞ્ચ લઙ્ઘિતલક્ષણત્વદ્યોતનાર્થમ્| અન્યથૈષામશેષાણામેવ લક્ષણા નામુત્પત્તૌ લ~ઘ્ઘિતલક્ષણત્વં ભવેદિતિ|| ૧૨||

Adhikarana atibRuMhite~atila~gGite ca doShAH (13) · Śloka 13

અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે કુરુતસ્તુ તે| અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્ વક્ષ્યન્તે તે ચ સૌષધાઃ| રૂપં તૈરેવ ચ જ્ઞેયમતિબૃંહિતલઙ્ઘિતે||૧૩||

અનપેક્ષિતેત્યાદિ| તે બૃંહણલઙ્ઘને માત્રાદ્યનપેક્ષયા કૃતે અતિસ્થૌલ્યાદીનતિકાર્શ્યાદીંશ્ચ કુરુતઃ| અસ્મિન્નેવાધ્યાયે તે વ્યાધયો વક્ષ્યન્તે| તેષામૌષધં ચ વક્ષ્યતે| તથા તૈરેવાતિસ્થૌલ્યાદિભિરતિકાર્શ્યાદિભિશ્ચ કરણભૂતૈર્યથાસઙ્ખ્યેનાતિબૃંહિતેઽતિલઙ્ઘિતે ચ લક્ષણં જાનીયાદિતિ બૃંહણલઙ્ઘનાતિયોગલક્ષણમ્|

Adhikarana atisthaulyanidAnasamprAptilakShaNAni atisthUlasvarUpam (14) · Śloka 14

તત્ર શોધનમુદ્દિશ્ય સ્થૌલ્યાદ્યાઃ પ્રાગુદાહૃતાઃ| ગુર્વાદિવૃદ્ધસંલીનશ્લેષ્મમિશ્રોઽન્નજો રસઃ| આમ એવ શ્લથીકુર્વન્ ધાતૂન્ સ્થૌલ્યમુપાનયેત્| અતિસ્થૌલ્યાદતિક્ષુત્તૃટ્પ્રસ્વેદશ્વાસનિદ્રતાઃ| આયાસાક્ષમતા જાડ્યમલ્પાયુર્બલવેગતા| દૌર્ગન્ધ્યં ગદ્ગદત્વઞ્ચ ભવેન્મેદોઽતિપુષ્ટિતઃ| સ્રોતઃ સુ મેદોરુદ્ધેષુ વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ| ચરન્ પ્રજ્વલયત્યગ્નિં ક્ષુત્તૃષૌ સ્તસ્તતોઽધિકમ્| સ્થૂલં કોટરવદ્દૃદ્ધૌ દહતોઽગ્ન્યનિલૌ ચ તમ્| સ્વેદવાહિસિરામૂલભાવાદ્વિષ્યન્દનાદપિ| મેદસઃ શ્લેષ્મયોગાચ્ચ ભવતિ સ્વેદભૂરિતા| કોષ્ઠ એવ વિપક્વેઽસ્ય સંરુદ્ધસ્રોતસો રસે| સર્વત્રાલબ્ધવૃત્તિત્વાત્પ્રાયો મેદઃ પ્રચીયતે| તચ્છેષોઽલ્પરસોઽલ્પત્વાન્નાલં રક્તાદિપુષ્ટયે| તુલ્યેઽપિ વાય્વાદિચયે પ્રાક્ચિતં ચીયતેતરામ્| મેદસ્તેનાઽસમસ્તેન ધાતૂનાં વિદધાતિ તત્| શ્વાસાદીનચિરાચ્ચાન્યાન્ જ્વરોદરભગન્દરાન્| મેહોરુસ્તમ્ભપિટકા વિદ્રધિપ્રભૃતીન્ ગદાન્| અયથોપચયોત્સાહશ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ| અતિસ્થૂલઃ સ્મૃતો .....................||૧૪||

તત્રાતિબૃંહણેન યે જાયન્તેઽતિસ્થૌલ્યાદયઃ તે પ્રાક્ પૂર્વં રોગાનુત્પાદનીયે સંશોધનભેષજદ્વેષોદ્ભવત્વેનાતિસ્થૌલ્યાગ્નિસદનેત્યાદિનોદાહૃતાઃ| યત્ત્વસ્મિન્નેવાધ્યાયે વક્ષ્યન્ત ઇત્યુક્તં તચ્ચિકિત્સાનુરોધાત્| તત્રાતિસ્થૌલ્યપ્રાધાન્યાદત્ર ગુર્વાદીત્યાદિના હેતુસ્વરૂપકથનં ક્રિયતે| તત્રાન્નરસઃ સ્થૌલ્યમુપાનયેત્ કુર્યાત્| કિઙ્કુર્વન્નાહ-ધાતૂન્ રક્તાદીન્ શ્લથીકુર્વન્નિબિડભાવમાપાદયન્| કિમ્ભૂતો રસઃ ગુર્વાદિભિસ્સૌમ્યૈસ્સાત્મ્યૈર્વૃદ્ધેન સંલીનેન ચ શ્લેષ્મણામિશ્રસ્સંલીનોઽનુત્ક્લિષ્ટરૂપઃ| અત એવામઃ અપરિપૂર્ણપાકઃ તતશ્ચાઽતિસ્થૌલ્યાદતિક્ષુદાદિગદ્ગદત્વાન્તં ભવેત્| તસ્મિંશ્ચાતિસ્થૌલ્યે મેદોવૃદ્ધિકારણૈરાહારાદિભિર્યદિ મેદસોઽન્યધાત્વપેક્ષયાઽતિશયેન પુષ્ટિર્ભવતિ તતો મેદોઽતિપુષ્ટિતો હેતોર્વાયોશ્શાખાસઞ્ચરણાય સ્રોતોમુખેષુ મેદસા રુદ્ધેષુ સત્સુ વાયુરન્યત્રાગચ્છન્ કોષ્ઠ એવ ચરન્ તત્રસ્થમેવાગ્નિ યતઃ પ્રજ્વલયત્યતો હેતોઃ સ્થૂલેષુ પુરુષેષુ ક્ષુત્તૃષૌ અધિકં સ્તૌ ભવતઃ| તૌ ચ મહાસ્રોતસ્થિતાવગ્ન્યનિલૌ સ્થૂલં દહતઃ| યથા કોટરં તરુમગ્ન્યનિલૌ દહતસ્તદ્વદિતિ| તત્ર ચ સ્થૂલે સ્વેદભૂરિતા ભવતિ| કુત આહ-મેદસઃ સ્વેદવાહિસિરામૂલભાવાદ્વિષ્યન્દનાચ્છ્લેષ્મયોગાચ્ચ| વિષ્યન્દનં સ્રુતિસ્વરૂપત્વમ્| નનુ ચોક્તં સ્થૂલસ્ય મેદોઽતિપુષ્ટિં યાતીતિ| તત્ કથમિત્યાહ-કોષ્ઠ એવેત્યાદિ| અસ્ય સ્થૂલસ્ય મેદઃકારણૈઃ સ્વશક્ત્યા સમૃદ્ધેન ઉપલેપાત્મકેન મેદસા રુદ્ધેષુ રસવહસ્રોતસ્સુ પ્રત્યહમન્નરસે કોષ્ઠ એવ વિપક્વે સતિ યતસ્સ રસસ્સર્વધાતુષ્વપ્રાપ્તવૃત્તિર્ભવતિ| ગુરુમધુરાદિભિશ્ચ મેદસ્સાદૃશ્યં ભજતે| અતોઽસ્ય પુરુષસ્ય મેદ એવ પ્રચીયતે તેન રસેન| તથા તસ્માન્મેદસશ્શેષોઽપિ રસો રક્તાદિધાતુપઞ્ચકપુષ્ટયે સ્વલ્પત્વાન્નાલં ન પર્યાપ્તઃ| નનુ ચ કથં રસરક્તાભ્યામપ્રવૃદ્ધાભ્યાં મેદસો વૃદ્ધિઃ ? કથઞ્ચ મેદસિ વૃદ્ધેઽસ્થ્યાદીનિ વૃદ્ધિન્નયાન્તીતિ ? યત ઉક્તં પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્ વૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ચ તદ્વિધમિતિ| તથા ધાત્વાહારાશ્ચ ધાતવ ઇતિ| તસ્માદ્યાવત્સર્વે ધાતવો ન ક્ષીણા વૃદ્ધા વા તાવદેકસ્ય વૃદ્ધિક્ષયૌ દુરુપપાદકાવિત્યત્રોચ્યતે| ન હ્યેષ એવ પક્ષઃ યત્ પૂર્વધાતૂપમર્દેનાનેન પરધાતુસમ્ભવઃ અન્યધાતૂદ્ભવઃ| અપિ તુ યુગપદન્નરસેન સકલધાતૂનાં પરિપોષોઽપિ| તન્ત્રાન્તરે વક્ષ્યતે| તત્રૈવ યથોક્તં વિજ્ઞાસ્યતે| ભવતુ નામૈવમ્| યત્ર તુ ક્રમેણ પૂર્વધાતૂપમર્દનેનાન્યધાતૂદ્ભવસ્તત્ર કેવલસ્ય મેદસઃ કથં વૃદ્ધિરત્રાપ્યુચ્યતે| ન હિ કેવલમેવ મેદશ્ચીયતે| અપિતુ રક્તાદયોઽપિ ચીયન્ત એવ| મેદઃ પુનઃ પૂર્વકારણશક્ત્યતિશયેન વૃદ્ધં સત્ પુનરન્યધાત્વપેક્ષયા સુતરાં વર્ધત ઇતિ| એતદેવાહ-તુલ્યેઽપીત્યાદિ| અતસ્તેન ધાતૂનામસમત્વેન કારણેન મેદઃ સ્થૂલસ્ય શ્વાસાદીન્ જનયતિ| અતિસ્થૂલઃ કીદૃશ ઉચ્યત ઇત્યાહ-અથથોપચયેત્યાદિ| ઉપચયેનાવયવસંહનનેન સદૃશ ઉત્સાહો યસ્ય સ યથોપચયોત્સાહઃ| ન યથોપચયોત્સાહઃ અયથોપચયોત્સાહઃ| અઙ્ગૈર્મહાન્ ઉત્સાહેન તુ સ્તોક ઇત્યર્થઃ| ચલાઃ સ્ફિગાદયો યસ્ય સ તથાવિધઃ તાદૃશઃ પુરુષોઽતિસ્થૂલઃ સ્મૃતઃ|| ૧૪||

Adhikarana atisthaulye AhArauShadhAdi (15) · Śloka 15

...........................યોજ્યં તત્રાન્નં મારુતાપહમ્| શ્લેષ્મમેદોહરં યચ્ચ કુલત્થા યવકા યવાઃ| જૂર્ણશ્યામાકમુદ્ગાદ્યાઃ પાનેઽરિષ્ટાં મધૂદકમ્| મસ્તુ તક્રઞ્ચ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં છેદિ ચ ભેષજમ્| ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામશોધનાસ્વપનં ભજેત્| દેહાપેક્ષી તથા રૂક્ષં સ્નાનમુદ્વર્તનાદિ ચ| મધુના ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ગુડૂચીમભયાં ઘનમ્| રસાઞ્જનસ્ય મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ગુગ્ગુલોઃ| શિલાહ્વસ્ય પ્રયોગશ્ચ સાગ્નિમન્થરસો હિતઃ| વિડઙ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલલોહરજો મધુ| યવામલકચૂર્ણઞ્ચ યોગોઽતિસ્થૌલ્યદોષજિત્| મદનં ત્રિફલા મુસ્તા સપ્તાહ્વારિષ્ટવત્સકમ્| સપાઠારગ્વધં પીતમતિબૃંહણરોગજિત્| તદ્વદ્વત્સકશમ્યાકદેવદારુનિશાદ્વયમ્| સમુસ્તપાઠાખદિરત્રિફલાનિમ્બગોક્ષુરમ્| મદનાદીનિ ચાલેપઃ સ્નાનાદિષ્વપિ યોજયેત્| હિઙ્ગુગોમેદકવ્યોષકુષ્ઠક્રૌઞ્ચાસ્થિગોક્ષુરમ્| એલાવૃક્ષકષડ્ગ્રન્થાખરાશ્વોપલભેદકમ્| તક્રેણ દધિમણ્ડેન પીતં કોલરસેન વા| મૂત્રકૃચ્છ્રં કૃમીન્ મેહં સ્થૂલતાઞ્ચ વ્યપોહતિ| કૃમિઘ્નત્રિફલં તૈલસક્તુત્ર્યૂષણદીપ્યકૈઃ| લોહોદકાપ્લુતો મન્થઃ શસ્તો બૃંહણરોગિણામ્| વ્યોષકટ્વીવરાશિગ્રુવિડઙ્ગાતિવિષાસ્થિરાઃ| હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીયવાનીધાન્યચિત્રકાઃ| નિશે બૃહત્યૌ હપુષા પાઠા મૂલઞ્ચ કેમ્બુકાત્| એષાં ચૂર્ણં મધુ ઘૃતં તૈલં ચ સદૃશાંશકમ્| સક્તુભિઃ ષોડશગુણૈર્યુક્તં પીતં નિહન્તિ તત્| અતિસ્થૌલ્યાદિકાન્સર્વાન્ રોગાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્| હૃદ્રોગકામલાશ્વિત્રશ્વાસકાસગલગ્રહાન્| બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં સન્નસ્યાગ્નેશ્ચ દીપનમ્| યોજ્યં તથા યથાવ્યાધિ સ્વેદાસૃક્સ્રાવણાન્યપિ||૧૫||

તત્રાતિસ્થૂલે મારુતાપહમન્નં યોજ્યમ્| તથા યચ્ચાન્નાદિકં શ્લેષ્મમેદોહરં તત્સર્વં યોજ્યમ્| તથા કુલત્થાદયઃ| પાને ત્વરિષ્ટાદીનિ| ભેષજમૌષધં યત્ કિઞ્ચિત્ તીક્ષ્ણત્વાદિયુક્તમ્| તથાતિસ્થૂલો દેહમપેક્ષ્ય યથોચિતાંશ્ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામાદીન્ ભજેત્| અસ્વપ્નં નિદ્રાપ્રતિષેધઃ તથા રૂક્ષસ્નાનાદીન્યપિ ભજેત્| તથા ત્રિફલાગુડૂચ્યાદીનામન્યતમં મધુના લિહ્યાત્| તથા રસાઞ્જનાદીનાં ચ પ્રયોગ અગ્નિમન્થરસસહિતોઽતિસ્થૂલે હિતઃ| વિડઙ્ગાદિયોગઃ સર્વસમભાગોઽતિસ્થૌલ્યદોષજિત્| મદનાદ્યૌષધદશકં સમભાગં જલેન પીતમતિબૃંહણોદ્ભવાન્ રોગાન્નાશયતિ| વત્સકાદિ ગોક્ષુરકાન્તં તદ્વન્મદનાદિદશકવદતિબૃંહણરોગજિત્| તથા મદનાદીન્યનન્તરપઠિતાનિ ક્વાથાદિના સ્નાનાનુલેપોદ્ધર્ષાદિષ્વપિ યોજયેત્| તથા હિઙ્ગ્વાદ્યુપલભેદાન્તં તક્રાદીનામન્યતમેન પીતં મૂત્રકૃચ્છ્રાદીનપોહતિ| તથા કૃમિઘ્નાદ્યૌષધદશકેન સમભાગેન કૃતો લોહોદકેન શસ્ત્રભાજનોષિતપાનીયેનાપ્લુતો મન્થોઽતિબૃંહણોત્થરોગાણાં પથ્યઃ| વ્યોષાદીન્યૌષધાનિ ચતુર્વિશતિઃ પરસ્પરસમભાગાનીત્યયમેકો ભાગઃ| તત્સમો મધુનો દ્વિતીયઃ| ઘૃતસ્ય તૃતીયઃ| તૈલસ્ય ચતુર્થઃ| એષાં ચતુર્ણાં ભાગાનાં મિશ્રીભૂતાનાં ષોડશગુણા યવસક્તવઃ| અયં મન્થઃ પીતઃ સન્ અતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ યથાપઠિતાન્ સર્વાન્ રોગાન્ નિહન્તિ| અન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્ બૃંહણોત્થાનિત્યર્થઃ| તથા હૃદ્રોગાદીન્ નિહન્તિ| બુદ્ધ્યાદિકરઃ| સન્નસ્ય ચાગ્નેર્દીપન ઇતિ| તથા તેષુ બૃંહણોત્થેષુ રોગેષુ યથાવ્યાધિ વ્યાધેઃ સાદૃશ્યેન ક્રમેણ સ્વેદરક્તસ્રાવાદ્યપિ યોજ્યમ્|

Adhikarana atili~gGitalakShaNAni atikRushAsyAyAsAdyasahatvam kRushasulaBA vyAdhayaH (16) · Śloka 16

અતિકાર્શ્ય ભ્રમઃ કાસસ્તૃષ્ણાધિક્યમરોચકઃ| સ્નેહાગ્નિનિદ્રાદૃક્શ્રોત્રશુક્રૌજઃ ક્ષુત્સ્વરક્ષયઃ| બસ્તિહૃન્મૂર્દ્ધજઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વરુજા જ્વરઃ| પ્રલાપોર્ધ્વાનિલગ્લાનિચ્છર્દિપર્વાસ્થિભેદનમ્| વર્ચોમૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચ જાયન્તેઽતિવિલઙ્ઘનાત્| અતિકાર્શ્યેન નાયાસવર્ષશીતોષ્ણતૃટ્ક્ષુધઃ| તૃપ્તિવ્યાધ્યૌષધમદાન્ સહતેઽલ્પબલત્વતઃ| શ્વાસકાસક્ષયપ્લીહગુલ્માર્શોવહ્નિમન્દતાઃ| કૃશં પ્રાયશ્ચ ધાવન્તિ રક્તપિત્તાનિલામયાઃ||૧૬||

અતિલઙ્ઘનોત્થા અતિકાર્શ્યાદયો વક્ષ્યન્ત ઇત્યુક્તમિત્યુચ્યતે-અતિકાર્શ્યમિત્યાદિ| સ્નેહાદીનાં ક્ષયશબ્દેન સમાસઃ| બસ્ત્યાદીનાં રુજાશબ્દેન| મૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચેત્યત્રાદિગ્રહણેન નાનાવિધાનાં વાતજાનાં રોગાણાં ગ્રહણમ્| એતે હ્યતિકાર્શ્યાદયોઽતિલઙ્ઘનાજ્જાયન્તે| તત્ર ચાતિકાર્શ્યસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પૃથગુક્તિઃ| એતેનાતિ કાર્શ્યેન હેતુના યદા ત્વબલત્વં તતોઽલ્પબલત્વતો હેતોરાયાસાદીન્ પુરુષો ન સહતે| મદશબ્દસ્ય વ્યાધ્યૌષધાભ્યાં સમાસઃ| તથા કૃશં પુરુષં શ્વાસાદયોઽન્યે ચ રક્તપિત્તાનિલજા આમયા ધાવન્તિ| તમતિકૃશમાયાન્તીત્યર્થઃ|| ૧૬||

Adhikarana sthaulyAtkArshyasya varatvantatra hetushca (17) · Śloka 17

કાર્શ્યમેવ વરં સ્થૌલ્યાન્ન હિ સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્| બૃંહણં લ~ઘ્ગનં નાલમતિમેદોઽગ્નિવાતજિત્| મધુરસ્નિગ્ધસૌહિત્યૈર્યત્ સૌખ્યેન ચ નશ્યતિ| ક્રશિમા સ્થવિમાત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ||૧૭||

યદ્યપ્યયં કાર્શ્યાખ્યો મહાન્ રોગસ્તથાપ્યતિસ્થૌલ્યાત્ કાર્શ્યમેવ વરં કુત એવમિત્યાહ-ન હીત્યાદિ| અતિસ્થૂલસ્ય હિ ભેષજમતિમેદસોઽગ્નેર્વાયોશ્ચ નાશનં યત્તત્ સાધુ| તથાવિધં ચાતિમેદોઽગ્નિવાતજિદ્ ભેષજમતિસ્થૂલસાધનં ન બૃંહણં પર્યાપ્તં નાપિ લઙ્ઘનમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અતિસ્થૂલાય યદિ બૃંહણં દીયતે તદગ્નિવાતજિદ્ભવતિ| ન તુ મેદોજિદથ લઙ્ઘનં તદ્ધિ મેદોજિદ્ભવતિ ન ત્વગ્નિવાતજિદિતિ| તસ્માદતિસ્થૌલ્યસ્ય દુશ્ચિકિત્સ્યત્વાત્ કાર્શ્યમેવ વરમ્| તથાયમપરઃ કાર્શ્યવરત્વે હેતુઃ| યન્મધુરાદિભિઃ પ્રિયસુખૈઃ ક્રશિમા નશ્યતિ| સ્થવિમાત્યન્તં તચ્ચિત્તદેહવિપરીતાનાં વ્યાયામચિન્તાદીનાં નિષેવણૈરિતિ|| ૧૭||

Adhikarana atikRushalakShaNam (18) · Śloka 18

શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવઃ સ્થૂલપર્વા સિરા તતઃ| ઉચ્યતેઽતિકૃશઃ...............................||૧૮||

શુષ્કસ્ફિગિત્યાદિનાતિકૃશલક્ષણમુચ્યતે| એવંવિધો હિ પુરુષોઽતિકૃશ ઇત્યુચ્યતે|| ૧૮||

Adhikarana atikArshye BeShajam prakRuShTabRuMhaNopAyAH (19) · Śloka 19

.....................તત્ર પ્રાગુક્તો બૃંહણો વિધિઃ| અશ્વગન્ધાવિદાર્યાદ્યા વૃષ્યાશ્ચૌષધયો હિતાઃ| અચિન્તયા હર્ષણેન ધ્રુવં સન્તર્પણેન ચ| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાચ્ચ કૃશો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ||૧૯||

તત્રાતિકૃશે સ વિધિર્હિતો યઃ પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે બૃંહણત્વેનોક્તઃ| તથાશ્વગન્ધાદ્યાશ્ચ મધુરબૃંહણા નાનાવિધૈઃ પ્રયોગૈરૌષધયો હિતાઃ| તથાતિકૃશોઽચિન્તાપ્રભૃતિભિઃ કારણૈઃ પુષ્યતિ પુષ્ટિં પ્રાપ્નોતિ| તથા સ્વપ્નપ્રસઙ્ગેન ચ પુષ્યતિ વરાહ ઇવ| યથા વરાહઃ સૂકરઃ સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાત્ પુષ્યત્યેવં કૃશોઽપીતિ|| ૧૯||

Adhikarana cirakShINasadyaHkShINayorupakrame visheShaH (20) · Śloka 20

લઙ્ઘનોત્થેષુ રોગેષુ શેષેષ્વપ્યુપકલ્પયેત્| યત્તદાત્વે સમર્થં સ્યાદ્યચ્ચાભ્યાસેન પુષ્ટયે| સદ્યઃ ક્ષીણો યતઃ સદ્યો બૃંહણેનોપચીયતે| ચિરં ક્રમેણ ચ ક્ષીણસ્તદભ્યાસેન તત્ર ચ| બૃંહણં તત્ર માત્રાગ્નિબલાદીન્વીક્ષ્ય યોજયેત્||૨૦||

અતિકાર્શ્યસ્ય ચિકિત્સામુક્ત્વા અન્યેષ્વપિ લઙ્ઘનોત્થેષુ વિવક્ષુરિદમાહ-લઙ્ઘનોત્થેષ્વિત્યાદિ| શેષેષ્વપિ લઙ્ઘનોત્થેષુ કાર્શ્યાદવશિષ્ટેષુ ભ્રમકાસાદિષૂપકલ્પયેત્| કિમિત્યાહ-યત્તદાત્વ ઇત્યાદિ| તદાત્વે તત્કાલં પ્રયોગાનન્તર્યેણૈવ યદ્રોગોપશમને સમર્થં સ્યાત્ યચ્ચૌષધાદિકમભ્યાસેન પુષ્ટયે ભવતિ તદપ્યુપકલ્પયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કુતો દ્વિવિધમુપકલ્પયેદિત્યાહ-યતઃ સદ્યઃ ક્ષીણઃ સદ્ય એવોપયુક્તેન બૃંહણેનોપચયં પ્રાપ્નોતિ| યઃ પુનઃ ચિરં બહુકાલં ક્રમેણ ચ ક્ષીણઃ સ તદભ્યાસેન બૃંહણાભ્યાસેનોપચીયત ઇત્યર્થઃ| તસ્માદુભયમપિ યોજયેત્|| ૨૦||

Adhikarana bRuMhaNe mAMsasya rasakShIrAdInA~jca prayogaH (21) · Śloka 21

ન હિ માંસસમં કિઞ્ચિદન્યદ્ દેહબૃહત્ત્વકૃત્| માંસાદમાંસં માંસેન સમ્ભૃતત્વાદ્ વિશેષતઃ| ક્રવ્યાન્માંસરસાંસ્તસ્માદ્દકલાવણિકાન્ લઘૂન્| વેશવારીકૃતૈસ્તદ્વજ્જાઙ્ગલૈશ્ચ કૃતાકૃતાન્| રસાંસ્તથા ચ ક્ષીરાદીન્ તર્પણાંસ્તર્પણાન્ પુનઃ| યુઞ્જ્યાત્કૃશાનાં જ્વરિણાં કાસિનાં મૂત્રકૃચ્છ્રિણામ્| તૃષ્યતામૂર્ધ્વવાતાનાં મૂઢમારુતવર્ચસામ્||૨૧||

માંસેન સમં ચાન્યન્ન કિઞ્ચિદ્ દેહસ્ય બૃંહણત્વકૃત્સમ્ભવતિ| માંસાદાનામામિષભુજાં પ્રાણિનાં સિંહાદીનાં સમ્બન્ધિઃ માંસં મૃગાદિમાંસેન સમ્ભૃતત્વાદ્વિશેષતો બૃંહણત્વકૃદિતિ સમ્બન્ધઃ| યસ્માદ્યત એવમુક્તમતઃ ક્રવ્યાન્માંસાનાં રસાન્ દકલાવણિકાન્ લ~ઘ્ઘનોત્થેષુ રોગેષુ યુઞ્જ્યાત્| તથા જાઙ્ગલૈરપિ માંસૈર્વેશવારીકૃતૈરતિસૂક્ષ્મચ્છિન્નૈઃ કૃતાનકૃતાંશ્ચ રસાન્ યુઞ્જ્યાત્| તથા ક્ષીરાદીનપિ સન્તર્પણાન્ યુઞ્જ્યાત્| આદિગ્રહણેનેક્ષુરસાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા કૃશાનાં જ્વરિતાદીનાં તર્પણાદીન્યપિ યુઞ્જ્યાત્| અનેન હિ તર્પણશબ્દેન સક્તવ ઉચ્યન્તે|| ૨૧||

Adhikarana santarpaNAH manthayogAH (22) · Śloka 22

સમૈઃ કૃષ્ણાસિતાતૈલક્ષૌદ્રાદ્યૈદ્વર્યંશતર્પણૈઃ| મન્થસ્તદ્વત્સિતાક્ષૌદ્રમદિરાસક્તુયોજિતઃ| ફાણિતં સક્તવઃ સર્પિર્દધિમણ્ડોઽમ્લકાઞ્જિકમ્| તર્પણં મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમુદાવર્ત્તહરં પરમ્| મન્થઃ ખર્જૂરમૃદ્વીકાવૃક્ષામ્લામ્લીકદાડિમૈઃ| પરૂષકૈઃ સામલકૈઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાદિરોગજિત્| સ્વાદુરમ્લો જલકૃતઃ સસ્નેહો રૂક્ષ એવ વા| સદ્યઃ સન્તર્પણો મન્થઃ સ્થૈર્યવર્ણબલપ્રદઃ||૨૨||

તત્ર કૃષ્ણાદિભિઃ સમભાગૈર્મિશ્રિતૈર્દ્વિગુણતર્પણૈઃ કૃતો મન્થઃ પૂર્વેષુ રોગેષુ હિતઃ| તથા સિતાદિભિર્મન્થસ્તદ્વદ્વિજ્ઞેયઃ યથોપપાદઃ કૃતઃ સન્ તથા ફાણિતાદિભિઃ કૃતઃ પ્રયોગઃ પરમત્યર્થં તર્પણો મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્ન ઉદાવર્તહરશ્ચ| તથા ખર્જૂરાદિભિઃ સમભાગૈઃ કૃતો મન્થઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાદિરોગજિત્| તથા યઃ કશ્ચિજ્જલકૃતો મન્થઃ સ્વાદુર્વાઽમ્લો વા સસ્નેહો રૂક્ષોઽપિવા સ સર્વો મન્થઃ સદ્ય એવ સન્તર્પણો દેહસ્થૈર્યાદિપ્રદશ્ચ|| ૨૨||

Adhikarana sthUlakRushayorAhAraH (23) · Śloka 23

ગુરુ ચાતર્પણં સ્થૂલે વિપરીતં હિતં કૃશે| યવગોધૂમમુભયોસ્તદ્યોગ્યાહિતકલ્પનમ્||૨૩||

અનન્તરમધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ| સ્થૂલે પુરુષે ગુર્વપતર્પણઞ્ચાહારં યોજ્યમ્| કૃશે ત્વેતદ્વિપરીતં લઘુ સન્તર્પણઞ્ચેત્યર્થઃ| તથૈવોભયોરપિ કૃશસ્થૂલયોર્યવગોધૂમં હિતમ્| કિમ્ભૂતમ્| તદ્યોગ્યાહિતકલ્પનમ્| તદ્યોગ્યા કૃશસ્થૂલયોગ્યા આહિતા ઉત્પાદિતા સંસ્કારાદિકા કલ્પના યસ્મિન્યવગોધૂમે તત્તથોક્તમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યદા સ્થૂલાય યવગોધૂમં દીયતે તદા સ્થૂલયોગ્યયૈવાપતર્પણાર્હયા કલ્પનયા| યદા તુ તદેવ યવગોધૂમં કૃશાય દીયતે તદા કૃશયોગ્યયૈવ સન્તર્પણયા કલ્પનયેતિ વ્યાધિભૂતયોઃ સ્થૌલ્ય કાર્શ્યયોશ્ચિકિત્સા|| ૨૩||

Adhikarana sahajasthaulyakArshyayoshcikitsAtideshaH (24) · Śloka 24

સ્યૌલ્યકાર્શ્યે પ્રકૃત્યાપિ સ્યાતાં તત્રાઽપ્યયં વિધિઃ| સતતં વ્યાધિતતયા સદા યોજ્યો વિભજ્ય ચ||૨૪||

યત્ર તુ પુરુષાણાં પ્રકૃત્યા સહજત્વેન સ્થૌલ્યકાર્શ્યે સ્યાતામ્ તત્રાપ્યયમેવાઽનન્તરોક્તો વિધિર્વિભજ્ય વિકલ્પ્ય યથોચિતં સદૈવ યોજ્યઃ સતતવ્યાધિતત્વાદ્ધેતોઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં વા કેષાઞ્ચિત્ સ્વભાવેનૈવ ભવતિ| તથાઽપિ તે સ્વભાવેનૈવ વ્યાધિતા ઉચ્યન્તે| અત એવ તેષામયં વિધિઃ સદા યોજ્યઃ|| ૨૪||

Adhikarana mAtrayA bRuMhaNala~gGanayoH sevanaPalam (25) · Śloka 25

માત્રાદિયુક્તે સેવેત યસ્તુ લ~ઘ્ઘનબૃંહણે| સમધાત્વગ્નિદેહોઽસૌ સમસંહનનો ભવેત્| દૃઢેન્દ્રિયબલત્વાચ્ચ ન દ્વન્દ્વૈરભિભૂયતે||૨૫||

તથા યઃ પુરુષો માત્રાદિયોગેનાતિયોગાયોગં પરિરક્ષન્ બૃંહણલઙ્ઘને સેવેત| અસૌ પુરુષઃ સમધાત્વગ્નિદેહઃ સન્ સમસંહનનો ભવેત્| સમા ધાત્વાદયો યસ્ય સ તથોક્તઃ| દેહસ્ય સમત્વમઙ્ગાનામનૂનાધિકતાં, સમસંહનનત્વં દેહસઙ્ઘાતસમત્વમ્| ન ક્વચિત્ સ્થૌલ્યં નાપિ કાર્શ્યમિતિ| સ ચ પુરુષો દૃઢેન્દ્રિયત્વાદ્ધેતોર્દ્વન્દ્વૈર્દુઃખૈરાતપાદિભિર્નાભિભૂયતે|| ૨૫||

Adhikarana sarvopakramANAM la~gGanabRuMhaNayorevAntarBAvaH (26-27) · Śloka 27

દોષગત્યાતિરિચ્યન્તે ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ| ઉપક્રમા ન તુ દ્વિત્વાદ્ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ||૨૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિવિધો- પક્રમણિયોનામ ચતુર્વિશોઽધ્યાયઃ||૨૭||

નનુ બહવો ગ્રાહ્યાદય ઉપક્રમાઃ શાસ્ત્રે દૃષ્ટાઃ તત્ કિમિત્યુક્તં દ્વિધૈવોપક્રમ ઇત્યાહ-દોષગત્યેત્યાદિ| પરસ્પરં ભિન્ના અપ્યુપક્રમા વિલક્ષણયા દોષગત્યા હેતુભૂતયા ગ્રાહ્યાદિભેદાદતિરિચ્યન્તે| ન તુ યથોક્તાદ્ દ્વિત્વાદતિરિચ્યન્તે| યથા ગદા વ્યાધયો ભિન્ના અપિ સન્તો દ્વિત્વાલઙ્ઘ્યબૃંહ્યાખ્યાદગ્નીષોમાત્મકત્વાન્નાતિવર્તન્તે| તદ્વદુપક્રમાઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- લઙ્ઘનબૃંહણે એવ દોષગતિવિશેષેણ ગ્રાહ્યાદિવિશેષં પ્રાપ્નુત ઇતિ|| ૨૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ