24. dvividhōpakramaṇīyaḥ

Adhikarana athAto dvividhopakramaNIyo nAma caturviMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಪೂರ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಘಾತನಮುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ತು ತಸ್ಯೈವ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ-ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ|| ೧||

Adhikarana upakramasya dvaividhyaM tatparyAyau ca (2) · Śloka 2

ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ ದ್ವಿಧೈವೋಪಕ್ರಮೋ ಮತಃ| ಏಕಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಸ್ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಾಪತರ್ಪಣಃ| ಬೃಂಹಣೋ ಲಙ್ಘನಶ್ಚೇತಿ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾವುದಾಹೃತೌ||೨||

ಉಪಕ್ರಮಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ ಪರ್ಯಾಯೌ| ದ್ವಿವಿಧ ಏವೋಪಕ್ರಮಃ| ಕುತಃ ? ಉಪಕ್ರಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪ್ಯಾಪತರ್ಪ್ಯಾಭೇದಾದ್ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಾತ್|| ೨||

Adhikarana bRuMhaNala~gghanasvarUpaM tayormahAbhUtasa~ggatishca (3) · Śloka 3

ಬೃಂಹಣಂ ಯದ್ ಬೃಹತ್ವಾಯ ಲಙ್ಘನಂ ಲಾಘವಾಯ ಯತ್| ದೇಹಸ್ಯ ಭವತಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೌಮಾಪಮಿತರಚ್ಚ ತೇ||೩||

ಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಯೋಶಶಬ್ದಯೋರನ್ವರ್ಥತಾಂ ವದನ್ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಂ ವಕ್ತಿ| ಯದ್ದೇಹಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಬೃಹತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ತತ್ ಬೃಂಹಣಮ್| ತಥಾ ದೇಹಸ್ಯ ಯಲ್ಲಾಘವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ತಲ್ಲಙ್ಘನಮ್| ತೇ ಚ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನೇ ಭೌಮಾಪಮಿತರಚ್ಚ ಭವತಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಭೌಮಾಪಂ ಬೃಂಹಣಂ ಮತಮ್| ಇತರದಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯನಾಭಸಂ ಲಙ್ಘನಮಿತಿ|| ೩||

Adhikarana snehanAdInAmapi bRuMhaNala~gghanayorevAntarbhAvaHgh (4) · Śloka 4

ಸ್ನೇಹನಂ ರೂಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವೇದನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಞ್ಚ ಯತ್| ಭೂತಾನಾಂ ತದಪಿ ದ್ವೈಧ್ಯಾದ್ ದ್ವಿತಯಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ||೪||

ಬಹೂಪಕ್ರಮವಾದಿನಂ ಪ್ರತೀದಮುಚ್ಯತೇ-ಸ್ನೇಹನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹನಂ ರೂಕ್ಷಣಞ್ಚ ಯತ್ ಕರ್ಮ ಉಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ ಸ್ವೇದನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಞ್ಚ ಯತ್ ಕರ್ಮ ತತ್ ಕರ್ಮಚತುಷ್ಟಯಂ ಭೂತಾನಾಮಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕರೂಪದ್ವೈವಿಧ್ಯಾತ್ ದ್ವಿತಯಂ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾಖ್ಯಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಸ್ನೇಹನಸ್ತಮ್ಭನೇ ಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್ ಬೃಂಹಣವರ್ಗೇ ಪತತಃ| ರೂಕ್ಷಣಸ್ವೇದನೇ ಚಾಗ್ನೇಯತ್ವಾಲ್ಲಙ್ಘನ ಇತಿ| ಶೋಧನಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಲಙ್ಘನಫಲತ್ವಾಲ್ಲಙ್ಘನತ್ವಮ್| ತತ್ಕಾಲನ್ತು ಬೃಂಹಣತ್ವಮೇವ ಏವಂ ಸ್ವೇದಾದೀನಾಮಪಿ ವಿಚಾರ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ ದ್ವಾವೇವೋಪಕ್ರಮೌ|| ೪||

Adhikarana la~gghanaM dvividham (5) · Śloka 5

ಶೋಧನಂ ಶಮಞ್ಚೇತಿ ದ್ವಿಧಾ ತತ್ರಾಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್||೫||

ತತ್ರ ಲಙ್ಘನಂ ಶೋಧನಶಮನಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ಶೋಧನಂ ಶಮನಞ್ಚ|

Adhikarana shodhanalakShaNantasya pa~jcavidhatva~jca (6) · Śloka 6

ಯದೀರಯೇದ್ಬಹಿರ್ದೋಷಾನ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಞ್ಚ ತತ್| ನಿರೂಹೋ ವಮನಂ ಕಾಯಶಿರೋರೇಕೋಽಸ್ರವಿಸ್ರುತಿಃ||೬||

ಕಿಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ-ಯದೀರಯೇದಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಪಞ್ಚಧಾ ಪಞ್ಚಭಿರ್ವಮನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈರ್ಯದೌಷಧಮನ್ತಶ್ಶರೀರಸ್ಥಾನ್ ದೋಷಾನ್ ವಾತಾದೀನ್ ಬಹಿರೀರಯೇತ್ ತಚ್ಛೋಧನಮ್| ನಿರೂಹ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ| ನಿರುದ್ಧೋ ಗುದಪ್ರಣಿಧೇಯಮೌಷಧಂ ಕ್ವಾಥಸ್ನೇಹಾದಿ| ವಮನಂ, ಕಾಯವಿರೇಕಶಿಶರೋವಿರೇಕಃ| ಅಸ್ರವಿಸ್ರುತಿರಿತಿ|| ೬||

Adhikarana shamanalakShaNantasya saptavidhatva~jcabRuMhaNasyAvasthAyAM shamanatvam (7) · Śloka 7

ನ ಶೋಧಯತಿ ಯದ್ದೋಷಾನ್ ಸಮಾನ್ನೋದೀರಯತ್ಯಪಿ| ಸಮೀಕರೋತಿ ವಿಷಮಾನ್ ಶಮನಂ ತಚ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ| ಪಾಚನಂ ದೀಪನಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ವ್ಯಾಯಾಮಾತಪಮಾರುತಾಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನನ್ತ್ವೇವ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಸ್ಯ ಚ||೭||

ಶಮನಂ ಪುನರ್ಯದೌಷಧಮನನ್ತರೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದೋಷಾನ್ನಾಶಯತಿ| ಸಮಾಂಶ್ಚ ದೋಷಾನ್ನೋದೀರಯತಿ ನೋತ್ಕ್ಲೇಶಯತಿ| ವಿಷಮಾನ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನ್ ಸಮೀಕರೋತಿ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಸ್ಥಾಪಯತಿ| ತಚ್ಛಮನಮ್| ವಿಷಮಶಬ್ದಃ ಸಮಾನ್ ನೋದೀರಯತ್ಯಪೀತಿ ವಾಕ್ಯಸಾಮಾರ್ಥ್ಯಾದ್ ವೃದ್ಧಾವೇವ ವರ್ತತೇ| ತಚ್ಚ ಶಮನಂ ಸಪ್ತಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಪಾಚನತ್ವಾದಿಭಿರ್ಭವತಿ| ಪಾಚನತ್ವಾದೀನಾಂ ದೋಷಶಮನತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ವಾಯೌ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚಾಸೌಮ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ ಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಶಮನಂ ಲಙ್ಘನಂ ತಥಾಪಿ ವಾಯೌ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಬೃಂಹಣಮೇವ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಶಮನಮ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತು ಕೇವಲಸ್ಯಾಸ್ವರೂಪತ್ವಾಲ್ಲಙ್ಘನಮೇವ ಶಮನಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಸ್ತು ವಾಯೋಃ ಶೈತ್ಯಾದ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಚ ಲಙ್ಘನಮೇವ ಕಫೇಽಪಿ ಚ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೭||

Adhikarana bRuMhyAH bRuMhaNAni ca (8) · Śloka 8

ಬೃಂಹಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಭೈಷಜ್ಯಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಶೋಕಕರ್ಶಿತಾನ್| ಭಾರಾಧ್ವೋರಃಕ್ಷತಕ್ಷೀಣರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲವಾತಲಾನ್| ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಬಾಲವೃದ್ಧಾನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪರಾನಪಿ| ಮಾಂಸಕ್ಷೀರಸಿತಾಸರ್ಪಿರ್ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಬಸ್ತಿಭಿಃ| ಸ್ವಪ್ನಶಯ್ಯಾಸುಖಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ನಾನನಿರ್ವೃತಿಹರ್ಷಣೈಃ||೮||

ನನು ಚ ಕ್ವ ಬೃಂಹಣಂ ವಿಧೇಯಂ ಕ್ವ ವಾ ಲಙ್ಘನಮಿತ್ಯಾಹ-ಬೃಂಹಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಕರ್ಶಿತಾನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಕ್ಷೀಣಶಬ್ದಸ್ಯ ಭಾರಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಅಪರಾನ್ ಸರ್ವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇನ ಬೃಂಹಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ ಬೃಂಹಣೀಯಾನಿ|| ೮||

Adhikarana la~gGyAH (9) · Śloka 9

ಮೇಹಾಮದೋಷಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಜ್ವರೋರುಸ್ತಮ್ಭಕುಷ್ಠಿನಃ| ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಧಿಪ್ಲೀಹಶಿರಃ ಕಣ್ಠಾಕ್ಷಿರೋಗಿಣಃ| ಸ್ಥೂಲಾಂಶ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಶಿಶಿರೇ ತ್ವಪರಾನಪಿ||೯||

ಮೇಹಾದೀನ್ ಲಙ್ಘಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿತ್ಯಮೇವ ನ ತು ಕದಾಚಿತ್| ಶಿಶಿರೇ ತ್ವಪರಾನಪಿ ಲ~ಘ್ಘಯೇತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಚಯಭಯಾತ್| ಅಪರಾನಿತಿ ವ್ಯಾಧಿತಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಹೇಮನ್ತವಿಧಿಸ್ಸವಿಶೇಷೈ ರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ|| ೯||

Adhikarana sthUlAdibhedena la~gghanabhedAH (10) · Śloka 10

ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನೈಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕಾನ್| ಆಮದೋಷಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿರತೀಸಾರಹೃದಾಮಯೈಃ| ವಿಬನ್ಧಗೌರವೋದ್ಗಾರಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಭಿರಾತುರಾನ್| ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಾಚನದೀಪನೈಃ| ಏಭಿರೇವಾಮಯೈರಾರ್ತಾನ್ ಹೀನಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾನ್| ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ವಾರ್ತಾನ್ ಮಧ್ಯಬಲೈರ್ದೃಢಾನ್| ಸಮೀರಣಾತಪಾಯಾಸೈಃ ಕಿಮುತಾಽಲ್ಪಬಲೈರ್ನರಾನ್||೧೦||

ಕೇನ ಲಙ್ಘನೇನ ತಾನ್ ಲಙ್ಘಯೇದಿತಿ ಆಹ-ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮದೋಷಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಭಿರಾತುರಾನ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸ್ಥೂಲತ್ವಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರಧಿಕಾನ್ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾನ್ ಸತಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪಾಚನೈರ್ದೀಪನೈಶ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ತತೋ ಯಥಾರ್ಹೇಣ ಲಙ್ಘನೇನ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ದೋಷಬಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ನಿಯಮಸ್ಯಾಸರ್ವವಿಷಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಏಭಿರೇವಾಮದೋಷಾದಿಭಿರಾಮಯೈರಾರ್ತಾನ್ ಹೀನಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾನ್ ಸತಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ತಥಾ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿತಾನ್ ಮಧ್ಯಬಲೈರಪಿ ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರಾರ್ತಾನ್ ಸಮೀರಣಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಕಿಮುತಾಲ್ಪಬಲೈರ್ದೋಷೈರಾರ್ತಾನ್|| ೧೦||

Adhikarana la~gghanIyeShu bRuMhaNaniShedhaH deshAdivashAttadanumatishca (11) · Śloka 11

ನ ಬೃಂಹಯೇಲ್ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್ ಬೃಂಹ್ಯಾಂಸ್ತು ಮೃದು ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ದೇಶಕಾಲಾದಿಬಲತಸ್ತಾನಪಾಚರೇತ್||೧೧||

ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್ ಲಙ್ಘನಾರ್ಹಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ನ ಕದಾಚನ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಯತಸ್ತೇ ಬೃಂಹಣೇನ ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಪಿ ಪರಾಂ ವೃದ್ಧಿಮಾಯಾನ್ತಿ| ಯೇ ತು ವ್ಯಾಧಯೋ ಬೃಂಹಣೀಯಾಸ್ತಾನ್ ಮೃದು ಸ್ವಲ್ಪಂ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಬೃಂಹಣೋಪಯೋಗಯೋಗ್ಯತಾಪಾದನಾಯಾಽಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾಯ ಚ| ಲಘುತಾತಿಶಯೋತ್ಪತ್ತಯೇ ವಾಽಥವಾ ತಾನ್ ಬೃಂಹಣೀಯಾನ್ ಲಙ್ಘನೀಯಾಂಶ್ಚ ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಯುಕ್ತ್ಯೋಪಚರೇತ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಲಙ್ಘನೀಯಾನಪಿ ಬೃಂಹಯೇತ್| ತಥಾ ಚ ಶ್ವೋವಮ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತ ಏವ ತಥಾ ದೇಶಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬೃಂಹಣೀಯಾನಪಿ ಲಙ್ಘಯೇದಿತಿ|| ೧೧||

Adhikarana bRuMhatila~gGitalakShaNAni (12) · Śloka 12

ಬೃಂಹಿತೇ ಸ್ಯಾದ್ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಸ್ತತ್ಸಾಧ್ಯಾಮಯಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾ ಸರ್ಗೋ ಮಲಾನಾಂ ಲಾಘವಂ ರುಚಿಃ| ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಸಹೋದಯಶ್ಶುದ್ಧಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠತಾ| ವ್ಯಾಧಿಮಾರ್ದವಮುತ್ಸಾಹಸ್ತನ್ದ್ರಾನಾಶಶ್ಚ ಲಙ್ಘಿತೇ||೧೨||

ನನು ಬೃಂಹಿತೋ ಲಙ್ಘಿತಶ್ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯಾಹ-ಬೃಂಹಿತೇ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬೃಂಹಿತೇ ಪುರುಷೇ ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತತ್ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಸಾಧ್ಯಾ-ನಾಮಾಮಯಾನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾದೀನಾಞ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಲ~ಘ್ಘಿತೇ ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ-ಕ್ಷುತ್ತೃಡಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋಸ್ಸಹೈಕಕಾಲಮುದಯಃ| ತಥಾ ಶುದ್ಧಹೃದಯತಾ ಶುದ್ಧೋದ್ಗಾರತಾ ಶುದ್ಧಕಣ್ಠತಾ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಮಾರ್ದವಮುತ್ಸಾಹಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಸಹೋದಯಾದೀನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ದೋಷದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧೇನೈಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಚತುರಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಞ್ಚ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣತ್ವದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥೈಷಾಮಶೇಷಾಣಾಮೇವ ಲಕ್ಷಣಾ ನಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ಲ~ಘ್ಘಿತಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಭವೇದಿತಿ|| ೧೨||

Adhikarana atibRuMhite~atila~gGite ca doShAH (13) · Śloka 13

ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಿಸೇವಿತೇ ಕುರುತಸ್ತು ತೇ| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತೇ ಚ ಸೌಷಧಾಃ| ರೂಪಂ ತೈರೇವ ಚ ಜ್ಞೇಯಮತಿಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತೇ||೧೩||

ಅನಪೇಕ್ಷಿತೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನೇ ಮಾತ್ರಾದ್ಯನಪೇಕ್ಷಯಾ ಕೃತೇ ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀಂಶ್ಚ ಕುರುತಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ತೇಷಾಮೌಷಧಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಥಾ ತೈರೇವಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಭಿರತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ಕರಣಭೂತೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನಾತಿಬೃಂಹಿತೇಽತಿಲಙ್ಘಿತೇ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಜಾನೀಯಾದಿತಿ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana atisthaulyanidAnasamprAptilakShaNAni atisthUlasvarUpam (14) · Śloka 14

ತತ್ರ ಶೋಧನಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಗುದಾಹೃತಾಃ| ಗುರ್ವಾದಿವೃದ್ಧಸಂಲೀನಶ್ಲೇಷ್ಮಮಿಶ್ರೋಽನ್ನಜೋ ರಸಃ| ಆಮ ಏವ ಶ್ಲಥೀಕುರ್ವನ್ ಧಾತೂನ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮುಪಾನಯೇತ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದತಿಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಪ್ರಸ್ವೇದಶ್ವಾಸನಿದ್ರತಾಃ| ಆಯಾಸಾಕ್ಷಮತಾ ಜಾಡ್ಯಮಲ್ಪಾಯುರ್ಬಲವೇಗತಾ| ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗದ್ಗದತ್ವಞ್ಚ ಭವೇನ್ಮೇದೋಽತಿಪುಷ್ಟಿತಃ| ಸ್ರೋತಃ ಸು ಮೇದೋರುದ್ಧೇಷು ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಚರನ್ ಪ್ರಜ್ವಲಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಷೌ ಸ್ತಸ್ತತೋಽಧಿಕಮ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಕೋಟರವದ್ದೃದ್ಧೌ ದಹತೋಽಗ್ನ್ಯನಿಲೌ ಚ ತಮ್| ಸ್ವೇದವಾಹಿಸಿರಾಮೂಲಭಾವಾದ್ವಿಷ್ಯನ್ದನಾದಪಿ| ಮೇದಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯೋಗಾಚ್ಚ ಭವತಿ ಸ್ವೇದಭೂರಿತಾ| ಕೋಷ್ಠ ಏವ ವಿಪಕ್ವೇಽಸ್ಯ ಸಂರುದ್ಧಸ್ರೋತಸೋ ರಸೇ| ಸರ್ವತ್ರಾಲಬ್ಧವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಯೋ ಮೇದಃ ಪ್ರಚೀಯತೇ| ತಚ್ಛೇಷೋಽಲ್ಪರಸೋಽಲ್ಪತ್ವಾನ್ನಾಲಂ ರಕ್ತಾದಿಪುಷ್ಟಯೇ| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ವಾಯ್ವಾದಿಚಯೇ ಪ್ರಾಕ್ಚಿತಂ ಚೀಯತೇತರಾಮ್| ಮೇದಸ್ತೇನಾಽಸಮಸ್ತೇನ ಧಾತೂನಾಂ ವಿದಧಾತಿ ತತ್| ಶ್ವಾಸಾದೀನಚಿರಾಚ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಜ್ವರೋದರಭಗನ್ದರಾನ್| ಮೇಹೋರುಸ್ತಮ್ಭಪಿಟಕಾ ವಿದ್ರಧಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ಗದಾನ್| ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹಶ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಃ ಸ್ಮೃತೋ .....................||೧೪||

ತತ್ರಾತಿಬೃಂಹಣೇನ ಯೇ ಜಾಯನ್ತೇಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಯಃ ತೇ ಪ್ರಾಕ್ ಪೂರ್ವಂ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೇ ಸಂಶೋಧನಭೇಷಜದ್ವೇಷೋದ್ಭವತ್ವೇನಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸದನೇತ್ಯಾದಿನೋದಾಹೃತಾಃ| ಯತ್ತ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾನುರೋಧಾತ್| ತತ್ರಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದತ್ರ ಗುರ್ವಾದೀತ್ಯಾದಿನಾ ಹೇತುಸ್ವರೂಪಕಥನಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ತತ್ರಾನ್ನರಸಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮುಪಾನಯೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಙ್ಕುರ್ವನ್ನಾಹ-ಧಾತೂನ್ ರಕ್ತಾದೀನ್ ಶ್ಲಥೀಕುರ್ವನ್ನಿಬಿಡಭಾವಮಾಪಾದಯನ್| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ರಸಃ ಗುರ್ವಾದಿಭಿಸ್ಸೌಮ್ಯೈಸ್ಸಾತ್ಮ್ಯೈರ್ವೃದ್ಧೇನ ಸಂಲೀನೇನ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮಿಶ್ರಸ್ಸಂಲೀನೋಽನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟರೂಪಃ| ಅತ ಏವಾಮಃ ಅಪರಿಪೂರ್ಣಪಾಕಃ ತತಶ್ಚಾಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದತಿಕ್ಷುದಾದಿಗದ್ಗದತ್ವಾನ್ತಂ ಭವೇತ್| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯೇ ಮೇದೋವೃದ್ಧಿಕಾರಣೈರಾಹಾರಾದಿಭಿರ್ಯದಿ ಮೇದಸೋಽನ್ಯಧಾತ್ವಪೇಕ್ಷಯಾಽತಿಶಯೇನ ಪುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ ತತೋ ಮೇದೋಽತಿಪುಷ್ಟಿತೋ ಹೇತೋರ್ವಾಯೋಶ್ಶಾಖಾಸಞ್ಚರಣಾಯ ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ಮೇದಸಾ ರುದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು ವಾಯುರನ್ಯತ್ರಾಗಚ್ಛನ್ ಕೋಷ್ಠ ಏವ ಚರನ್ ತತ್ರಸ್ಥಮೇವಾಗ್ನಿ ಯತಃ ಪ್ರಜ್ವಲಯತ್ಯತೋ ಹೇತೋಃ ಸ್ಥೂಲೇಷು ಪುರುಷೇಷು ಕ್ಷುತ್ತೃಷೌ ಅಧಿಕಂ ಸ್ತೌ ಭವತಃ| ತೌ ಚ ಮಹಾಸ್ರೋತಸ್ಥಿತಾವಗ್ನ್ಯನಿಲೌ ಸ್ಥೂಲಂ ದಹತಃ| ಯಥಾ ಕೋಟರಂ ತರುಮಗ್ನ್ಯನಿಲೌ ದಹತಸ್ತದ್ವದಿತಿ| ತತ್ರ ಚ ಸ್ಥೂಲೇ ಸ್ವೇದಭೂರಿತಾ ಭವತಿ| ಕುತ ಆಹ-ಮೇದಸಃ ಸ್ವೇದವಾಹಿಸಿರಾಮೂಲಭಾವಾದ್ವಿಷ್ಯನ್ದನಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಯೋಗಾಚ್ಚ| ವಿಷ್ಯನ್ದನಂ ಸ್ರುತಿಸ್ವರೂಪತ್ವಮ್| ನನು ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದೋಽತಿಪುಷ್ಟಿಂ ಯಾತೀತಿ| ತತ್ ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ-ಕೋಷ್ಠ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದಃಕಾರಣೈಃ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ಸಮೃದ್ಧೇನ ಉಪಲೇಪಾತ್ಮಕೇನ ಮೇದಸಾ ರುದ್ಧೇಷು ರಸವಹಸ್ರೋತಸ್ಸು ಪ್ರತ್ಯಹಮನ್ನರಸೇ ಕೋಷ್ಠ ಏವ ವಿಪಕ್ವೇ ಸತಿ ಯತಸ್ಸ ರಸಸ್ಸರ್ವಧಾತುಷ್ವಪ್ರಾಪ್ತವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ| ಗುರುಮಧುರಾದಿಭಿಶ್ಚ ಮೇದಸ್ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಭಜತೇ| ಅತೋಽಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮೇದ ಏವ ಪ್ರಚೀಯತೇ ತೇನ ರಸೇನ| ತಥಾ ತಸ್ಮಾನ್ಮೇದಸಶ್ಶೇಷೋಽಪಿ ರಸೋ ರಕ್ತಾದಿಧಾತುಪಞ್ಚಕಪುಷ್ಟಯೇ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಾನ್ನಾಲಂ ನ ಪರ್ಯಾಪ್ತಃ| ನನು ಚ ಕಥಂ ರಸರಕ್ತಾಭ್ಯಾಮಪ್ರವೃದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಮೇದಸೋ ವೃದ್ಧಿಃ ? ಕಥಞ್ಚ ಮೇದಸಿ ವೃದ್ಧೇಽಸ್ಥ್ಯಾದೀನಿ ವೃದ್ಧಿನ್ನಯಾನ್ತೀತಿ ? ಯತ ಉಕ್ತಂ ಪೂರ್ವೋ ಧಾತುಃ ಪರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ ವೃದ್ಧಃ ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಮಿತಿ| ತಥಾ ಧಾತ್ವಾಹಾರಾಶ್ಚ ಧಾತವ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯಾವತ್ಸರ್ವೇ ಧಾತವೋ ನ ಕ್ಷೀಣಾ ವೃದ್ಧಾ ವಾ ತಾವದೇಕಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ದುರುಪಪಾದಕಾವಿತ್ಯತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ನ ಹ್ಯೇಷ ಏವ ಪಕ್ಷಃ ಯತ್ ಪೂರ್ವಧಾತೂಪಮರ್ದೇನಾನೇನ ಪರಧಾತುಸಮ್ಭವಃ ಅನ್ಯಧಾತೂದ್ಭವಃ| ಅಪಿ ತು ಯುಗಪದನ್ನರಸೇನ ಸಕಲಧಾತೂನಾಂ ಪರಿಪೋಷೋಽಪಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತತ್ರೈವ ಯಥೋಕ್ತಂ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯತೇ| ಭವತು ನಾಮೈವಮ್| ಯತ್ರ ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪೂರ್ವಧಾತೂಪಮರ್ದನೇನಾನ್ಯಧಾತೂದ್ಭವಸ್ತತ್ರ ಕೇವಲಸ್ಯ ಮೇದಸಃ ಕಥಂ ವೃದ್ಧಿರತ್ರಾಪ್ಯುಚ್ಯತೇ| ನ ಹಿ ಕೇವಲಮೇವ ಮೇದಶ್ಚೀಯತೇ| ಅಪಿತು ರಕ್ತಾದಯೋಽಪಿ ಚೀಯನ್ತ ಏವ| ಮೇದಃ ಪುನಃ ಪೂರ್ವಕಾರಣಶಕ್ತ್ಯತಿಶಯೇನ ವೃದ್ಧಂ ಸತ್ ಪುನರನ್ಯಧಾತ್ವಪೇಕ್ಷಯಾ ಸುತರಾಂ ವರ್ಧತ ಇತಿ| ಏತದೇವಾಹ-ತುಲ್ಯೇಽಪೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಸ್ತೇನ ಧಾತೂನಾಮಸಮತ್ವೇನ ಕಾರಣೇನ ಮೇದಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಶ್ವಾಸಾದೀನ್ ಜನಯತಿ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಃ ಕೀದೃಶ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ-ಅಥಥೋಪಚಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಚಯೇನಾವಯವಸಂಹನನೇನ ಸದೃಶ ಉತ್ಸಾಹೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹಃ| ನ ಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹಃ ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹಃ| ಅಙ್ಗೈರ್ಮಹಾನ್ ಉತ್ಸಾಹೇನ ತು ಸ್ತೋಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಲಾಃ ಸ್ಫಿಗಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾವಿಧಃ ತಾದೃಶಃ ಪುರುಷೋಽತಿಸ್ಥೂಲಃ ಸ್ಮೃತಃ|| ೧೪||

Adhikarana atisthaulye AhArauShadhAdi (15) · Śloka 15

...........................ಯೋಜ್ಯಂ ತತ್ರಾನ್ನಂ ಮಾರುತಾಪಹಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಹರಂ ಯಚ್ಚ ಕುಲತ್ಥಾ ಯವಕಾ ಯವಾಃ| ಜೂರ್ಣಶ್ಯಾಮಾಕಮುದ್ಗಾದ್ಯಾಃ ಪಾನೇಽರಿಷ್ಟಾಂ ಮಧೂದಕಮ್| ಮಸ್ತು ತಕ್ರಞ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ಛೇದಿ ಚ ಭೇಷಜಮ್| ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಶೋಧನಾಸ್ವಪನಂ ಭಜೇತ್| ದೇಹಾಪೇಕ್ಷೀ ತಥಾ ರೂಕ್ಷಂ ಸ್ನಾನಮುದ್ವರ್ತನಾದಿ ಚ| ಮಧುನಾ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಗುಡೂಚೀಮಭಯಾಂ ಘನಮ್| ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಮಹತಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಗುಗ್ಗುಲೋಃ| ಶಿಲಾಹ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ಸಾಗ್ನಿಮನ್ಥರಸೋ ಹಿತಃ| ವಿಡಙ್ಗಂ ನಾಗರಂ ಕ್ಷಾರಃ ಕಾಲಲೋಹರಜೋ ಮಧು| ಯವಾಮಲಕಚೂರ್ಣಞ್ಚ ಯೋಗೋಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯದೋಷಜಿತ್| ಮದನಂ ತ್ರಿಫಲಾ ಮುಸ್ತಾ ಸಪ್ತಾಹ್ವಾರಿಷ್ಟವತ್ಸಕಮ್| ಸಪಾಠಾರಗ್ವಧಂ ಪೀತಮತಿಬೃಂಹಣರೋಗಜಿತ್| ತದ್ವದ್ವತ್ಸಕಶಮ್ಯಾಕದೇವದಾರುನಿಶಾದ್ವಯಮ್| ಸಮುಸ್ತಪಾಠಾಖದಿರತ್ರಿಫಲಾನಿಮ್ಬಗೋಕ್ಷುರಮ್| ಮದನಾದೀನಿ ಚಾಲೇಪಃ ಸ್ನಾನಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜಯೇತ್| ಹಿಙ್ಗುಗೋಮೇದಕವ್ಯೋಷಕುಷ್ಠಕ್ರೌಞ್ಚಾಸ್ಥಿಗೋಕ್ಷುರಮ್| ಏಲಾವೃಕ್ಷಕಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಖರಾಶ್ವೋಪಲಭೇದಕಮ್| ತಕ್ರೇಣ ದಧಿಮಣ್ಡೇನ ಪೀತಂ ಕೋಲರಸೇನ ವಾ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಕೃಮೀನ್ ಮೇಹಂ ಸ್ಥೂಲತಾಞ್ಚ ವ್ಯಪೋಹತಿ| ಕೃಮಿಘ್ನತ್ರಿಫಲಂ ತೈಲಸಕ್ತುತ್ರ್ಯೂಷಣದೀಪ್ಯಕೈಃ| ಲೋಹೋದಕಾಪ್ಲುತೋ ಮನ್ಥಃ ಶಸ್ತೋ ಬೃಂಹಣರೋಗಿಣಾಮ್| ವ್ಯೋಷಕಟ್ವೀವರಾಶಿಗ್ರುವಿಡಙ್ಗಾತಿವಿಷಾಸ್ಥಿರಾಃ| ಹಿಙ್ಗುಸೌವರ್ಚಲಾಜಾಜೀಯವಾನೀಧಾನ್ಯಚಿತ್ರಕಾಃ| ನಿಶೇ ಬೃಹತ್ಯೌ ಹಪುಷಾ ಪಾಠಾ ಮೂಲಞ್ಚ ಕೇಮ್ಬುಕಾತ್| ಏಷಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಮಧು ಘೃತಂ ತೈಲಂ ಚ ಸದೃಶಾಂಶಕಮ್| ಸಕ್ತುಭಿಃ ಷೋಡಶಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ನಿಹನ್ತಿ ತತ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ಸರ್ವಾನ್ ರೋಗಾನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಾನ್| ಹೃದ್ರೋಗಕಾಮಲಾಶ್ವಿತ್ರಶ್ವಾಸಕಾಸಗಲಗ್ರಹಾನ್| ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಸ್ಮೃತಿಕರಂ ಸನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಮ್| ಯೋಜ್ಯಂ ತಥಾ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಸ್ವೇದಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಣಾನ್ಯಪಿ||೧೫||

ತತ್ರಾತಿಸ್ಥೂಲೇ ಮಾರುತಾಪಹಮನ್ನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ ಯಚ್ಚಾನ್ನಾದಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಹರಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ ಕುಲತ್ಥಾದಯಃ| ಪಾನೇ ತ್ವರಿಷ್ಟಾದೀನಿ| ಭೇಷಜಮೌಷಧಂ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾತಿಸ್ಥೂಲೋ ದೇಹಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಯಥೋಚಿತಾಂಶ್ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಾದೀನ್ ಭಜೇತ್| ಅಸ್ವಪ್ನಂ ನಿದ್ರಾಪ್ರತಿಷೇಧಃ ತಥಾ ರೂಕ್ಷಸ್ನಾನಾದೀನ್ಯಪಿ ಭಜೇತ್| ತಥಾ ತ್ರಿಫಲಾಗುಡೂಚ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ತಥಾ ರಸಾಞ್ಜನಾದೀನಾಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗ ಅಗ್ನಿಮನ್ಥರಸಸಹಿತೋಽತಿಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಃ| ವಿಡಙ್ಗಾದಿಯೋಗಃ ಸರ್ವಸಮಭಾಗೋಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯದೋಷಜಿತ್| ಮದನಾದ್ಯೌಷಧದಶಕಂ ಸಮಭಾಗಂ ಜಲೇನ ಪೀತಮತಿಬೃಂಹಣೋದ್ಭವಾನ್ ರೋಗಾನ್ನಾಶಯತಿ| ವತ್ಸಕಾದಿ ಗೋಕ್ಷುರಕಾನ್ತಂ ತದ್ವನ್ಮದನಾದಿದಶಕವದತಿಬೃಂಹಣರೋಗಜಿತ್| ತಥಾ ಮದನಾದೀನ್ಯನನ್ತರಪಠಿತಾನಿ ಕ್ವಾಥಾದಿನಾ ಸ್ನಾನಾನುಲೇಪೋದ್ಧರ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ ಹಿಙ್ಗ್ವಾದ್ಯುಪಲಭೇದಾನ್ತಂ ತಕ್ರಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ಪೀತಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದೀನಪೋಹತಿ| ತಥಾ ಕೃಮಿಘ್ನಾದ್ಯೌಷಧದಶಕೇನ ಸಮಭಾಗೇನ ಕೃತೋ ಲೋಹೋದಕೇನ ಶಸ್ತ್ರಭಾಜನೋಷಿತಪಾನೀಯೇನಾಪ್ಲುತೋ ಮನ್ಥೋಽತಿಬೃಂಹಣೋತ್ಥರೋಗಾಣಾಂ ಪಥ್ಯಃ| ವ್ಯೋಷಾದೀನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಚತುರ್ವಿಶತಿಃ ಪರಸ್ಪರಸಮಭಾಗಾನೀತ್ಯಯಮೇಕೋ ಭಾಗಃ| ತತ್ಸಮೋ ಮಧುನೋ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಘೃತಸ್ಯ ತೃತೀಯಃ| ತೈಲಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಃ| ಏಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಾಗಾನಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ಷೋಡಶಗುಣಾ ಯವಸಕ್ತವಃ| ಅಯಂ ಮನ್ಥಃ ಪೀತಃ ಸನ್ ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಯಥಾಪಠಿತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ರೋಗಾನ್ ನಿಹನ್ತಿ| ಅನ್ಯಾಂಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಾನ್ ಬೃಂಹಣೋತ್ಥಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಹೃದ್ರೋಗಾದೀನ್ ನಿಹನ್ತಿ| ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕರಃ| ಸನ್ನಸ್ಯ ಚಾಗ್ನೇರ್ದೀಪನ ಇತಿ| ತಥಾ ತೇಷು ಬೃಂಹಣೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷು ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಸ್ವೇದರಕ್ತಸ್ರಾವಾದ್ಯಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana atili~gGitalakShaNAni atikRushAsyAyAsAdyasahatvam kRushasulaBA vyAdhayaH (16) · Śloka 16

ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯ ಭ್ರಮಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾಧಿಕ್ಯಮರೋಚಕಃ| ಸ್ನೇಹಾಗ್ನಿನಿದ್ರಾದೃಕ್ಶ್ರೋತ್ರಶುಕ್ರೌಜಃ ಕ್ಷುತ್ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ| ಬಸ್ತಿಹೃನ್ಮೂರ್ದ್ಧಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ಪ್ರಲಾಪೋರ್ಧ್ವಾನಿಲಗ್ಲಾನಿಚ್ಛರ್ದಿಪರ್ವಾಸ್ಥಿಭೇದನಮ್| ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಗ್ರಹಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇಽತಿವಿಲಙ್ಘನಾತ್| ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯೇನ ನಾಯಾಸವರ್ಷಶೀತೋಷ್ಣತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ| ತೃಪ್ತಿವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಮದಾನ್ ಸಹತೇಽಲ್ಪಬಲತ್ವತಃ| ಶ್ವಾಸಕಾಸಕ್ಷಯಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋವಹ್ನಿಮನ್ದತಾಃ| ಕೃಶಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚ ಧಾವನ್ತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಮಯಾಃ||೧೬||

ಅತಿಲಙ್ಘನೋತ್ಥಾ ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ-ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಶಬ್ದೇನ ಸಮಾಸಃ| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ರುಜಾಶಬ್ದೇನ| ಮೂತ್ರಗ್ರಹಾದ್ಯಾಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರಾದಿಗ್ರಹಣೇನ ನಾನಾವಿಧಾನಾಂ ವಾತಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏತೇ ಹ್ಯತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯೋಽತಿಲಙ್ಘನಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಚಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪೃಥಗುಕ್ತಿಃ| ಏತೇನಾತಿ ಕಾರ್ಶ್ಯೇನ ಹೇತುನಾ ಯದಾ ತ್ವಬಲತ್ವಂ ತತೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವತೋ ಹೇತೋರಾಯಾಸಾದೀನ್ ಪುರುಷೋ ನ ಸಹತೇ| ಮದಶಬ್ದಸ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾಸಃ| ತಥಾ ಕೃಶಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ವಾಸಾದಯೋಽನ್ಯೇ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಜಾ ಆಮಯಾ ಧಾವನ್ತಿ| ತಮತಿಕೃಶಮಾಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|| ೧೬||

Adhikarana sthaulyAtkArshyasya varatvantatra hetushca (17) · Śloka 17

ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾನ್ನ ಹಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ಲ~ಘ್ಗನಂ ನಾಲಮತಿಮೇದೋಽಗ್ನಿವಾತಜಿತ್| ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಸೌಹಿತ್ಯೈರ್ಯತ್ ಸೌಖ್ಯೇನ ಚ ನಶ್ಯತಿ| ಕ್ರಶಿಮಾ ಸ್ಥವಿಮಾತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣೈಃ||೧೭||

ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಖ್ಯೋ ಮಹಾನ್ ರೋಗಸ್ತಥಾಪ್ಯತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಂ ಕುತ ಏವಮಿತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಹಿ ಭೇಷಜಮತಿಮೇದಸೋಽಗ್ನೇರ್ವಾಯೋಶ್ಚ ನಾಶನಂ ಯತ್ತತ್ ಸಾಧು| ತಥಾವಿಧಂ ಚಾತಿಮೇದೋಽಗ್ನಿವಾತಜಿದ್ ಭೇಷಜಮತಿಸ್ಥೂಲಸಾಧನಂ ನ ಬೃಂಹಣಂ ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ನಾಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಅತಿಸ್ಥೂಲಾಯ ಯದಿ ಬೃಂಹಣಂ ದೀಯತೇ ತದಗ್ನಿವಾತಜಿದ್ಭವತಿ| ನ ತು ಮೇದೋಜಿದಥ ಲಙ್ಘನಂ ತದ್ಧಿ ಮೇದೋಜಿದ್ಭವತಿ ನ ತ್ವಗ್ನಿವಾತಜಿದಿತಿ| ತಸ್ಮಾದತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಸ್ಯ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಮ್| ತಥಾಯಮಪರಃ ಕಾರ್ಶ್ಯವರತ್ವೇ ಹೇತುಃ| ಯನ್ಮಧುರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಿಯಸುಖೈಃ ಕ್ರಶಿಮಾ ನಶ್ಯತಿ| ಸ್ಥವಿಮಾತ್ಯನ್ತಂ ತಚ್ಚಿತ್ತದೇಹವಿಪರೀತಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಚಿನ್ತಾದೀನಾಂ ನಿಷೇವಣೈರಿತಿ|| ೧೭||

Adhikarana atikRushalakShaNam (18) · Śloka 18

ಶುಷ್ಕಸ್ಫಿಗುದರಗ್ರೀವಃ ಸ್ಥೂಲಪರ್ವಾ ಸಿರಾ ತತಃ| ಉಚ್ಯತೇಽತಿಕೃಶಃ...............................||೧೮||

ಶುಷ್ಕಸ್ಫಿಗಿತ್ಯಾದಿನಾತಿಕೃಶಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಏವಂವಿಧೋ ಹಿ ಪುರುಷೋಽತಿಕೃಶ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|| ೧೮||

Adhikarana atikArshye BeShajam prakRuShTabRuMhaNopAyAH (19) · Śloka 19

.....................ತತ್ರ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋ ಬೃಂಹಣೋ ವಿಧಿಃ| ಅಶ್ವಗನ್ಧಾವಿದಾರ್ಯಾದ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚೌಷಧಯೋ ಹಿತಾಃ| ಅಚಿನ್ತಯಾ ಹರ್ಷಣೇನ ಧ್ರುವಂ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ಚ| ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ಕೃಶೋ ವರಾಹ ಇವ ಪುಷ್ಯತಿ||೧೯||

ತತ್ರಾತಿಕೃಶೇ ಸ ವಿಧಿರ್ಹಿತೋ ಯಃ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಬೃಂಹಣತ್ವೇನೋಕ್ತಃ| ತಥಾಶ್ವಗನ್ಧಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಮಧುರಬೃಂಹಣಾ ನಾನಾವಿಧೈಃ ಪ್ರಯೋಗೈರೌಷಧಯೋ ಹಿತಾಃ| ತಥಾತಿಕೃಶೋಽಚಿನ್ತಾಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಪುಷ್ಯತಿ ಪುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚ ಪುಷ್ಯತಿ ವರಾಹ ಇವ| ಯಥಾ ವರಾಹಃ ಸೂಕರಃ ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಪುಷ್ಯತ್ಯೇವಂ ಕೃಶೋಽಪೀತಿ|| ೧೯||

Adhikarana cirakShINasadyaHkShINayorupakrame visheShaH (20) · Śloka 20

ಲಙ್ಘನೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷು ಶೇಷೇಷ್ವಪ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯತ್ತದಾತ್ವೇ ಸಮರ್ಥಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಚ್ಚಾಭ್ಯಾಸೇನ ಪುಷ್ಟಯೇ| ಸದ್ಯಃ ಕ್ಷೀಣೋ ಯತಃ ಸದ್ಯೋ ಬೃಂಹಣೇನೋಪಚೀಯತೇ| ಚಿರಂ ಕ್ರಮೇಣ ಚ ಕ್ಷೀಣಸ್ತದಭ್ಯಾಸೇನ ತತ್ರ ಚ| ಬೃಂಹಣಂ ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾಗ್ನಿಬಲಾದೀನ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್||೨೦||

ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುಕ್ತ್ವಾ ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಲಙ್ಘನೋತ್ಥೇಷು ವಿವಕ್ಷುರಿದಮಾಹ-ಲಙ್ಘನೋತ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಲಙ್ಘನೋತ್ಥೇಷು ಕಾರ್ಶ್ಯಾದವಶಿಷ್ಟೇಷು ಭ್ರಮಕಾಸಾದಿಷೂಪಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ-ಯತ್ತದಾತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದಾತ್ವೇ ತತ್ಕಾಲಂ ಪ್ರಯೋಗಾನನ್ತರ್ಯೇಣೈವ ಯದ್ರೋಗೋಪಶಮನೇ ಸಮರ್ಥಂ ಸ್ಯಾತ್ ಯಚ್ಚೌಷಧಾದಿಕಮಭ್ಯಾಸೇನ ಪುಷ್ಟಯೇ ಭವತಿ ತದಪ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕುತೋ ದ್ವಿವಿಧಮುಪಕಲ್ಪಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ಯತಃ ಸದ್ಯಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಸದ್ಯ ಏವೋಪಯುಕ್ತೇನ ಬೃಂಹಣೇನೋಪಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಯಃ ಪುನಃ ಚಿರಂ ಬಹುಕಾಲಂ ಕ್ರಮೇಣ ಚ ಕ್ಷೀಣಃ ಸ ತದಭ್ಯಾಸೇನ ಬೃಂಹಣಾಭ್ಯಾಸೇನೋಪಚೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದುಭಯಮಪಿ ಯೋಜಯೇತ್|| ೨೦||

Adhikarana bRuMhaNe mAMsasya rasakShIrAdInA~jca prayogaH (21) · Śloka 21

ನ ಹಿ ಮಾಂಸಸಮಂ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ಯದ್ ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್| ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾದ್ ವಿಶೇಷತಃ| ಕ್ರವ್ಯಾನ್ಮಾಂಸರಸಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದ್ದಕಲಾವಣಿಕಾನ್ ಲಘೂನ್| ವೇಶವಾರೀಕೃತೈಸ್ತದ್ವಜ್ಜಾಙ್ಗಲೈಶ್ಚ ಕೃತಾಕೃತಾನ್| ರಸಾಂಸ್ತಥಾ ಚ ಕ್ಷೀರಾದೀನ್ ತರ್ಪಣಾಂಸ್ತರ್ಪಣಾನ್ ಪುನಃ| ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಕೃಶಾನಾಂ ಜ್ವರಿಣಾಂ ಕಾಸಿನಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಿಣಾಮ್| ತೃಷ್ಯತಾಮೂರ್ಧ್ವವಾತಾನಾಂ ಮೂಢಮಾರುತವರ್ಚಸಾಮ್||೨೧||

ಮಾಂಸೇನ ಸಮಂ ಚಾನ್ಯನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದೇಹಸ್ಯ ಬೃಂಹಣತ್ವಕೃತ್ಸಮ್ಭವತಿ| ಮಾಂಸಾದಾನಾಮಾಮಿಷಭುಜಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸಿಂಹಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಃ ಮಾಂಸಂ ಮೃಗಾದಿಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷತೋ ಬೃಂಹಣತ್ವಕೃದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ಯತ ಏವಮುಕ್ತಮತಃ ಕ್ರವ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಾನಾಂ ರಸಾನ್ ದಕಲಾವಣಿಕಾನ್ ಲ~ಘ್ಘನೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷು ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲೈರಪಿ ಮಾಂಸೈರ್ವೇಶವಾರೀಕೃತೈರತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿನ್ನೈಃ ಕೃತಾನಕೃತಾಂಶ್ಚ ರಸಾನ್ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಕ್ಷೀರಾದೀನಪಿ ಸನ್ತರ್ಪಣಾನ್ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನೇಕ್ಷುರಸಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ ಕೃಶಾನಾಂ ಜ್ವರಿತಾದೀನಾಂ ತರ್ಪಣಾದೀನ್ಯಪಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಅನೇನ ಹಿ ತರ್ಪಣಶಬ್ದೇನ ಸಕ್ತವ ಉಚ್ಯನ್ತೇ|| ೨೧||

Adhikarana santarpaNAH manthayogAH (22) · Śloka 22

ಸಮೈಃ ಕೃಷ್ಣಾಸಿತಾತೈಲಕ್ಷೌದ್ರಾದ್ಯೈದ್ವರ್ಯಂಶತರ್ಪಣೈಃ| ಮನ್ಥಸ್ತದ್ವತ್ಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಮದಿರಾಸಕ್ತುಯೋಜಿತಃ| ಫಾಣಿತಂ ಸಕ್ತವಃ ಸರ್ಪಿರ್ದಧಿಮಣ್ಡೋಽಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ತರ್ಪಣಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಘ್ನಮುದಾವರ್ತ್ತಹರಂ ಪರಮ್| ಮನ್ಥಃ ಖರ್ಜೂರಮೃದ್ವೀಕಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲೀಕದಾಡಿಮೈಃ| ಪರೂಷಕೈಃ ಸಾಮಲಕೈಃ ಸದ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾದಿರೋಗಜಿತ್| ಸ್ವಾದುರಮ್ಲೋ ಜಲಕೃತಃ ಸಸ್ನೇಹೋ ರೂಕ್ಷ ಏವ ವಾ| ಸದ್ಯಃ ಸನ್ತರ್ಪಣೋ ಮನ್ಥಃ ಸ್ಥೈರ್ಯವರ್ಣಬಲಪ್ರದಃ||೨೨||

ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಸಮಭಾಗೈರ್ಮಿಶ್ರಿತೈರ್ದ್ವಿಗುಣತರ್ಪಣೈಃ ಕೃತೋ ಮನ್ಥಃ ಪೂರ್ವೇಷು ರೋಗೇಷು ಹಿತಃ| ತಥಾ ಸಿತಾದಿಭಿರ್ಮನ್ಥಸ್ತದ್ವದ್ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಯಥೋಪಪಾದಃ ಕೃತಃ ಸನ್ ತಥಾ ಫಾಣಿತಾದಿಭಿಃ ಕೃತಃ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪರಮತ್ಯರ್ಥಂ ತರ್ಪಣೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಘ್ನ ಉದಾವರ್ತಹರಶ್ಚ| ತಥಾ ಖರ್ಜೂರಾದಿಭಿಃ ಸಮಭಾಗೈಃ ಕೃತೋ ಮನ್ಥಃ ಸದ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾದಿರೋಗಜಿತ್| ತಥಾ ಯಃ ಕಶ್ಚಿಜ್ಜಲಕೃತೋ ಮನ್ಥಃ ಸ್ವಾದುರ್ವಾಽಮ್ಲೋ ವಾ ಸಸ್ನೇಹೋ ರೂಕ್ಷೋಽಪಿವಾ ಸ ಸರ್ವೋ ಮನ್ಥಃ ಸದ್ಯ ಏವ ಸನ್ತರ್ಪಣೋ ದೇಹಸ್ಥೈರ್ಯಾದಿಪ್ರದಶ್ಚ|| ೨೨||

Adhikarana sthUlakRushayorAhAraH (23) · Śloka 23

ಗುರು ಚಾತರ್ಪಣಂ ಸ್ಥೂಲೇ ವಿಪರೀತಂ ಹಿತಂ ಕೃಶೇ| ಯವಗೋಧೂಮಮುಭಯೋಸ್ತದ್ಯೋಗ್ಯಾಹಿತಕಲ್ಪನಮ್||೨೩||

ಅನನ್ತರಮಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ| ಸ್ಥೂಲೇ ಪುರುಷೇ ಗುರ್ವಪತರ್ಪಣಞ್ಚಾಹಾರಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕೃಶೇ ತ್ವೇತದ್ವಿಪರೀತಂ ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಞ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೈವೋಭಯೋರಪಿ ಕೃಶಸ್ಥೂಲಯೋರ್ಯವಗೋಧೂಮಂ ಹಿತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್| ತದ್ಯೋಗ್ಯಾಹಿತಕಲ್ಪನಮ್| ತದ್ಯೋಗ್ಯಾ ಕೃಶಸ್ಥೂಲಯೋಗ್ಯಾ ಆಹಿತಾ ಉತ್ಪಾದಿತಾ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಕಾ ಕಲ್ಪನಾ ಯಸ್ಮಿನ್ಯವಗೋಧೂಮೇ ತತ್ತಥೋಕ್ತಮ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಯದಾ ಸ್ಥೂಲಾಯ ಯವಗೋಧೂಮಂ ದೀಯತೇ ತದಾ ಸ್ಥೂಲಯೋಗ್ಯಯೈವಾಪತರ್ಪಣಾರ್ಹಯಾ ಕಲ್ಪನಯಾ| ಯದಾ ತು ತದೇವ ಯವಗೋಧೂಮಂ ಕೃಶಾಯ ದೀಯತೇ ತದಾ ಕೃಶಯೋಗ್ಯಯೈವ ಸನ್ತರ್ಪಣಯಾ ಕಲ್ಪನಯೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಭೂತಯೋಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯ ಕಾರ್ಶ್ಯಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ|| ೨೩||

Adhikarana sahajasthaulyakArshyayoshcikitsAtideshaH (24) · Śloka 24

ಸ್ಯೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಪಿ ಸ್ಯಾತಾಂ ತತ್ರಾಽಪ್ಯಯಂ ವಿಧಿಃ| ಸತತಂ ವ್ಯಾಧಿತತಯಾ ಸದಾ ಯೋಜ್ಯೋ ವಿಭಜ್ಯ ಚ||೨೪||

ಯತ್ರ ತು ಪುರುಷಾಣಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸಹಜತ್ವೇನ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಸ್ಯಾತಾಮ್ ತತ್ರಾಪ್ಯಯಮೇವಾಽನನ್ತರೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ವಿಭಜ್ಯ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಯಥೋಚಿತಂ ಸದೈವ ಯೋಜ್ಯಃ ಸತತವ್ಯಾಧಿತತ್ವಾದ್ಧೇತೋಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ವಾ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ಭವತಿ| ತಥಾಽಪಿ ತೇ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ವ್ಯಾಧಿತಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಅತ ಏವ ತೇಷಾಮಯಂ ವಿಧಿಃ ಸದಾ ಯೋಜ್ಯಃ|| ೨೪||

Adhikarana mAtrayA bRuMhaNala~gGanayoH sevanaPalam (25) · Śloka 25

ಮಾತ್ರಾದಿಯುಕ್ತೇ ಸೇವೇತ ಯಸ್ತು ಲ~ಘ್ಘನಬೃಂಹಣೇ| ಸಮಧಾತ್ವಗ್ನಿದೇಹೋಽಸೌ ಸಮಸಂಹನನೋ ಭವೇತ್| ದೃಢೇನ್ದ್ರಿಯಬಲತ್ವಾಚ್ಚ ನ ದ್ವನ್ದ್ವೈರಭಿಭೂಯತೇ||೨೫||

ತಥಾ ಯಃ ಪುರುಷೋ ಮಾತ್ರಾದಿಯೋಗೇನಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಂ ಪರಿರಕ್ಷನ್ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನೇ ಸೇವೇತ| ಅಸೌ ಪುರುಷಃ ಸಮಧಾತ್ವಗ್ನಿದೇಹಃ ಸನ್ ಸಮಸಂಹನನೋ ಭವೇತ್| ಸಮಾ ಧಾತ್ವಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ದೇಹಸ್ಯ ಸಮತ್ವಮಙ್ಗಾನಾಮನೂನಾಧಿಕತಾಂ, ಸಮಸಂಹನನತ್ವಂ ದೇಹಸಙ್ಘಾತಸಮತ್ವಮ್| ನ ಕ್ವಚಿತ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ನಾಪಿ ಕಾರ್ಶ್ಯಮಿತಿ| ಸ ಚ ಪುರುಷೋ ದೃಢೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವಾದ್ಧೇತೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವೈರ್ದುಃಖೈರಾತಪಾದಿಭಿರ್ನಾಭಿಭೂಯತೇ|| ೨೫||

Adhikarana sarvopakramANAM la~gGanabRuMhaNayorevAntarBAvaH (26-27) · Śloka 27

ದೋಷಗತ್ಯಾತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದತಃ| ಉಪಕ್ರಮಾ ನ ತು ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ಗದಾ ಇವ||೨೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿವಿಧೋ- ಪಕ್ರಮಣಿಯೋನಾಮ ಚತುರ್ವಿಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||

ನನು ಬಹವೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾದಯ ಉಪಕ್ರಮಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ದೃಷ್ಟಾಃ ತತ್ ಕಿಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ದ್ವಿಧೈವೋಪಕ್ರಮ ಇತ್ಯಾಹ-ದೋಷಗತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಸ್ಪರಂ ಭಿನ್ನಾ ಅಪ್ಯುಪಕ್ರಮಾ ವಿಲಕ್ಷಣಯಾ ದೋಷಗತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾದಿಭೇದಾದತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ| ನ ತು ಯಥೋಕ್ತಾದ್ ದ್ವಿತ್ವಾದತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ ಗದಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ಸನ್ತೋ ದ್ವಿತ್ವಾಲಙ್ಘ್ಯಬೃಂಹ್ಯಾಖ್ಯಾದಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾನ್ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ| ತದ್ವದುಪಕ್ರಮಾಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೇ ಏವ ದೋಷಗತಿವಿಶೇಷೇಣ ಗ್ರಾಹ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನುತ ಇತಿ|| ೨೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ