24. dvividhōpakramaṇīyaḥ

Adhikarana athAto dvividhopakramaNIyo nAma caturviMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્વિવિધોપક્રમણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana upakramasya dvaividhyaM tatparyAyau ca (2) · Śloka 2

ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્ દ્વિધૈવોપક્રમો મતઃ| એકઃ સન્તર્પણસ્તત્ર દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણઃ| બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચેતિ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ||૨||

Adhikarana bRuMhaNala~gghanasvarUpaM tayormahAbhUtasa~ggatishca (3) · Śloka 3

બૃંહણં યદ્ બૃહત્વાય લઙ્ઘનં લાઘવાય યત્| દેહસ્ય ભવતઃ પ્રાયો ભૌમાપમિતરચ્ચ તે||૩||

Adhikarana snehanAdInAmapi bRuMhaNala~gghanayorevAntarbhAvaHgh (4) · Śloka 4

સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ સ્વેદનં સ્તમ્ભનઞ્ચ યત્| ભૂતાનાં તદપિ દ્વૈધ્યાદ્ દ્વિતયં નાતિવર્તતે||૪||

Adhikarana la~gghanaM dvividham (5) · Śloka 5

શોધનં શમઞ્ચેતિ દ્વિધા તત્રાપિ લઙ્ઘનમ્||૫||

Adhikarana shodhanalakShaNantasya pa~jcavidhatva~jca (6) · Śloka 6

યદીરયેદ્બહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનઞ્ચ તત્| નિરૂહો વમનં કાયશિરોરેકોઽસ્રવિસ્રુતિઃ||૬||

Adhikarana shamanalakShaNantasya saptavidhatva~jcabRuMhaNasyAvasthAyAM shamanatvam (7) · Śloka 7

ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ વિષમાન્ શમનં તચ્ચ સપ્તધા| પાચનં દીપનં ક્ષુત્તૃડ્વ્યાયામાતપમારુતાઃ| બૃંહણં શમનન્ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ||૭||

Adhikarana bRuMhyAH bRuMhaNAni ca (8) · Śloka 8

બૃંહયેદ્વ્યાધિભૈષજ્યમદ્યસ્ત્રીશોકકર્શિતાન્| ભારાધ્વોરઃક્ષતક્ષીણરૂક્ષદુર્બલવાતલાન્| ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધાન્ ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ| માંસક્ષીરસિતાસર્પિર્મધુરસ્નિગ્ધબસ્તિભિઃ| સ્વપ્નશય્યાસુખાભ્યઙ્ગસ્નાનનિર્વૃતિહર્ષણૈઃ||૮||

Adhikarana la~gGyAH (9) · Śloka 9

મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધજ્વરોરુસ્તમ્ભકુષ્ઠિનઃ| વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહશિરઃ કણ્ઠાક્ષિરોગિણઃ| સ્થૂલાંશ્ચ લઙ્ઘયેન્નિત્યં શિશિરે ત્વપરાનપિ||૯||

Adhikarana sthUlAdibhedena la~gghanabhedAH (10) · Śloka 10

તત્ર સંશોધનૈઃ સ્થૌલ્યબલપિત્તકફાધિકાન્| આમદોષજ્વરચ્છર્દિરતીસારહૃદામયૈઃ| વિબન્ધગૌરવોદ્ગારહૃલ્લાસાદિભિરાતુરાન્| મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈઃ| એભિરેવામયૈરાર્તાન્ હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાન્| ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈર્દોષૈસ્ત્વાર્તાન્ મધ્યબલૈર્દૃઢાન્| સમીરણાતપાયાસૈઃ કિમુતાઽલ્પબલૈર્નરાન્||૧૦||

Adhikarana la~gghanIyeShu bRuMhaNaniShedhaH deshAdivashAttadanumatishca (11) · Śloka 11

ન બૃંહયેલ્લઙ્ઘનીયાન્ બૃંહ્યાંસ્તુ મૃદુ લઙ્ઘયેત્| યુક્ત્યા વા દેશકાલાદિબલતસ્તાનપાચરેત્||૧૧||

Adhikarana bRuMhatila~gGitalakShaNAni (12) · Śloka 12

બૃંહિતે સ્યાદ્બલં પુષ્ટિસ્તત્સાધ્યામયસઙ્ક્ષયઃ| વિમલેન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં લાઘવં રુચિઃ| ક્ષુત્તૃટ્સહોદયશ્શુદ્ધહૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા| વ્યાધિમાર્દવમુત્સાહસ્તન્દ્રાનાશશ્ચ લઙ્ઘિતે||૧૨||

Adhikarana atibRuMhite~atila~gGite ca doShAH (13) · Śloka 13

અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે કુરુતસ્તુ તે| અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્ વક્ષ્યન્તે તે ચ સૌષધાઃ| રૂપં તૈરેવ ચ જ્ઞેયમતિબૃંહિતલઙ્ઘિતે||૧૩||

Adhikarana atisthaulyanidAnasamprAptilakShaNAni atisthUlasvarUpam (14) · Śloka 14

તત્ર શોધનમુદ્દિશ્ય સ્થૌલ્યાદ્યાઃ પ્રાગુદાહૃતાઃ| ગુર્વાદિવૃદ્ધસંલીનશ્લેષ્મમિશ્રોઽન્નજો રસઃ| આમ એવ શ્લથીકુર્વન્ ધાતૂન્ સ્થૌલ્યમુપાનયેત્| અતિસ્થૌલ્યાદતિક્ષુત્તૃટ્પ્રસ્વેદશ્વાસનિદ્રતાઃ| આયાસાક્ષમતા જાડ્યમલ્પાયુર્બલવેગતા| દૌર્ગન્ધ્યં ગદ્ગદત્વઞ્ચ ભવેન્મેદોઽતિપુષ્ટિતઃ| સ્રોતઃ સુ મેદોરુદ્ધેષુ વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ| ચરન્ પ્રજ્વલયત્યગ્નિં ક્ષુત્તૃષૌ સ્તસ્તતોઽધિકમ્| સ્થૂલં કોટરવદ્દૃદ્ધૌ દહતોઽગ્ન્યનિલૌ ચ તમ્| સ્વેદવાહિસિરામૂલભાવાદ્વિષ્યન્દનાદપિ| મેદસઃ શ્લેષ્મયોગાચ્ચ ભવતિ સ્વેદભૂરિતા| કોષ્ઠ એવ વિપક્વેઽસ્ય સંરુદ્ધસ્રોતસો રસે| સર્વત્રાલબ્ધવૃત્તિત્વાત્પ્રાયો મેદઃ પ્રચીયતે| તચ્છેષોઽલ્પરસોઽલ્પત્વાન્નાલં રક્તાદિપુષ્ટયે| તુલ્યેઽપિ વાય્વાદિચયે પ્રાક્ચિતં ચીયતેતરામ્| મેદસ્તેનાઽસમસ્તેન ધાતૂનાં વિદધાતિ તત્| શ્વાસાદીનચિરાચ્ચાન્યાન્ જ્વરોદરભગન્દરાન્| મેહોરુસ્તમ્ભપિટકા વિદ્રધિપ્રભૃતીન્ ગદાન્| અયથોપચયોત્સાહશ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ| અતિસ્થૂલઃ સ્મૃતો .....................||૧૪||

Adhikarana atisthaulye AhArauShadhAdi (15) · Śloka 15

...........................યોજ્યં તત્રાન્નં મારુતાપહમ્| શ્લેષ્મમેદોહરં યચ્ચ કુલત્થા યવકા યવાઃ| જૂર્ણશ્યામાકમુદ્ગાદ્યાઃ પાનેઽરિષ્ટાં મધૂદકમ્| મસ્તુ તક્રઞ્ચ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં છેદિ ચ ભેષજમ્| ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામશોધનાસ્વપનં ભજેત્| દેહાપેક્ષી તથા રૂક્ષં સ્નાનમુદ્વર્તનાદિ ચ| મધુના ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ગુડૂચીમભયાં ઘનમ્| રસાઞ્જનસ્ય મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ગુગ્ગુલોઃ| શિલાહ્વસ્ય પ્રયોગશ્ચ સાગ્નિમન્થરસો હિતઃ| વિડઙ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલલોહરજો મધુ| યવામલકચૂર્ણઞ્ચ યોગોઽતિસ્થૌલ્યદોષજિત્| મદનં ત્રિફલા મુસ્તા સપ્તાહ્વારિષ્ટવત્સકમ્| સપાઠારગ્વધં પીતમતિબૃંહણરોગજિત્| તદ્વદ્વત્સકશમ્યાકદેવદારુનિશાદ્વયમ્| સમુસ્તપાઠાખદિરત્રિફલાનિમ્બગોક્ષુરમ્| મદનાદીનિ ચાલેપઃ સ્નાનાદિષ્વપિ યોજયેત્| હિઙ્ગુગોમેદકવ્યોષકુષ્ઠક્રૌઞ્ચાસ્થિગોક્ષુરમ્| એલાવૃક્ષકષડ્ગ્રન્થાખરાશ્વોપલભેદકમ્| તક્રેણ દધિમણ્ડેન પીતં કોલરસેન વા| મૂત્રકૃચ્છ્રં કૃમીન્ મેહં સ્થૂલતાઞ્ચ વ્યપોહતિ| કૃમિઘ્નત્રિફલં તૈલસક્તુત્ર્યૂષણદીપ્યકૈઃ| લોહોદકાપ્લુતો મન્થઃ શસ્તો બૃંહણરોગિણામ્| વ્યોષકટ્વીવરાશિગ્રુવિડઙ્ગાતિવિષાસ્થિરાઃ| હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીયવાનીધાન્યચિત્રકાઃ| નિશે બૃહત્યૌ હપુષા પાઠા મૂલઞ્ચ કેમ્બુકાત્| એષાં ચૂર્ણં મધુ ઘૃતં તૈલં ચ સદૃશાંશકમ્| સક્તુભિઃ ષોડશગુણૈર્યુક્તં પીતં નિહન્તિ તત્| અતિસ્થૌલ્યાદિકાન્સર્વાન્ રોગાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્| હૃદ્રોગકામલાશ્વિત્રશ્વાસકાસગલગ્રહાન્| બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં સન્નસ્યાગ્નેશ્ચ દીપનમ્| યોજ્યં તથા યથાવ્યાધિ સ્વેદાસૃક્સ્રાવણાન્યપિ||૧૫||

Adhikarana atili~gGitalakShaNAni atikRushAsyAyAsAdyasahatvam kRushasulaBA vyAdhayaH (16) · Śloka 16

અતિકાર્શ્ય ભ્રમઃ કાસસ્તૃષ્ણાધિક્યમરોચકઃ| સ્નેહાગ્નિનિદ્રાદૃક્શ્રોત્રશુક્રૌજઃ ક્ષુત્સ્વરક્ષયઃ| બસ્તિહૃન્મૂર્દ્ધજઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વરુજા જ્વરઃ| પ્રલાપોર્ધ્વાનિલગ્લાનિચ્છર્દિપર્વાસ્થિભેદનમ્| વર્ચોમૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચ જાયન્તેઽતિવિલઙ્ઘનાત્| અતિકાર્શ્યેન નાયાસવર્ષશીતોષ્ણતૃટ્ક્ષુધઃ| તૃપ્તિવ્યાધ્યૌષધમદાન્ સહતેઽલ્પબલત્વતઃ| શ્વાસકાસક્ષયપ્લીહગુલ્માર્શોવહ્નિમન્દતાઃ| કૃશં પ્રાયશ્ચ ધાવન્તિ રક્તપિત્તાનિલામયાઃ||૧૬||

Adhikarana sthaulyAtkArshyasya varatvantatra hetushca (17) · Śloka 17

કાર્શ્યમેવ વરં સ્થૌલ્યાન્ન હિ સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્| બૃંહણં લ~ઘ્ગનં નાલમતિમેદોઽગ્નિવાતજિત્| મધુરસ્નિગ્ધસૌહિત્યૈર્યત્ સૌખ્યેન ચ નશ્યતિ| ક્રશિમા સ્થવિમાત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ||૧૭||

Adhikarana atikRushalakShaNam (18) · Śloka 18

શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવઃ સ્થૂલપર્વા સિરા તતઃ| ઉચ્યતેઽતિકૃશઃ...............................||૧૮||

Adhikarana atikArshye BeShajam prakRuShTabRuMhaNopAyAH (19) · Śloka 19

.....................તત્ર પ્રાગુક્તો બૃંહણો વિધિઃ| અશ્વગન્ધાવિદાર્યાદ્યા વૃષ્યાશ્ચૌષધયો હિતાઃ| અચિન્તયા હર્ષણેન ધ્રુવં સન્તર્પણેન ચ| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાચ્ચ કૃશો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ||૧૯||

Adhikarana cirakShINasadyaHkShINayorupakrame visheShaH (20) · Śloka 20

લઙ્ઘનોત્થેષુ રોગેષુ શેષેષ્વપ્યુપકલ્પયેત્| યત્તદાત્વે સમર્થં સ્યાદ્યચ્ચાભ્યાસેન પુષ્ટયે| સદ્યઃ ક્ષીણો યતઃ સદ્યો બૃંહણેનોપચીયતે| ચિરં ક્રમેણ ચ ક્ષીણસ્તદભ્યાસેન તત્ર ચ| બૃંહણં તત્ર માત્રાગ્નિબલાદીન્વીક્ષ્ય યોજયેત્||૨૦||

Adhikarana bRuMhaNe mAMsasya rasakShIrAdInA~jca prayogaH (21) · Śloka 21

ન હિ માંસસમં કિઞ્ચિદન્યદ્ દેહબૃહત્ત્વકૃત્| માંસાદમાંસં માંસેન સમ્ભૃતત્વાદ્ વિશેષતઃ| ક્રવ્યાન્માંસરસાંસ્તસ્માદ્દકલાવણિકાન્ લઘૂન્| વેશવારીકૃતૈસ્તદ્વજ્જાઙ્ગલૈશ્ચ કૃતાકૃતાન્| રસાંસ્તથા ચ ક્ષીરાદીન્ તર્પણાંસ્તર્પણાન્ પુનઃ| યુઞ્જ્યાત્કૃશાનાં જ્વરિણાં કાસિનાં મૂત્રકૃચ્છ્રિણામ્| તૃષ્યતામૂર્ધ્વવાતાનાં મૂઢમારુતવર્ચસામ્||૨૧||

Adhikarana santarpaNAH manthayogAH (22) · Śloka 22

સમૈઃ કૃષ્ણાસિતાતૈલક્ષૌદ્રાદ્યૈદ્વર્યંશતર્પણૈઃ| મન્થસ્તદ્વત્સિતાક્ષૌદ્રમદિરાસક્તુયોજિતઃ| ફાણિતં સક્તવઃ સર્પિર્દધિમણ્ડોઽમ્લકાઞ્જિકમ્| તર્પણં મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમુદાવર્ત્તહરં પરમ્| મન્થઃ ખર્જૂરમૃદ્વીકાવૃક્ષામ્લામ્લીકદાડિમૈઃ| પરૂષકૈઃ સામલકૈઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાદિરોગજિત્| સ્વાદુરમ્લો જલકૃતઃ સસ્નેહો રૂક્ષ એવ વા| સદ્યઃ સન્તર્પણો મન્થઃ સ્થૈર્યવર્ણબલપ્રદઃ||૨૨||

Adhikarana sthUlakRushayorAhAraH (23) · Śloka 23

ગુરુ ચાતર્પણં સ્થૂલે વિપરીતં હિતં કૃશે| યવગોધૂમમુભયોસ્તદ્યોગ્યાહિતકલ્પનમ્||૨૩||

Adhikarana sahajasthaulyakArshyayoshcikitsAtideshaH (24) · Śloka 24

સ્યૌલ્યકાર્શ્યે પ્રકૃત્યાપિ સ્યાતાં તત્રાઽપ્યયં વિધિઃ| સતતં વ્યાધિતતયા સદા યોજ્યો વિભજ્ય ચ||૨૪||

Adhikarana mAtrayA bRuMhaNala~gGanayoH sevanaPalam (25) · Śloka 25

માત્રાદિયુક્તે સેવેત યસ્તુ લ~ઘ્ઘનબૃંહણે| સમધાત્વગ્નિદેહોઽસૌ સમસંહનનો ભવેત્| દૃઢેન્દ્રિયબલત્વાચ્ચ ન દ્વન્દ્વૈરભિભૂયતે||૨૫||

Adhikarana sarvopakramANAM la~gGanabRuMhaNayorevAntarBAvaH (26-27) · Śloka 27

દોષગત્યાતિરિચ્યન્તે ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ| ઉપક્રમા ન તુ દ્વિત્વાદ્ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ||૨૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિવિધો- પક્રમણિયોનામ ચતુર્વિશોઽધ્યાયઃ||૨૭||