11. mātrāśitīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો માત્રાશિતીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana mAtrAshanopadeshaH mAtrA cAgnibalApekShiNI (2) · Śloka 2

માત્રાશી સ્યાત્| માત્રા પુનરગ્નિબલાહારદ્રવ્યાપેક્ષિણી||૨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (3) · Śloka 3

કુક્ષેરપ્રતિપીડનમાહારેણ, હૃદયસ્યાસંરોધઃ, પાર્શ્વયોરવિપાટનમનતિગૌરવમુદરસ્ય, પ્રીણનમિન્દ્રિયાણાં, ક્ષુત્પિપાસોપરતિઃ, સ્થાનાસનશયનગમનોચ્છ્વાસપ્રશ્વાસભાષ્યસઙ્કથાસુ સુખાનુવૃત્તિઃ, સાયં પ્રાતશ્ચ સુખેન પરિણમનમ્, બલવર્ણોપચયકરત્વઞ્ચેતિ માત્રાયા લક્ષણમ્||૩||

Adhikarana gurulaghudravyApekShayA mAtrA (4) · Śloka 4

ત્રિભાગસૌહિત્યં વા ગુરૂણામુપદિશ્યતે| લઘૂનામપિ નાતિસૌહિત્યમ્| અનિલાનલગુણબહુલાનિ હિ લઘૂનિ તુલ્યગુણત્વાદગ્નિસન્ધુક્ષણાન્યવિધિના ચાલ્પદોષાણિ| ઇતરાણિ તુ પૃથિવીસલિલગુણબહુલાન્યસામાન્યાદ્વિપરીતાન્યન્યત્ર વ્યાયામાગ્નિબલાત્||૪||

Adhikarana amAtrAshanasya doShAH (5) · Śloka 5

અમાત્રા પુનરશનસ્ય હીનતાઽઽધિક્યં ચ| તત્ર હીનમાત્રમશનં બલવર્ણોપચયમનોબુદ્ધીન્દ્રિયોપઘાતકરં વિબન્ધકૃદવૃષ્યમનાયુષ્યમનૌજસ્યં સારવિધ્માપનમલક્ષ્મીજનનમશીતેશ્ચ વાતવિકારાણામાયતનમ્| અતિમાત્રં પુનઃ સર્વદોષપ્રકોપનમાહુઃ||૫||

Adhikarana alasakaviShUcikAsambhavaH (6) · Śloka 6

તેન હિ પ્રપીડ્યમાના વાતાદયો યુગપત્પ્રકુપિતાઃ કુક્ષ્યૈકદેશસ્થાસ્તદેવાપરિપક્વમાવિશ્ય વિષ્ટમ્ભયન્તોઽલસકમભિનિર્વર્તયન્તિ| સહસા વાધરોત્તરાભ્યાં માર્ગાભ્યાં પ્રચ્યાવયન્તો વિષૂચિકામ્||૬||

Adhikarana alasakalakShaNam (7) · Śloka 7

અપિ ચ- પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્તાદાહારો ન ચ પચ્યતે| આમાશયેઽલસીભૂતસ્તેન સોઽલસકઃ સ્મૃતઃ||૭||

Adhikarana viShUcikAlakShaNam (8) · Śloka 8

વિવિધૈર્વેદનોદ્ભેદૈર્વાય્વાદિભૃશકોપતઃ| સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ વિધ્યતીતિ વિષૂચિકા||૮||

Adhikarana vAtAdhikaviShUcikAlakShaNam (9) · Śloka 9

તત્ર વાતઃ શૂલાનાહાઙ્ગમર્દમુખશોષપ્રલાપકમ્પમૂર્ચ્છાભ્રમજૃમ્ભોદ્વે-ષ્ટનાક્ષિપ્રવેશશિરોહૃદયાતિરુક્સિરાકુઞ્ચનસ્તમ્ભનાનિ કરોતિ||૯||

Adhikarana pittAdhikaviShUcikAlakShaNam (10) · Śloka 10

પિત્તં પુનઃ જ્વરાતિસારાન્તર્દાહવૈવર્ણ્યતૃષ્ણામદભ્રમપ્રલયાનિ||૧૦||

Adhikarana shleShmAdhikaviShUcikAlakShaNam (11) · Śloka 11

શ્લેષ્મા તુ છર્દ્યરોચકપ્રસેકાઙ્ગસાદાવિપાકશીતજ્વરગાત્રગૌરવાણિ||૧૧||

Adhikarana alasalakShaNam (12) · Śloka 12

વિશેષતસ્તુ દુર્બલસ્યાલ્પવહ્નેર્બહુશ્લેષ્મણો વાતમૂત્રપુરીષવેગવિધારિણોઽન્નપાનમનિલપ્રપીડિતં શ્લેષ્મણા વિબદ્ધમાર્ગમલસત્ત્વાદબહિર્મુખીભવત્ છર્દ્યતીસારવર્જ્યાનિ યથોક્તાનિ શૂલાદીન્યુપજનયત્યતિમાત્રાણિ સોઽલસઃ||૧૨||

Adhikarana asAdhyAlasakalakShaNam (13) · Śloka 13

અતિમાત્રદુષ્ટાસ્તુ દોષાઃ પ્રદુષ્ટામબદ્ધમાર્ગાસ્તિર્યગ્ગચ્છન્તઃ કદાચિદસ્ય શરીરં દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયન્તિ તતસ્તમલસકમસાધ્યં બ્રુવતે||૧૩||

Adhikarana AmaviShaM tasyAsAdhyatva~jca (14) · Śloka 14

વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણશીલિનઃ પુનરામદોષમામવિષમામનન્તિ વિષસદૃશલિઙ્ગત્વાત્| તત્પરમસાધ્યાનામ્| આશુકારિતયા વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ||૧૪||

Adhikarana mAtrayaiva na kRutsnAmAhAraphalamavApyate (15) · Śloka 15

ન ચ કેવલં માત્રયૈવ કૃત્સ્નમાહારફલમવાપ્તું શક્યં, સ્વભાવાદીનાં ભિન્નફલત્વાત્| તથા હિ-ગુરુરૂક્ષશુષ્કશીતદ્વિષ્ટવિષ્ટમ્ભિવિદાહ્યશુચિવિરુદ્ધાત્યમ્બુપાનદ્રવમકાલે કાલે વા કામક્રોધલોભેર્ષ્યાહ્રીશોકોદ્વેગભયક્ષુદુપતપ્તેન વા યદન્નપાનમુપયુજ્યતે તદપ્યામમેવ પ્રદૂષયતિ||૧૫||

Adhikarana alasake mRudu vamanam (16) · Śloka 16

તત્ર સાધ્યમામં દુષ્ટમલસીભૂતમુલ્લિખેત્, પાયયિત્વા સલવણમુષ્ણં વારિ||૧૬||

Adhikarana alasake tIkShNAni vamanAni (17) · Śloka 17

તથાત્વચ્છર્દયન્તમતિલીનદોષં કૃષ્ણાનાગદન્તીકલ્કયુક્તં પાયયેત્| મદનફલકષાયં વા પિપ્પલીસિદ્ધાર્થકલ્કયુક્તમ્| દન્તીમાગધિકાવચૂર્ણિતં વા કોશાતકીરસમ્| અવસ્થાપેક્ષી વા વમનકલ્પોક્તાનિ તીક્ષ્ણવમનાનિ||૧૭||

Adhikarana alasake svedagudavartI (18) · Śloka 18

તતઃ સ્વેદવર્ત્તિપ્રણિધાનાભ્યામુપાચરેત્||૧૮||

Adhikarana alasake shUlaharAH yogAH (19) · Śloka 19

અપિ ચ- સદ્યઃ સમ્યગ્વિશુદ્ધસ્ય શામ્યન્તિ તદુપદ્રવાઃ| શૂલે નિરન્નકોષ્ઠેઽદ્ભિઃ કોષ્ણાભિશ્ચૂર્ણિતાઃ પિબેત્| હિઙ્ગુપ્રતિવિષાવ્યોષસૌવર્ચલવચાઽભયાઃ| અથવા પિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતાદારુસૈન્ધવમ્| શુણ્ઠીઃ સક્ષીરલવણપિપ્પલીમરિચાનિ ચ| પાઠામ્લવેતસક્ષારયવાનીપૌષ્કરાણિ વા||૧૯||

Adhikarana alasake hi~ggvAdicUrNam (20) · Śloka 2

દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુવચાઽગ્નિકુષ્ઠસુવર્ચિકાક્ષારબિડાજમોજમ્| શૂલોદરાનાહવિષૂચિકાર્શોહૃદ્રોગગુલ્મોર્ધ્વસમીરણઘ્નમ્||૨||

Adhikarana alasake tRuTchUlasaMyukte mustAdikvAthaH (21) · Śloka 21

મુસ્તાજમોજપૂતીકવચાશુણ્ઠ્યગ્નિધાન્યકૈઃ| સવાલકશઠીબિલ્વૈઃ ક્વાથં તૃટ્છૂલવાન્ પિબેત્||૨૧||

Adhikarana alasake rAsnAdilepodvarttanadhUpana~jca (22) · Śloka 22

રાસ્નાકટ્ફલષડ્ગ્રન્થાબૃહતીદ્વયજોઙ્ગકૈઃ| ગુગ્ગુલ્વતિવિષાકુષ્ઠપત્રવ્યાઘ્રનખામ્બુદૈઃ| કુર્યાચ્છુષ્કૈઃ સમૂત્રૈર્વા લેપોદ્વર્ત્તનધૂપનમ્||૨૨||

Adhikarana alasake saruje udare cAnaddhe devadArvAdilepaH (23) · Śloka 23

સરુક્ચાનદ્ધમુદરમમ્લપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્| દારુહૈમવતીકુષ્ઠશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ||૨૩||

Adhikarana alasake koShThArttijidyavacUrNalepaH (24) · Śloka 24

યવચૂર્ણશ્ચ સક્ષારતક્રઃ કોષ્ઠાર્તિજિત્ પરમ્||૨૪||

Adhikarana alasake viNmUtrasaMgrahe gudavartiH (25) · Śloka 25

યોજયેત્સૈન્ધવાન્તૈશ્ચ વર્તિં વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહે||૨૫||

Adhikarana alasake svinnasya veShTanam (26) · Śloka 26

નામ્યમાનાનિ ચાઙ્ગાનિ ભૃશં સ્વિન્નાનિ વેષ્ટયેત્||૨૬||

Adhikarana viShUcikAyAM pArShNyordAhaH (27) · Śloka 27

વિષૂચ્યામતિવૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ પ્રશસ્યતે||૨૭||

Adhikarana viShUcikAyAM dvikShArAdi tailAbhya~jjanam (28) · Śloka 28

દ્વિક્ષારજીર્ણપિણ્યાકકુષ્ઠારુષ્કરચિત્રકૈઃ| સશુક્તસૈન્ધવૈસ્તૈલં પક્વમભ્યઞ્જને હિતમ્||૨૮||

Adhikarana bhallAtakAdiyamakaH gAtrAyAmakhallIghnaH (29) · Śloka 29

સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય ગાત્રાયામેઽતિદારુણે| ભલ્લાતકમધૂચ્છિષ્ટજીર્ણપિણ્યાકનાગરૈઃ| ઘૃતતૈલં પચેત્સામ્લૈસ્તચ્ચ ખલ્લીઘ્નમુત્તમમ્||૨૯||

Adhikarana KalliviShUcikAghnamudvartanaM taila~jca (30) · Śloka 30

ત્વક્પત્રરાસ્નાગરુશિગ્રુકુષ્ઠૈ રમ્લપ્રપિષ્ટૈઃ સવચાશતાહ્વૈઃ| ઉદ્વર્તનં ખલ્લિવિષૂચિકાઘ્નં તૈલં વિપક્વં ચ તદર્થકારિ||૩૦||

Adhikarana viShUcyAmupavAsaH saMsarjanakramashca (31) · Śloka 31

તદહશ્ચોપવાસ્યૈનં વિરિક્તવદુપાચરેત્| સામાન્યેનેતિ સિદ્ધોક્તા વિષૂચ્યલસકક્રિયા||૩૧||

Adhikarana sheSheshvAmadoSheShu pAcanadIpanauShadhadAnopadeshaH (32) · Śloka 32

આમદોષેષુ ત્વન્નકાલે જીર્ણાહારં દોષોપલિપ્તામાશયં સ્તિમિતગુરુકોષ્ઠમનન્નાભિલાષિણમભિસમીક્ષ્ય પાયયેદ્દોષશેષપાચનાર્થમૌષધં વહ્નિ સંધુક્ષણાર્થઞ્ચ||૩૨||

Adhikarana ajIrNAhArasya auShadhaniShedhastatra hetushca (33) · Śloka 33

અજીર્ણાહારં પુનર્ન પાયયેત્| યત આમદોષદુર્બલો હ્યગ્નિર્યુગપદામદોષમૌષધમાહારજાતં ચાશક્તઃ પક્તુમ્| અપિ ચૈશાં વિભ્રમોઽતિબલત્વાદુપરતાનલબલમાતુરં સહસૈવાતિપાતયેત્||૩૩||

Adhikarana AmadoShANAmapatarpaNenaiva cikitsopadeshaH (34) · Śloka 1

આમદોષજાનાં પુનર્વિકારાણામપતર્પણેનૈવોપશમો ભવતિ||૧||

Adhikarana apatarpaNasya traividhyam (35) · Śloka 35

તત્તુ ત્રિવિધં લઙ્ઘનં લઙ્ઘનપાચનમવસેવનઞ્ચ||૩૫||

Adhikarana la~gghanam (36) · Śloka 36

તત્ર લઙ્ઘનમલ્પદોષાણામ્| તેન હ્યનિલાનલવૃદ્ધ્યા વાતાતપપરીત ઇવાલ્પઃ સલિલાશયોઽલ્પદોષઃ પ્રશોષમાપદ્યતે||૩૬||

Adhikarana la~gghanapAcanayoH (37) · Śloka 37

લઙ્ઘનપાચનાભ્યાં મધ્યદોષે વાતાતપાભ્યાન્ પાંસુભસ્માવકિરણૈરિવ ચાનતિમહાન્ સલિલાશયઃ||૩૭||

Adhikarana avasecanam (38) · Śloka 38

બહુદોષાણાં પુનર્દોષાવસેચનમેવ કાર્યમ્| ન હ્યસ્રાવિતે પલ્વલોદકૌઘે શાલ્યાદિપુષ્ટિર્ભવતિ||૩૮||

Adhikarana santarpaNajanyavyAdherapatarpaNamauShadhamapatarpaNajanye santarpaNa~jca (39) · Śloka 39

તસ્માત્સન્તર્પણનિમિત્તાનાં નાન્તરેણાપતર્પણમસ્તિ શાન્તિઃ| અપતર્પણનિમિત્તાનાઞ્ચ નાન્તરેણ સન્તર્પણમિતિ||૩૯||

Adhikarana sarvAmayeShu nidAnaviparItamauShadhamavacAraNIyam (40) · Śloka 40

એવમન્યેષામપિ વ્યાધીનાં યથાસ્વં નિદાનવિપરીતમૌષધમવચારયેત્||૪૦||

Adhikarana vyAdhiviparItatadarthakAricikitsayoshcAvasaraH (41) · Śloka 41

સતિ ત્વનુબન્ધે નિદાનવિપરીતમપાસ્ય વ્યાધિવિપરીતમેવ તદર્થકારિ વા||૪૧||

Adhikarana nirAmAderabhya~ggAdividhAnam (42) · Śloka 42

વિમુક્તામદોષસ્ય પુનઃ પરિક્વામદોષશેષસ્ય દીપ્તે ચાગ્નાવભ્યઙ્ગાસ્થાપનાનુવાસનં વિવિધસ્નેહપાનં ચ યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્| પ્રસમીક્ષ્ય દોષૌષધાદીનામવસ્થાન્તરાણિ||૪૨||

Adhikarana asAdhyAmadoShavataH lakShaNam (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસંજ્ઞઃ છર્દ્યર્દિતોઽન્તર્ગતતામ્રનેત્રઃ| ક્ષામસ્વરઃ સ્રસ્તસમસ્તસન્ધિ- ર્યાયાન્નરોઽસૌ પુનરાગમાય||૪૩||

Adhikarana viShUcikAghnAH vyoShAdya~jjanam (44) · Śloka 44

વ્યોષં કરઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રે મૂલં સમાવાપ્ય ચ માતુલુઙ્ગાઃ| છાયાવિશુષ્કા ગુલિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિષૂચીં નયનાઞ્જનેન||૪૪||

Adhikarana viShUcikAghnI shirIShAdivartiH (45) · Śloka 45

શિરીષનક્તાહ્વફણિજ્જબીજત્રાયન્ત્યપામાર્ગફલૈશ્ચ વર્ત્તિઃ| બસ્તસ્ય મૂત્રેણ વિષૂચિકાઘ્ની પ્રલેપધૂપાઞ્જનનસ્યયોગૈઃ||૪૫||

Adhikarana ajIrNasya traividhyam (46) · Śloka 46

અજીર્ણં ચ કફાદામં વિષ્ટબ્ધમનિલાદ્ભવેત્| વિદગ્ધં પિત્તકોપેન ત્રિપ્રકારમિતિ સ્મૃતમ્||૪૬||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (47) · Śloka 47

તત્રામે ગુરુતોત્ક્લેદઃ શોફો ગણ્ડાક્ષિકૂટયોઃ| ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમવિદગ્ધઃ પ્રવર્ત્તતે||૪૭||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (48) · Śloka 48

વિષ્ટબ્ધે શૂલમાધ્માનં વિવિધા વાતવેદનાઃ| મલવાતપ્રવૃત્તિશ્ચ સ્તમ્ભો મોહોઽઙ્ગપીડનમ્||૪૮||

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (49) · Śloka 49

વિદગ્ધે ભ્રમતૃણ્મૂર્ચ્છાઃ પિત્તાચ્ચ વિવિધા રુજાઃ| ઉદ્ગારશ્ચ સધૂમામ્લઃ સ્વેદો દાહશ્ચ જાયતે||૪૯||

Adhikarana AmAdyajIrNeShu cikitsAsUtram (50) · Śloka 50

લઙ્ઘનં કાર્યમામે તુ વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશમ્| વિદગ્ધે વમનમ્ યદ્વા યથાવસ્થં હિતં ભવેત્||૫૦||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM pratIkArashca (51) · Śloka 51

ગરીયસો ભવેલ્લીનાદામાદેવ વિલમ્બિકા| કફવાતાનુવિદ્ધામલિઙ્ગા તત્સમસાધના||૫૧||

Adhikarana rasasheShAjIrNalakShaNaM pratIkArashca (52) · Śloka 52

રસશેષેઽન્નવિદ્વેષો હૃદયાશુદ્ધિગૌરવે| તત્રાભુક્ત્વા દિવા સ્વપ્યાત્ક્ષુદ્વાનદ્યાલ્લઘુ પ્રતિ||૫૨||

Adhikarana agnyanurodhena bhojyauShadhayoH pAkakAlaH (53) · Śloka 53

યામૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચ ભોજ્યભૈષજ્યયોઃ સમે| પાકોઽગ્નૌ યુક્તયોર્દ્રાક્ચ તીક્ષ્ણે મન્દે પુનશ્ચિરાત્||૫૩||

Adhikarana mandAgneH sabhaktauShadhadAnaM pUrvAhNe bhojana~jca (54) · Śloka 54

સભક્તમૌષધં તસ્માન્મન્દાગ્નેરવચારયેત્| પૂર્વાહ્ણે ભોજનં સાત્મ્યં લઘુ દીપનબૃંહણમ્||૫૪||

Adhikarana pUrvAhNabhojane~ajIrNe~api sAyaMbhojanopadeshaH (55) · Śloka 55

પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ| અજીર્ણે સાયમાશે તુ પ્રાતરાશો હિ દુષ્યતિ||૫૫||

Adhikarana prAtarAshe~ajIrNe~api sAyamAshAnumatau yuktiH (56) · Śloka 56

દિવા પ્રબોધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ| વ્યાયામાચ્ચ વિચારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ| અક્લિન્નેષ્વન્નમાસિક્તમત્યન્તેન ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધેષ્વિવ પયસ્સ્વન્યત્સમ્મિશ્રિતં પયઃ||૫૬||

Adhikarana sAyamAshe~ajIrNe prAtarAshasya niShedhe yuktiH (57) · Śloka 57

રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| યાન્તિ કોષ્ઠે પરિક્લેદં સંવૃતે સર્વધાતવઃ| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયસ્સ્વન્યત્ પયસ્તપ્તેષ્વિવાર્પિતં| નૈશે તસ્માદજીર્ણેઽન્ને નાન્યદ્ભુઞ્જીત ભોજનમ્||૫૭||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNam (58) · Śloka 58

ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ| લઘુતા ક્ષુત્પિપાસા ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્||૫૮||

Adhikarana ashanalubdhatvameva viShUcikAyAH kAraNam (59) · Śloka 59

પ્રાયઃ પ્રજ્ઞાપરાધેન રોગગ્રામઃ પ્રજાયતે| નૃણામશનલુબ્ધાનાં વિશેષેણ વિષૂચિકા||૫૯||

Adhikarana duShTA buBukShA (11) · Śloka 11

દોષોપનદ્ધં યદિ લીનમન્નં પિત્તોલ્બણસ્યાવૃણુયાન્ન વહ્નિમ્| જાયેત દુષ્ટા તુ તતો બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધીન્ વિષવન્નિહન્તિ| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને માત્રાશિતીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||