11. mātrāśitīyaḥ

Adhikarana atha mAtrAshitIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH upodGAtaH · Śloka

સુરક્ષિતં સુવિહિતમપ્યન્નપાનમમાત્રયા સેવિતં મહારોગાય મરણાય વા ભવત્યતો માત્રાપ્રદર્શનાયાધ્યાયારમ્ભઃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો માત્રાશિતીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana mAtrAshanopadeshaH mAtrA cAgnibalApekShiNI (2) · Śloka 2

માત્રાશી સ્યાત્| માત્રા પુનરગ્નિબલાહારદ્રવ્યાપેક્ષિણી||૨||

માત્રાશી સ્યાદિત્યાદિના પ્રસ્તુતપ્રદર્શનમ્| સા ચ માત્રા અગ્નેર્બલમાહારદ્રવ્યાણાઞ્ચ તદનુરૂપં ગુરુત્વં લઘુત્વં ચાપેક્ષ્ય ભવતીત્યગ્નેરાહારસ્ય ચ પરસ્પરયોગ્યત્વમિત્યર્થઃ|| ૨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (3) · Śloka 3

કુક્ષેરપ્રતિપીડનમાહારેણ, હૃદયસ્યાસંરોધઃ, પાર્શ્વયોરવિપાટનમનતિગૌરવમુદરસ્ય, પ્રીણનમિન્દ્રિયાણાં, ક્ષુત્પિપાસોપરતિઃ, સ્થાનાસનશયનગમનોચ્છ્વાસપ્રશ્વાસભાષ્યસઙ્કથાસુ સુખાનુવૃત્તિઃ, સાયં પ્રાતશ્ચ સુખેન પરિણમનમ્, બલવર્ણોપચયકરત્વઞ્ચેતિ માત્રાયા લક્ષણમ્||૩||

નનુ માત્રૈવ ન જ્ઞાતા અતો માત્રાલક્ષણમુચ્યતે| આહારેણ કુક્ષેરપીડનમ્ હૃદયસ્ય ચાસંરોધઃ| પાર્શ્વયોશ્ચાન્નભરેણ પાટનમિવ પાટનમ્| તસ્યાભાવઃ અવિપાટનમ્| ઉદરસ્ય ચાનતિગુરુત્વમ્| ઇન્દ્રિયાણાં ચક્ષુરાદીનાં પ્રીણનં સન્તર્પણમ્| ક્ષુત્તૃષોશ્ચ નાશનમ્| સ્થાનાસનાદિષુ સુખાનુવૃત્તિઃ| ઉચ્છ્વાસપ્રશ્વાસૌ શ્વાસસ્યાન્તર્બહિર્નયનમ્| સાયન્તનસ્ય ચ ભોજનસ્ય પ્રાતઃ સુખેન પરિણામઃ પ્રાતસ્તનસ્ય ચ સાયમ્| બલાદ્યુપચકર્તૃત્વં ચાહારસ્યેતિ માત્રાલક્ષણમ્|| ૩||

Adhikarana gurulaghudravyApekShayA mAtrA (4) · Śloka 4

ત્રિભાગસૌહિત્યં વા ગુરૂણામુપદિશ્યતે| લઘૂનામપિ નાતિસૌહિત્યમ્| અનિલાનલગુણબહુલાનિ હિ લઘૂનિ તુલ્યગુણત્વાદગ્નિસન્ધુક્ષણાન્યવિધિના ચાલ્પદોષાણિ| ઇતરાણિ તુ પૃથિવીસલિલગુણબહુલાન્યસામાન્યાદ્વિપરીતાન્યન્યત્ર વ્યાયામાગ્નિબલાત્||૪||

યસ્મિન્નાહારે યસ્માનેન ભુજ્યમાને શરીરસ્યૈવંરૂપતા ભવતિ, સા માત્રેતિ પિણ્ડપરિમાણેન| પ્રતિદ્રવ્યાપેક્ષયા તૂચ્યતે, ગુરૂણામાહારદ્રવ્યાણાં સ્વભાવસંસ્કારાદ્યપેક્ષયા પુરુષબલાપેક્ષયા વા ત્રિભાગતૃપ્તિરર્દ્ધતૃપ્તિર્વા| લઘૂનાઞ્ચ નાતિતૃપ્તિઃ| યતો લઘૂનિ વાય્વગ્નિભાગાધિક્યેનોત્પદ્યન્તે| અતસ્તત્સ્વભાવેનાગ્નિસાદૃશ્યાદગ્નિવૃદ્ધિકરાણ્યેવં ચાવિધિના યથોક્તક્રમાદીનામભાવાદેવાપિ સ્વલ્પદોષકર્તૃત્વં લઘૂનામ્| ઇતરાણિ ગુરૂણિ પાર્થિવાપ્યગુણભૂયસ્ત્વાદગ્નેર્વૈપરીત્યાન્નાશહેતવઃ| વ્યાયામાગ્નિબલાદન્યત્ર વ્યાયામકારણં હિ યદગ્નિબલં તત્ર ગુરૂણ્યપ્યદોષકરાણિ| એષા માત્રા|| ૪||

Adhikarana amAtrAshanasya doShAH (5) · Śloka 5

અમાત્રા પુનરશનસ્ય હીનતાઽઽધિક્યં ચ| તત્ર હીનમાત્રમશનં બલવર્ણોપચયમનોબુદ્ધીન્દ્રિયોપઘાતકરં વિબન્ધકૃદવૃષ્યમનાયુષ્યમનૌજસ્યં સારવિધ્માપનમલક્ષ્મીજનનમશીતેશ્ચ વાતવિકારાણામાયતનમ્| અતિમાત્રં પુનઃ સર્વદોષપ્રકોપનમાહુઃ||૫||

અમાત્રા પુનર્યથોક્તાયા હીનત્વમાધિક્યં વા| તત્ર હીનમાત્રમાહારં બલવર્ણનાશાદીન્ કરોતિ| સારસ્ય બલસ્ય વિધ્માપનં નાશનમ્| યથોક્તાદતિમાત્રં પુનર્દોષાન્ પ્રપીડયન્ કુક્ષિમાપૂર્ય તિષ્ઠતિ|| ૫||

Adhikarana alasakaviShUcikAsambhavaH (6) · Śloka 6

તેન હિ પ્રપીડ્યમાના વાતાદયો યુગપત્પ્રકુપિતાઃ કુક્ષ્યૈકદેશસ્થાસ્તદેવાપરિપક્વમાવિશ્ય વિષ્ટમ્ભયન્તોઽલસકમભિનિર્વર્તયન્તિ| સહસા વાધરોત્તરાભ્યાં માર્ગાભ્યાં પ્રચ્યાવયન્તો વિષૂચિકામ્||૬||

તતસ્તે દોષાઃ તેન રુદ્ધમાર્ગાસ્તમેવાહારમપક્વમાવિશ્ય દ્વિધા કુર્વન્તિ| કદાચિત્તદન્નં વિષ્ટભ્યાસતે| અથવાન્નં પક્વાપક્વં બહિઃ પ્રેરયન્તિ| યદા તુ વિષ્ટભ્યાસતે તદાઽલસકનામાનં રોગમભિનિર્વર્તયન્તિ| યદા પ્રેરયન્તિ તદા વિષૂચિકામ્|| ૬||

Adhikarana alasakalakShaNam (7) · Śloka 7

અપિ ચ- પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્તાદાહારો ન ચ પચ્યતે| આમાશયેઽલસીભૂતસ્તેન સોઽલસકઃ સ્મૃતઃ||૭||

એતદેવ પ્રયાતિ નોર્ધ્વમિત્યાદિના સવિસ્તરમુચ્યતે|| ૭||

Adhikarana viShUcikAlakShaNam (8) · Śloka 8

વિવિધૈર્વેદનોદ્ભેદૈર્વાય્વાદિભૃશકોપતઃ| સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ વિધ્યતીતિ વિષૂચિકા||૮||

વાય્વાદીનામત્યર્થકોપાન્નાનાવિધૈર્વેદનાનામુદ્ભેદૈઃ સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ યદસૌ વિધ્યતિ અતો વિષૂચિકોચ્યતે|| ૮||

Adhikarana vAtAdhikaviShUcikAlakShaNam (9) · Śloka 9

તત્ર વાતઃ શૂલાનાહાઙ્ગમર્દમુખશોષપ્રલાપકમ્પમૂર્ચ્છાભ્રમજૃમ્ભોદ્વે-ષ્ટનાક્ષિપ્રવેશશિરોહૃદયાતિરુક્સિરાકુઞ્ચનસ્તમ્ભનાનિ કરોતિ||૯||

તત્ર વિષૂચિકાકારણત્વે યદા વાતોઽધિકો ભવતિ તદા શૂલાદ્યુત્પત્તિં કરોતિ| અઙ્ગાનાં રજ્જ્વાદ્યુદ્વેષ્ટનમિવોદ્વેષ્ટનમ્|| ૯||

Adhikarana pittAdhikaviShUcikAlakShaNam (10) · Śloka 10

પિત્તં પુનઃ જ્વરાતિસારાન્તર્દાહવૈવર્ણ્યતૃષ્ણામદભ્રમપ્રલયાનિ||૧૦||

પિત્તં વૃદ્ધં જ્વરાદીન્| પ્રલયો મૂર્ચ્છાપ્રાયઃ|| ૧૦||

Adhikarana shleShmAdhikaviShUcikAlakShaNam (11) · Śloka 11

શ્લેષ્મા તુ છર્દ્યરોચકપ્રસેકાઙ્ગસાદાવિપાકશીતજ્વરગાત્રગૌરવાણિ||૧૧||

શ્લેષ્મા વૃદ્ધઃ છર્દ્યાદીન્| એષામન્યતમસ્ય વૃદ્ધિરાહારવિશેષાદ્ભુક્તાત્| પૂર્વં દોષસ્થિત્યનપેક્ષયા વા|| ૧૧||

Adhikarana alasalakShaNam (12) · Śloka 12

વિશેષતસ્તુ દુર્બલસ્યાલ્પવહ્નેર્બહુશ્લેષ્મણો વાતમૂત્રપુરીષવેગવિધારિણોઽન્નપાનમનિલપ્રપીડિતં શ્લેષ્મણા વિબદ્ધમાર્ગમલસત્ત્વાદબહિર્મુખીભવત્ છર્દ્યતીસારવર્જ્યાનિ યથોક્તાનિ શૂલાદીન્યુપજનયત્યતિમાત્રાણિ સોઽલસઃ||૧૨||

સર્વસ્યૈવાપ્યતિમાત્રાશિનો વાતઃ શૂલાદીન્ કરોતિ| દુર્બલત્વાદિયુક્તસ્ય ત્વતિમાત્રાશિનો વિશેષેણ વાતઃ પ્રકુપિતોઽન્નં પ્રદૂષયતિ| તચ્ચૈવં પ્રપીડિતમૂર્ધ્વમધશ્ચ શ્લેષ્મણા આકુલિતં રુદ્ધમાર્ગમલસત્વાત્ છર્દ્યતીસારવર્જ્યાન્યુત્કટાનિ શૂલાદીન્યુપજનયતિ| સોઽલસોનામાલસકવિશેષઃ||૧૨||

Adhikarana asAdhyAlasakalakShaNam (13) · Śloka 13

અતિમાત્રદુષ્ટાસ્તુ દોષાઃ પ્રદુષ્ટામબદ્ધમાર્ગાસ્તિર્યગ્ગચ્છન્તઃ કદાચિદસ્ય શરીરં દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયન્તિ તતસ્તમલસકમસાધ્યં બ્રુવતે||૧૩||

અસ્ય અતિમાત્રશિનોઽત્યર્થદુષ્ટા વાતાદયઃ પૂર્વં પ્રદુષ્ટેનામેન સ્પષ્ટમાર્ગરોધાત્ તિર્યક્ સ્રોતોભિર્ગચ્છન્તઃ કદાચિદ્દોષબલવિશેષાચ્છરીરં દણ્ડવત્ સ્તબ્ધં કુર્વન્તિ| સોઽલસકવિશેષ આચાર્યા અસધ્ય ઇતિ બ્રુવતે||૧૩||

Adhikarana AmaviShaM tasyAsAdhyatva~jca (14) · Śloka 14

વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણશીલિનઃ પુનરામદોષમામવિષમામનન્તિ વિષસદૃશલિઙ્ગત્વાત્| તત્પરમસાધ્યાનામ્| આશુકારિતયા વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ||૧૪||

યચ્ચ વિરુદ્ધાદિકં પ્રાયેણાચરતિ તસ્યામો વક્ષ્યમાણલક્ષણો દુષ્યતિ| તસ્મિન્દુષ્ટે વિષભુક્તસ્યેવ યા પીડોત્પદ્યતે તત્રાચાર્યા આમવિષમિતિ નામામનન્તિ કથયન્તિ, વિષસદૃશલક્ષણત્વાત્| તચ્ચામવિષમસાધ્યાનાં રોગાણાં પરં કષ્ટતમમસાધ્યત્વેન| કુતઃ આશુકારિતયા વિરુદ્ધોપક્રમત્વેન ચ| આશુ શીઘ્રં સ્વં કર્મ મારણં કરોતીત્યાશુકારિ| તત્ર હિ દોષાસ્તથાવિધં કોપમાપદ્યન્તે| યત્રૈકસ્મિન્ દોષ ઔષધમન્યસ્મિન્ દોષેઽત્યર્થં વિરુધ્યત ઇતિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વમ્| અન્યે ત્વન્યથા બ્રુવન્તિ-યદિ વિષસદૃશસ્વરૂપઃ| પીડાકર્તૃત્વેન તત્રામો ભવતિ વિષે શીતા ક્રિયા આમે અજીર્ણે ચોષ્ણા ઇત્યુપક્રમવિરોધઃ||૧૪||

Adhikarana mAtrayaiva na kRutsnAmAhAraphalamavApyate (15) · Śloka 15

ન ચ કેવલં માત્રયૈવ કૃત્સ્નમાહારફલમવાપ્તું શક્યં, સ્વભાવાદીનાં ભિન્નફલત્વાત્| તથા હિ-ગુરુરૂક્ષશુષ્કશીતદ્વિષ્ટવિષ્ટમ્ભિવિદાહ્યશુચિવિરુદ્ધાત્યમ્બુપાનદ્રવમકાલે કાલે વા કામક્રોધલોભેર્ષ્યાહ્રીશોકોદ્વેગભયક્ષુદુપતપ્તેન વા યદન્નપાનમુપયુજ્યતે તદપ્યામમેવ પ્રદૂષયતિ||૧૫||

નનુ માત્રાશિનોઽપિ દુષ્ટામપીડા દૃષ્ટા તત્કથમુચ્યતે| માત્રાભોજનેનૈવ તુ કેવલેનાહારફલં બલવર્ણોપચયાદિકમવાપ્તું ન શક્યતે| કુતઃ? સ્વભાવસંયોગકાલાદીનામસદૃશફલત્વાત્| એતદેવોચ્યતે- ન માત્રૈવ કેવલં સ્વાસ્થ્યકારણં યાવત્ દ્રવ્યસ્વભાવાદયોઽપિ| તથાહીત્યાદિના સ્વભાવાદીન્દર્શયતિ| ગુરુત્વાદિગુણયોગાન્માત્રયાપિ ભુક્તમામમેવ દૂષયતીતિ| તત્રાસાધ્યત્વવર્જિતમામં દુષ્ટમલસત્વં પ્રાપ્તમ્||૧૫||

Adhikarana alasake mRudu vamanam (16) · Śloka 16

તત્ર સાધ્યમામં દુષ્ટમલસીભૂતમુલ્લિખેત્, પાયયિત્વા સલવણમુષ્ણં વારિ||૧૬||

તત્રેત્યાદિ| સલવણં લવણસંયુક્તમુષ્ણં વારિ પીત્વા ઉલ્લિખેત્ નર આમં વમેદિત્યર્થઃ||૧૬||

Adhikarana alasake tIkShNAni vamanAni (17) · Śloka 17

તથાત્વચ્છર્દયન્તમતિલીનદોષં કૃષ્ણાનાગદન્તીકલ્કયુક્તં પાયયેત્| મદનફલકષાયં વા પિપ્પલીસિદ્ધાર્થકલ્કયુક્તમ્| દન્તીમાગધિકાવચૂર્ણિતં વા કોશાતકીરસમ્| અવસ્થાપેક્ષી વા વમનકલ્પોક્તાનિ તીક્ષ્ણવમનાનિ||૧૭||

દોષસ્યાનુત્ક્લિષ્ટત્વાદેવમપ્યચ્છર્દયન્તં પિપ્પલીનાગદન્તીચૂર્ણયુક્તમુષ્ણામ્બુ પાયયેત્| પિપ્પલીસર્ષપચૂર્ણયુક્તં વા મદનફલકષાયમ્| કોશાતકીનિષ્પીડિતરસં વા દન્તીપિપ્પલીયુક્તમ્| એતાનિ વમનાનિ યોગ્યાનિ યોગ્યદેશકાલશરીરાપેક્ષયા યોજ્યાનિ| અન્યાનિ ચ વમનકલ્પોક્તાનિ તીક્ષ્ણાન્યાતુરવ્યાધ્યાદ્યવસ્થાપેક્ષયા યોજ્યાનિ||૧૭||

Adhikarana alasake svedagudavartI (18) · Śloka 18

તતઃ સ્વેદવર્ત્તિપ્રણિધાનાભ્યામુપાચરેત્||૧૮||

તતઃ કૃતવમનં નાનાવિધસ્વેદગુદવર્ત્તિભ્યાં ચિકિત્સેત્||૧૮||

Adhikarana alasake shUlaharAH yogAH (19) · Śloka 19

અપિ ચ- સદ્યઃ સમ્યગ્વિશુદ્ધસ્ય શામ્યન્તિ તદુપદ્રવાઃ| શૂલે નિરન્નકોષ્ઠેઽદ્ભિઃ કોષ્ણાભિશ્ચૂર્ણિતાઃ પિબેત્| હિઙ્ગુપ્રતિવિષાવ્યોષસૌવર્ચલવચાઽભયાઃ| અથવા પિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતાદારુસૈન્ધવમ્| શુણ્ઠીઃ સક્ષીરલવણપિપ્પલીમરિચાનિ ચ| પાઠામ્લવેતસક્ષારયવાનીપૌષ્કરાણિ વા||૧૯||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| સમ્યગ્વિશુદ્ધસ્ય કૃતવમનવિરેકસ્ય તદુપદ્રવા દુષ્ટામજા રોગાઃ સદ્ય એવ શમં યાન્તિ| એવઞ્ચ કૃતસંશુદ્ધેઃ શૂલેઽનુબદ્ધે કોષ્ઠે ચાજીર્ણાન્નરહિતે હિઙ્ગ્વાદીન્યભયાન્તાનિ ચૂર્ણિતાનીષદુષ્ણજલેન પિબેદ્યથાવિહિતમાત્રયા| અથવા પિપ્પલીમૂલાદિસૈંધવાન્તં કોષ્ણાદિભિરદ્ભિઃ પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| શુણ્ઠ્યાદિકં મરિચાન્તં વા કોષ્ણાભિરદ્ભિરેવ| પાઠાદિકં પુષ્કરમૂલાન્તં વા| એતે ચત્વારઃ પ્રયોગાઃ શૂલહરા અજીર્ણાન્નશેષાભાવે દોષવ્યાધ્યાદ્યપેક્ષયા યથાયોગં યોજ્યાઃ||૧૯||

Adhikarana alasake hi~ggvAdicUrNam (20) · Śloka 2

દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુવચાઽગ્નિકુષ્ઠસુવર્ચિકાક્ષારબિડાજમોજમ્| શૂલોદરાનાહવિષૂચિકાર્શોહૃદ્રોગગુલ્મોર્ધ્વસમીરણઘ્નમ્||૨||

હિઙ્ગ્વાદિકમજમોજાન્તં દ્વિરુત્તરપ્રમાણયુક્તં શૂલાદિનાશનમ્| યદ્યસ્માત્ દ્રવ્યાદુત્તરં તત્તસ્માત્ દ્વિગુણમ્| તથા ચૈવં સ્થિતિમ્| દ્વિરુત્તરમૌષધં યસ્યૌષધસ્યેતિ દ્વિરુત્તરમ્| દ્વૌ ભાગૌ દ્વિઃ સમભાગતયા ઉત્તરમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- હિઙ્ગુનો ભાગ એકઃ| દ્વૌ ભાગૌ વચાયાઃ| ચત્વારશ્ચિત્રકસ્યાષ્ટૌ કુષ્ઠસ્ય ષોડશ સુવર્ચિકાક્ષારસ્ય| દ્વાત્રિંશદ્વિડલવણસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિરજમોજસ્યેતિ||૨૦||

Adhikarana alasake tRuTchUlasaMyukte mustAdikvAthaH (21) · Śloka 21

મુસ્તાજમોજપૂતીકવચાશુણ્ઠ્યગ્નિધાન્યકૈઃ| સવાલકશઠીબિલ્વૈઃ ક્વાથં તૃટ્છૂલવાન્ પિબેત્||૨૧||

સપ્ત ભેષજાનિ| નિરન્નકોષ્ઠસ્તુ તૃટ્છૂલસંયુક્તો મુસ્તાદીનાં ક્વાથકલ્પનામાનેન ક્વાથં પિબેત્|| ૨૧||

Adhikarana alasake rAsnAdilepodvarttanadhUpana~jca (22) · Śloka 22

રાસ્નાકટ્ફલષડ્ગ્રન્થાબૃહતીદ્વયજોઙ્ગકૈઃ| ગુગ્ગુલ્વતિવિષાકુષ્ઠપત્રવ્યાઘ્રનખામ્બુદૈઃ| કુર્યાચ્છુષ્કૈઃ સમૂત્રૈર્વા લેપોદ્વર્ત્તનધૂપનમ્||૨૨||

રાસ્નાદિભિઃ શુષ્કૈર્ગોમૂત્રમિશ્રૈર્વા લેપાદીન્ શરીરે યોજયેત્| શુષ્કસ્ય લેપશબ્દોઽઙ્ગસંયોગાદૌપચારિકઃ||૨૨||

Adhikarana alasake saruje udare cAnaddhe devadArvAdilepaH (23) · Śloka 23

સરુક્ચાનદ્ધમુદરમમ્લપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્| દારુહૈમવતીકુષ્ઠશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ||૨૩||

તસ્મિંશ્ચામેઽલસીભૂતે સરુજમાનદ્ધં હિ જઠરમમ્લેન કાઞ્ચિકમદ્યાદિના પિષ્ટૈર્દેવદાર્વાદિભિઃ પ્રલેપયેત્||૨૩||

Adhikarana alasake koShThArttijidyavacUrNalepaH (24) · Śloka 24

યવચૂર્ણશ્ચ સક્ષારતક્રઃ કોષ્ઠાર્તિજિત્ પરમ્||૨૪||

યવચૂર્ણશ્ચ યવક્ષારતક્રાભ્યાં મિશ્રિતઃ પરમત્યર્થં પ્રલેપાદેવ કોષ્ઠાર્તિજિત્| અન્યે ક્ષારં ભસ્મ વદન્તિ||૨૪||

Adhikarana alasake viNmUtrasaMgrahe gudavartiH (25) · Śloka 25

યોજયેત્સૈન્ધવાન્તૈશ્ચ વર્તિં વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહે||૨૫||

વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહેઽનન્તરોક્તૈર્દેવદાર્વાદિભિઃ સૈન્ધવાન્તૈર્ગુદવર્તિઃ પિષ્ટૈર્દેયા||૨૫||

Adhikarana alasake svinnasya veShTanam (26) · Śloka 26

નામ્યમાનાનિ ચાઙ્ગાનિ ભૃશં સ્વિન્નાનિ વેષ્ટયેત્||૨૬||

તત્ર ચામદોષે ઓષવશાદઙ્ગાનિ નામ્યમાનાનિ સઙ્કોચ્યમાનાનિ યદિ ભવન્તિ તતસ્તાન્યત્યર્થં સ્વિન્નાનિ ચર્મપટ્ટાદિના વેષ્ટયેત્||૨૬||

Adhikarana viShUcikAyAM pArShNyordAhaH (27) · Śloka 27

વિષૂચ્યામતિવૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ પ્રશસ્યતે||૨૭||

અતિવૃદ્ધાયાં ચ વિષૂચ્યાં પાર્ષ્ણ્યોઃ ઘુટિકયોસ્તપ્તશસ્ત્રાદિના દાહઃ પ્રશસ્યતે||૨૭||

Adhikarana viShUcikAyAM dvikShArAdi tailAbhya~jjanam (28) · Śloka 28

દ્વિક્ષારજીર્ણપિણ્યાકકુષ્ઠારુષ્કરચિત્રકૈઃ| સશુક્તસૈન્ધવૈસ્તૈલં પક્વમભ્યઞ્જને હિતમ્||૨૮||

દ્વિક્ષારાદિભિઃ પક્વં તૈલમભ્યઞ્જનાયેષ્યતે| શુક્તં તૈલસમમ્|

Adhikarana bhallAtakAdiyamakaH gAtrAyAmakhallIghnaH (29) · Śloka 29

સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય ગાત્રાયામેઽતિદારુણે| ભલ્લાતકમધૂચ્છિષ્ટજીર્ણપિણ્યાકનાગરૈઃ| ઘૃતતૈલં પચેત્સામ્લૈસ્તચ્ચ ખલ્લીઘ્નમુત્તમમ્||૨૯||

તત્ર ચામદોષેઽતિદારુણે વાતકોપવશાત્ ગાત્રાણામાયામે વાતવ્યાધિનિદાનવક્ષ્યમાણલક્ષણે (નિ૦અ૦-૧૫) ભલ્લાતકાદિભિર્ઘૃતં તૈલં ચ મિશ્રિતં પચેત્ વાતાદ્યુપયોગાય સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય સતઃ| તચ્ચ પક્વં ઘૃતતૈલમુત્તમં ખલ્લીનાશનમ્| ખલ્લી વક્ષ્યમાણલક્ષણા (નિ૦અ૦-૧૫) વાતવ્યાધૌ||૨૯||

Adhikarana KalliviShUcikAghnamudvartanaM taila~jca (30) · Śloka 30

ત્વક્પત્રરાસ્નાગરુશિગ્રુકુષ્ઠૈ રમ્લપ્રપિષ્ટૈઃ સવચાશતાહ્વૈઃ| ઉદ્વર્તનં ખલ્લિવિષૂચિકાઘ્નં તૈલં વિપક્વં ચ તદર્થકારિ||૩૦||

ત્વગાદિભિરમ્લેન કાઞ્જિકાદિના પિષ્ટૈરુદ્વર્તનં ખલ્લીં વિષૂચિકાં ચ નાશયતિ| એભિરેવ ચ ત્વગાદિભિઃ પક્વં તૈલં તદર્થકારિ વિષૂચિકાસ્વરૂપમેવ છર્દિવિરેકાદિમર્થં કુર્વદ્રોગમુપશમયતિ||૩૦||

Adhikarana viShUcyAmupavAsaH saMsarjanakramashca (31) · Śloka 31

તદહશ્ચોપવાસ્યૈનં વિરિક્તવદુપાચરેત્| સામાન્યેનેતિ સિદ્ધોક્તા વિષૂચ્યલસકક્રિયા||૩૧||

એનં વિષૂચિકાર્તં તદહર્વિષૂચિકાદિવસમુપવાસ્ય વિરિક્તવત્સંસર્જનં ક્રમેણોપચરેત્| એતચ્ચ વમનવિરેચનવિધૌ વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ વિષૂચ્યલસકયોઃ સિદ્ધા નિસ્સંશયા કાર્યકરી ક્રિયોક્તા|| ૩૧||

Adhikarana sheSheshvAmadoSheShu pAcanadIpanauShadhadAnopadeshaH (32) · Śloka 32

આમદોષેષુ ત્વન્નકાલે જીર્ણાહારં દોષોપલિપ્તામાશયં સ્તિમિતગુરુકોષ્ઠમનન્નાભિલાષિણમભિસમીક્ષ્ય પાયયેદ્દોષશેષપાચનાર્થમૌષધં વહ્નિ સંધુક્ષણાર્થઞ્ચ||૩૨||

શેષેષુ ત્વામદોષેષુ જીર્ણે હ્યાહારે દોષોપલિપ્તામાશયં પુરુષં તથા સ્તિમિતઃ અચલો ગુરુશ્ચ કોષ્ઠો યસ્ય તં તથાહારે ચ નિરભિલાષિણં એવંવિધાવસ્થાયુક્તમામદોષિણમવેક્ષ્યાહારસ્ય જીર્ણત્વાત્કાલવશાદ્દોષેષુ કિઞ્ચિતોપક્વેષ્વપિ દોષશેષસ્ય પાચનાર્થમગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં ચ કિઞ્ચિદેવઙ્ગુણમૌષધં પાયયેત્||૩૨||

Adhikarana ajIrNAhArasya auShadhaniShedhastatra hetushca (33) · Śloka 33

અજીર્ણાહારં પુનર્ન પાયયેત્| યત આમદોષદુર્બલો હ્યગ્નિર્યુગપદામદોષમૌષધમાહારજાતં ચાશક્તઃ પક્તુમ્| અપિ ચૈશાં વિભ્રમોઽતિબલત્વાદુપરતાનલબલમાતુરં સહસૈવાતિપાતયેત્||૩૩||

અજીર્ણાહારાય ન દેયમૌષધમ્| યત આમદોષકૃતબલહાનિરગ્નિર્વાતાદિકમપક્વં દોષં પ્રયુજ્યમાનમૌષધમાહારઞ્ચાજીર્ણં પક્તુમશક્તઃ| અપિ ચેતિ પાદસમુચ્ચયે| એષામામાદીનાં બિભ્રમો દુષ્ટોત્કર્ષિણી સામગ્રી અતિબલત્વાન્નષ્ટાનલબલમાતુરં સહસૈવાતિપાતયેત્ શીઘ્રમેવ મારયેદિત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana AmadoShANAmapatarpaNenaiva cikitsopadeshaH (34) · Śloka 1

આમદોષજાનાં પુનર્વિકારાણામપતર્પણેનૈવોપશમો ભવતિ||૧||

સર્વેષાં ચ પુનરામદોષજાનાં સ્તૈમિત્યાદીનાં વિકારાણામપતર્પણં લઙ્ઘનમેવ ચિકિત્સા||૩૪||

Adhikarana apatarpaNasya traividhyam (35) · Śloka 35

તત્તુ ત્રિવિધં લઙ્ઘનં લઙ્ઘનપાચનમવસેવનઞ્ચ||૩૫||

તત્ત્વપતર્પણં ત્રિપ્રકારમ્||૩૫||

Adhikarana la~gghanam (36) · Śloka 36

તત્ર લઙ્ઘનમલ્પદોષાણામ્| તેન હ્યનિલાનલવૃદ્ધ્યા વાતાતપપરીત ઇવાલ્પઃ સલિલાશયોઽલ્પદોષઃ પ્રશોષમાપદ્યતે||૩૬||

તત્ર સ્વલ્પદોષાણાં લઙ્ઘનમેવ| અત્ર લઙ્ઘનશબ્દેનોપવાસો ભણ્યતે| તેન હીત્યાદિના દૃષ્ટાન્તઃ| તેન હ્યુપવાસેનાનિલોઽગ્નિશ્ચ વૃદ્ધિં યાતિ| તદ્વૃદ્ધ્યા ચાલ્પો દોષઃ શોષં પ્રાપ્નોતીતિ| યથાલ્પસલિલાશયો જલસ્થાનં તટાકાદિ, વાતાતપવૃદ્ધ્યા શોષં યાન્તિ| તદ્વદ્ દોષોઽપિ||૩૬||

Adhikarana la~gghanapAcanayoH (37) · Śloka 37

લઙ્ઘનપાચનાભ્યાં મધ્યદોષે વાતાતપાભ્યાન્ પાંસુભસ્માવકિરણૈરિવ ચાનતિમહાન્ સલિલાશયઃ||૩૭||

તથા મધ્યદોષો નાતિવૃદ્ધો લઙ્ઘનેનોપવાસેન પાચનેન ચ ક્વાથાદિના શોષં યાતિ| યથા મધ્યઃ સલિલાશયો નાતિબહુજલો વાતાતપાભ્યાં પાંસુભસ્માવકિરણેન શોષમાપદ્યતે| તદ્વન્ મધ્યોઽપિ દોષઃ| લઙ્ઘનસ્ય વાતાતપાભ્યાં સાદૃશ્યમ્| પાચનસ્ય પાંસુભસ્માવકિરણેન||૩૭||

Adhikarana avasecanam (38) · Śloka 38

બહુદોષાણાં પુનર્દોષાવસેચનમેવ કાર્યમ્| ન હ્યસ્રાવિતે પલ્વલોદકૌઘે શાલ્યાદિપુષ્ટિર્ભવતિ||૩૮||

બહુદોષાણાં દોષાવસેચનં વમનવિરેચનેનાપતર્પણમ્| દૃષ્ટાન્તો યથા- પલ્વલોદકૌઘે નડ્વલપાનીયે અસ્રાવિતે તત્સ્થાનાં શાલ્યાદીનાં પુષ્ટિર્ન ભવતિ| બહૂનાં દોષાણાં પલ્વલોદકેન સાદૃશ્યમ્| શાલીનામાયુષા અનુક્તેનાપિ બલાત્સાદૃશ્યમ્| શરીરસ્ય પલ્વલેન ચ||૩૮||

Adhikarana santarpaNajanyavyAdherapatarpaNamauShadhamapatarpaNajanye santarpaNa~jca (39) · Śloka 39

તસ્માત્સન્તર્પણનિમિત્તાનાં નાન્તરેણાપતર્પણમસ્તિ શાન્તિઃ| અપતર્પણનિમિત્તાનાઞ્ચ નાન્તરેણ સન્તર્પણમિતિ||૩૯||

તસ્માદનયા દિશા એતદુક્તં ભવતિ- સર્વેષાં સન્તર્પણોત્થાનાં વ્યાધીનામપતર્પણં કાર્યમ્| અપતર્પણોત્થાનાં ચ સન્તર્પણમિતિ||૩૯||

Adhikarana sarvAmayeShu nidAnaviparItamauShadhamavacAraNIyam (40) · Śloka 40

એવમન્યેષામપિ વ્યાધીનાં યથાસ્વં નિદાનવિપરીતમૌષધમવચારયેત્||૪૦||

એતચ્ચ સ્વયમુક્તવતા શાસ્ત્રકારેણૌષધં નિદાનવિપરીતં દર્શિતમ્| નિદાનં હેતુરિતિ પર્યાયૌ| સન્તર્પણહેતુકાનામપતર્પણમિતિ|

Adhikarana vyAdhiviparItatadarthakAricikitsayoshcAvasaraH (41) · Śloka 41

સતિ ત્વનુબન્ધે નિદાનવિપરીતમપાસ્ય વ્યાધિવિપરીતમેવ તદર્થકારિ વા||૪૧||

યદા તુ સર્વવ્યાધયો હેતુવિપરીતૌષધેન કૃતેનાપિ ન શામ્યન્તિ તદા વ્યાધિવિપરીતં કાર્યમ્| તદર્થકારિ વા| ન હેતુવિપરીતમાત્રેણૈવ કૃતાર્થતામવલમ્બેત| એતાનિ હેતુવિપરીતાદીનિ વક્ષમાણલક્ષણાનિ||૪૧||

Adhikarana nirAmAderabhya~ggAdividhAnam (42) · Śloka 42

વિમુક્તામદોષસ્ય પુનઃ પરિક્વામદોષશેષસ્ય દીપ્તે ચાગ્નાવભ્યઙ્ગાસ્થાપનાનુવાસનં વિવિધસ્નેહપાનં ચ યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્| પ્રસમીક્ષ્ય દોષૌષધાદીનામવસ્થાન્તરાણિ||૪૨||

વિમુક્ત આમદોષેણ યઃ પુરુષઃ કાલૌષધાદિના પરિપક્વદોષો દીપ્તાગ્નિશ્ચ તસ્ય શરીરસ્ય દોષપ્રયુજ્યમાનૌષધાદીનાં નાનાવિધાન્યવસ્થાન્તરાણ્યભિસમીક્ષ્યાભ્યઙ્ગાદીનામન્યતમં યથેચ્છં વા યુક્ત્યા યથા સંવાહનેન કામં યોજયેત્||૪૨||

Adhikarana asAdhyAmadoShavataH lakShaNam (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસંજ્ઞઃ છર્દ્યર્દિતોઽન્તર્ગતતામ્રનેત્રઃ| ક્ષામસ્વરઃ સ્રસ્તસમસ્તસન્ધિ- ર્યાયાન્નરોઽસૌ પુનરાગમાય||૪૩||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ શ્લોકૈરર્થસમુચ્ચયે તન્ત્રરીતિઃ| પ્રકરણાદ્યામદોષવાન્ શ્યાવદન્તત્વાદિલક્ષણયુક્તઃ સ નરો પુનરાગમનાય યાયાત્ મ્રિયત ઇત્યર્થઃ||૪૩||

Adhikarana viShUcikAghnAH vyoShAdya~jjanam (44) · Śloka 44

વ્યોષં કરઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રે મૂલં સમાવાપ્ય ચ માતુલુઙ્ગાઃ| છાયાવિશુષ્કા ગુલિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિષૂચીં નયનાઞ્જનેન||૪૪||

વ્યોષાદિકૃતા વર્ત્તયો નેત્રાઞ્જનેન વિષૂચિકાં હન્યુઃ| સમાવાપ્ય સમ્મિશ્ર્ય||૪૪||

Adhikarana viShUcikAghnI shirIShAdivartiH (45) · Śloka 45

શિરીષનક્તાહ્વફણિજ્જબીજત્રાયન્ત્યપામાર્ગફલૈશ્ચ વર્ત્તિઃ| બસ્તસ્ય મૂત્રેણ વિષૂચિકાઘ્ની પ્રલેપધૂપાઞ્જનનસ્યયોગૈઃ||૪૫||

શિરીષાદિભિશ્ચૂર્ણિતૈર્બસ્તસ્ય છાગસ્ય મૂત્રેણ કૃતા વર્ત્તિઃ| પ્રલેપાદિયોગાદ્વિષૂચિકાઘ્ની| એષામદોષચિકિત્સાઽજીર્ણેઽન્ને યોજ્યાઃ|

Adhikarana ajIrNasya traividhyam (46) · Śloka 46

અજીર્ણં ચ કફાદામં વિષ્ટબ્ધમનિલાદ્ભવેત્| વિદગ્ધં પિત્તકોપેન ત્રિપ્રકારમિતિ સ્મૃતમ્||૪૬||

અજીર્ણમન્નમુચ્યતે| ત્રિવિધમજીર્ણમ્| કફાધિક્યેન વાતાધિક્યેન દ્રવસ્વરૂપપિત્તાધિક્યેન વા| અગ્નિવૈપરીત્યેન કફસ્યાજીર્ણકર્તૃત્વે પ્રાધાન્યાદગ્રે પાઠઃ||૪૬||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (47) · Śloka 47

તત્રામે ગુરુતોત્ક્લેદઃ શોફો ગણ્ડાક્ષિકૂટયોઃ| ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમવિદગ્ધઃ પ્રવર્ત્તતે||૪૭||

તત્ર કફકૃતોઽજીર્ણ આમનામા તસ્મિન્ સ્થિતે ગાત્રાણાં ગુરુત્વં ધાતૂનામુત્ક્લેદઃ| ઉત્ક્લેદો વિકારવિશેષઃ| સદ્યો ભુક્તવદપ્રાપ્તવિદાહાવસ્થો હ્યુદ્ગારઃ||૪૭||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (48) · Śloka 48

વિષ્ટબ્ધે શૂલમાધ્માનં વિવિધા વાતવેદનાઃ| મલવાતપ્રવૃત્તિશ્ચ સ્તમ્ભો મોહોઽઙ્ગપીડનમ્||૪૮||

વાતેનાજીર્ણં વિષ્ટબ્ધમુચ્યતે| તસ્ય લક્ષણં જઠરશૂલાદ્યુદ્ભવઃ||૪૮||

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (49) · Śloka 49

વિદગ્ધે ભ્રમતૃણ્મૂર્ચ્છાઃ પિત્તાચ્ચ વિવિધા રુજાઃ| ઉદ્ગારશ્ચ સધૂમામ્લઃ સ્વેદો દાહશ્ચ જાયતે||૪૯||

પિત્તાદજીર્ણં વિદગ્ધશબ્દેનોચ્યતે| તસ્ય લક્ષણં ભ્રમાદ્યુદ્ભવઃ| ઉદ્ગારશ્ચાસ્ય ધૂમ ઇવ જઠરાદુદેતિ તીક્ષ્ણતયા||૪૯||

Adhikarana AmAdyajIrNeShu cikitsAsUtram (50) · Śloka 50

લઙ્ઘનં કાર્યમામે તુ વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશમ્| વિદગ્ધે વમનમ્ યદ્વા યથાવસ્થં હિતં ભવેત્||૫૦||

આમે અજીર્ણે ચિકિત્સા લઙ્ઘનમુપવાસઃ| વિષ્ટબ્ધેઽત્યર્થં સ્વેદઃ| વિદગ્ધે વમનમ્| અવસ્થાવિશેષેણ વા સર્વમેતત્ સર્વત્રાપિ||૫૦||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM pratIkArashca (51) · Śloka 51

ગરીયસો ભવેલ્લીનાદામાદેવ વિલમ્બિકા| કફવાતાનુવિદ્ધામલિઙ્ગા તત્સમસાધના||૫૧||

એતત્પ્રસઙ્ગ ઇદમાહ- આમાન્મહાસ્રોતસિ લીનાત્ ગરીયસઃ પ્રભૂતાદ્વિલમ્બિકા નામ રોગ ઉત્પદ્યતે| સા ચ વિલમ્બિકા વાતશ્લેષ્મભ્યામનુબદ્ધા ભવતિ| સા ચામનામાજીર્ણસદૃશલક્ષણાતચ્ચિકિત્સા ચ||૫૧||

Adhikarana rasasheShAjIrNalakShaNaM pratIkArashca (52) · Śloka 52

રસશેષેઽન્નવિદ્વેષો હૃદયાશુદ્ધિગૌરવે| તત્રાભુક્ત્વા દિવા સ્વપ્યાત્ક્ષુદ્વાનદ્યાલ્લઘુ પ્રતિ||૫૨||

જીર્ણે ત્વન્ને કદાચિદાહારસારો રસોઽજીર્ણો ભવત્યતસ્તલ્લક્ષણમુચ્યતે- અન્નવિદ્વેષ ઇત્યાદિ| તત્ર રસેઽજીર્ણે અકૃતભોજનઃ સ્વપ્યાદ્વા લાઘવાત્| પ્રબુદ્ધશ્ચ યદિ ક્ષુદ્વાંસ્તતોઽદ્યાલ્લઘુપ્રતિ| લઘુ સ્તોકમ્| સ્વભાવલઘુ સ્વલ્પમાત્રં ચેત્યર્થઃ||૫૨||

Adhikarana agnyanurodhena bhojyauShadhayoH pAkakAlaH (53) · Śloka 53

યામૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચ ભોજ્યભૈષજ્યયોઃ સમે| પાકોઽગ્નૌ યુક્તયોર્દ્રાક્ચ તીક્ષ્ણે મન્દે પુનશ્ચિરાત્||૫૩||

એતચ્ચાજીર્ણં દોષોપહતાગ્નિવશાદ્ભવતિ| તસ્ય ચ દોષોપહતત્વે ત્રિવિધં રૂપં વિષમત્વાદિ શારિરે વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્| દોષાનનુબન્ધેન ચતુર્થં રૂપં યત્સમત્વમ્| તસ્ય ચતુર્વિધસ્યાગ્નેર્જીર્ણાજીર્ણનિયમં કાલનિયમેન દર્શયતિ| સમેઽગ્નૌ બલશરીરાદ્યપેક્ષયા ઉપયુક્તસ્ય ભોજ્યસ્યાહારસ્ય માત્રયા ચોપયુક્તસ્ય ચતુર્ભિયામૈઃ પાકો ભવતિ| ભેષજસ્યૌષધસ્ય તદ્વદ્ દ્વાભ્યાં યામાભ્યામ્| યુક્તયોર્દેશકાલશરીરાદ્યપેક્ષયા પ્રયુક્તયોર્ભોજ્યભૈષજ્યયોરિત્યુક્તમેવાસ્માભિઃ| તીક્ષ્ણેઽગ્નૌ યથોક્તે કાલેઽપ્રાપ્તે વિપાકઃ| મન્દેઽગ્નૌ પુનશ્ચિરાન્મન્દત્વાતિશયાપેક્ષયા યથોક્તં કાલં બહુ બહુતરં ચાતિક્રમ્યાઽઽટોપાદિકંચ કૃત્વા| વિષમે તુ પ્રકૃતાનુપયોગઃ યતઃ સ કદાચિત્તૈક્ષ્ણ્યં કદાચિન્માન્દ્યં ભજતે| અજીર્ણજ્ઞાને તુ વર્તમાનમેવાહોરાત્રમગ્નિસ્તીક્ષ્ણોઽન્યો વા ઉપકરોતિ સાતત્યેન| અતો વિષમોઽત્ર નોક્તઃ||૫૩||

Adhikarana mandAgneH sabhaktauShadhadAnaM pUrvAhNe bhojana~jca (54) · Śloka 54

સભક્તમૌષધં તસ્માન્મન્દાગ્નેરવચારયેત્| પૂર્વાહ્ણે ભોજનં સાત્મ્યં લઘુ દીપનબૃંહણમ્||૫૪||

અત એવ ચ કારણાદાહ-સભક્તમિત્યાદિ| યતો મન્દાગ્નૌ ચિરાત્ પાકસ્તતો મન્દાગ્નેઃ પુરુષસ્ય સભોજનમૌષધં દીયતે| અત્ર યુક્તિરુચ્યતે- યસ્માન્મન્દાગ્નેરાહારશ્ચિરાત્ પાકં યાતિ હ્યસ્તને ચાન્નેઽજીર્ણે અદ્યતનાહારયોગ્યે ચ કાલેઽન્તરૌષધસ્યોપયોગકરણકાલો ન સંભવતીતિ| સમે ચાગ્નૌ ચતુર્ભિર્યામૈરન્નપાક ઉક્તઃ| અષ્ટૌ ચ યામા અહોરાત્રમ્| તેન બલાદુક્તં ભવતિ-અહોરાત્રવર્તિતસ્યાન્નસ્ય દ્વૌ ભોજનકાલાવિતિ| તત્ર રાત્રૌ ભોજનપ્રતિષેધાદહન્યેવ દ્વૌ વારૌ પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણે ચ ભોજનમ્| પૂર્વાહ્ણે તત્સામ્યમુચિતં પથ્યં લઘુ ચ સદગ્નિદીપ્તિકરં બૃંહણં ચ| હ્યસ્તને હ્યાહારે સમ્યક્ પરિણતે વિમલેષુ સ્રોતસ્સૂપયોગાદેતસ્ય ચાસમ્ભવાદપરાહ્ણે ભોજનં પૂર્વાહ્ણે ભોજનાત્ ગુણૈર્હીનમ્||૫૪||

Adhikarana pUrvAhNabhojane~ajIrNe~api sAyaMbhojanopadeshaH (55) · Śloka 55

પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ| અજીર્ણે સાયમાશે તુ પ્રાતરાશો હિ દુષ્યતિ||૫૫||

નનુ ચતુર્ભિર્યામૈરન્નપાક ઉક્તસ્તત્કથમહઃસંજ્ઞે ચતુર્યામે દ્વૌ વારૌ ભોજનં વિધીયતે અજીર્ણપ્રતિષેધઃ કથં નાપતતીત્યાહ- પ્રાતરાશે ત્વિતિ| પૂર્વાહ્ણભોજનેઽજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ| બલાદુક્તં સાયમાશેઽજીર્ણે પ્રાતરાશો દુષ્યતીતિ||૫૫||

Adhikarana prAtarAshe~ajIrNe~api sAyamAshAnumatau yuktiH (56) · Śloka 56

દિવા પ્રબોધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ| વ્યાયામાચ્ચ વિચારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ| અક્લિન્નેષ્વન્નમાસિક્તમત્યન્તેન ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધેષ્વિવ પયસ્સ્વન્યત્સમ્મિશ્રિતં પયઃ||૫૬||

કાત્ર યુક્તિરિત્યુભયસ્યાપિ યુક્તિરુચ્યતે-પ્રથમસ્ય યુક્તિર્દિવસસ્ય પ્રારમ્ભપ્રભૃત્યર્કેણ સૂર્યભટ્ટારકેણ બાહ્યપુણ્ડરીકવત્ પુરુષસ્ય હૃદયપુણ્ડરીકં પ્રબોધ્યતે પ્રકાશ્યતે| તસ્મિંશ્ચ હૃદયે પ્રબુદ્ધે પુરુષસ્ય વ્યાયામેન શરીરચેષ્ટ્યા વિચારેણ ચ બુદ્ધિવિકલ્પનેન તથા ચેતસશ્ચ મનસો વિક્ષિપ્તત્વેન ક્રિયાયોગાઃ વ્યાયામાદિયોગાચ્ચ સર્વસ્રોતાંસિ સ્વબાહ્યવાહકત્વે સ્ફુટત્વં નિરાવરણત્વં યાન્તિ| યતઃ સ્રોતસાં સ્ફુટત્વેન વાતાદયો ધાતવઃ કોષ્ઠે પરિક્લેદં ન યાન્તિ| તેનાક્લિન્નેષુ ધાતુષુ સાયમાશોઽન્નમાસિક્તં જઠરે ન્યસ્તમત્યન્તેન ન દુષ્યતિ| અત્યન્તગ્રહણં કિઞ્ચિત્ દુષ્યતિ સાત્મ્યત્વાદિના રોગં ન કરોતીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| દૃષ્ટાન્તો યથા- અવિદગ્ધે અનગ્નિસ્પૃષ્ટે પયસ્યન્યત્ પયો ન્યસ્તં ન દુષ્યતીતિ| યે ત્વન્નમન્યદાસિક્તં તે હેતુના ન દુષ્યતીતિ વદન્તિ તેષામાસિક્તશબ્દેનૈવાન્યત્વસ્ય લબ્ધત્વાદ્વિચારણીયમ્||૫૬||

Adhikarana sAyamAshe~ajIrNe prAtarAshasya niShedhe yuktiH (57) · Śloka 57

રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| યાન્તિ કોષ્ઠે પરિક્લેદં સંવૃતે સર્વધાતવઃ| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયસ્સ્વન્યત્ પયસ્તપ્તેષ્વિવાર્પિતં| નૈશે તસ્માદજીર્ણેઽન્ને નાન્યદ્ભુઞ્જીત ભોજનમ્||૫૭||

દ્વિતીયસ્ય વસ્તુનો યુક્તિરુચ્યતે- રાત્રાવિત્યાદિ| પૂર્વવૈપરીત્યેન વ્યાખ્યેયમ્||૫૭||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNam (58) · Śloka 58

ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ| લઘુતા ક્ષુત્પિપાસા ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્||૫૮||

ઉદ્ગારશુદ્ધ્યાદિ જીર્ણાહારપુરુષસ્ય લક્ષણમ્||૫૮||

Adhikarana ashanalubdhatvameva viShUcikAyAH kAraNam (59) · Śloka 59

પ્રાયઃ પ્રજ્ઞાપરાધેન રોગગ્રામઃ પ્રજાયતે| નૃણામશનલુબ્ધાનાં વિશેષેણ વિષૂચિકા||૫૯||

અધ્યાયાર્થમુપસંહારન્નાહ- સકલો રોગગ્રામો વ્યાધિસમૂહઃ| પ્રાયો બાહુલ્યેન પ્રજ્ઞાપરાધેન ત્યાજ્યસેવનાદનુષ્ઠેયત્યાગાચ્ચ જાયતે| નરાણાં ભોજનલુબ્ધાનાં તુ ન તથાન્યે રોગા ઉત્પદ્યન્તે| યથા વિષૂચિકા||૫૯||

Adhikarana duShTA buBukShA (11) · Śloka 11

દોષોપનદ્ધં યદિ લીનમન્નં પિત્તોલ્બણસ્યાવૃણુયાન્ન વહ્નિમ્| જાયેત દુષ્ટા તુ તતો બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધીન્ વિષવન્નિહન્તિ| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને માત્રાશિતીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

અજીર્ણાહારમુચ્યતે| તચ્ચ વ્યાપ્તિમદિતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ- દોષોપનદ્ધમિત્યાદિના| દ્રવ્યસ્વરૂપપિત્તોલ્બણસ્ય પુરુષસ્ય વાતશ્લેષ્મરુદ્ધમન્નં કોષ્ઠૈકદેશે લીનં દ્રવ્યપિત્તાધિક્યાદગ્નિસમ્બન્ધં ગન્તું ન શક્નોતિ| તત્ર તદા દુષ્ટા ભોક્તુમિચ્છોત્પદ્યતે| યા મન્દબુદ્ધીન્ ભોજનયોગ્યત્વવિકલ્પશૂન્યાન્ ભોજનોપયોગેન વિષવત્ પુરુષાન્ મારયતીતિ||૬૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને એકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||