11. mātrāśitīyaḥ

Adhikarana atha mAtrAshitIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH upodGAtaH · Śloka

സുരക്ഷിതം സുവിഹിതമപ്യന്നപാനമമാത്രയാ സേവിതം മഹാരോഗായ മരണായ വാ ഭവത്യതോ മാത്രാപ്രദര്ശനായാധ്യായാരമ്ഭഃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ മാത്രാശിതീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana mAtrAshanopadeshaH mAtrA cAgnibalApekShiNI (2) · Śloka 2

മാത്രാശീ സ്യാത്| മാത്രാ പുനരഗ്നിബലാഹാരദ്രവ്യാപേക്ഷിണീ||൨||

മാത്രാശീ സ്യാദിത്യാദിനാ പ്രസ്തുതപ്രദര്ശനമ്| സാ ച മാത്രാ അഗ്നേര്ബലമാഹാരദ്രവ്യാണാഞ്ച തദനുരൂപം ഗുരുത്വം ലഘുത്വം ചാപേക്ഷ്യ ഭവതീത്യഗ്നേരാഹാരസ്യ ച പരസ്പരയോഗ്യത്വമിത്യര്ഥഃ|| ൨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (3) · Śloka 3

കുക്ഷേരപ്രതിപീഡനമാഹാരേണ, ഹൃദയസ്യാസംരോധഃ, പാര്ശ്വയോരവിപാടനമനതിഗൌരവമുദരസ്യ, പ്രീണനമിന്ദ്രിയാണാം, ക്ഷുത്പിപാസോപരതിഃ, സ്ഥാനാസനശയനഗമനോച്ഛ്വാസപ്രശ്വാസഭാഷ്യസങ്കഥാസു സുഖാനുവൃത്തിഃ, സായം പ്രാതശ്ച സുഖേന പരിണമനമ്, ബലവര്ണോപചയകരത്വഞ്ചേതി മാത്രായാ ലക്ഷണമ്||൩||

നനു മാത്രൈവ ന ജ്ഞാതാ അതോ മാത്രാലക്ഷണമുച്യതേ| ആഹാരേണ കുക്ഷേരപീഡനമ് ഹൃദയസ്യ ചാസംരോധഃ| പാര്ശ്വയോശ്ചാന്നഭരേണ പാടനമിവ പാടനമ്| തസ്യാഭാവഃ അവിപാടനമ്| ഉദരസ്യ ചാനതിഗുരുത്വമ്| ഇന്ദ്രിയാണാം ചക്ഷുരാദീനാം പ്രീണനം സന്തര്പണമ്| ക്ഷുത്തൃഷോശ്ച നാശനമ്| സ്ഥാനാസനാദിഷു സുഖാനുവൃത്തിഃ| ഉച്ഛ്വാസപ്രശ്വാസൌ ശ്വാസസ്യാന്തര്ബഹിര്നയനമ്| സായന്തനസ്യ ച ഭോജനസ്യ പ്രാതഃ സുഖേന പരിണാമഃ പ്രാതസ്തനസ്യ ച സായമ്| ബലാദ്യുപചകര്തൃത്വം ചാഹാരസ്യേതി മാത്രാലക്ഷണമ്|| ൩||

Adhikarana gurulaghudravyApekShayA mAtrA (4) · Śloka 4

ത്രിഭാഗസൌഹിത്യം വാ ഗുരൂണാമുപദിശ്യതേ| ലഘൂനാമപി നാതിസൌഹിത്യമ്| അനിലാനലഗുണബഹുലാനി ഹി ലഘൂനി തുല്യഗുണത്വാദഗ്നിസന്ധുക്ഷണാന്യവിധിനാ ചാല്പദോഷാണി| ഇതരാണി തു പൃഥിവീസലിലഗുണബഹുലാന്യസാമാന്യാദ്വിപരീതാന്യന്യത്ര വ്യായാമാഗ്നിബലാത്||൪||

യസ്മിന്നാഹാരേ യസ്മാനേന ഭുജ്യമാനേ ശരീരസ്യൈവംരൂപതാ ഭവതി, സാ മാത്രേതി പിണ്ഡപരിമാണേന| പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ തൂച്യതേ, ഗുരൂണാമാഹാരദ്രവ്യാണാം സ്വഭാവസംസ്കാരാദ്യപേക്ഷയാ പുരുഷബലാപേക്ഷയാ വാ ത്രിഭാഗതൃപ്തിരര്ദ്ധതൃപ്തിര്വാ| ലഘൂനാഞ്ച നാതിതൃപ്തിഃ| യതോ ലഘൂനി വായ്വഗ്നിഭാഗാധിക്യേനോത്പദ്യന്തേ| അതസ്തത്സ്വഭാവേനാഗ്നിസാദൃശ്യാദഗ്നിവൃദ്ധികരാണ്യേവം ചാവിധിനാ യഥോക്തക്രമാദീനാമഭാവാദേവാപി സ്വല്പദോഷകര്തൃത്വം ലഘൂനാമ്| ഇതരാണി ഗുരൂണി പാര്ഥിവാപ്യഗുണഭൂയസ്ത്വാദഗ്നേര്വൈപരീത്യാന്നാശഹേതവഃ| വ്യായാമാഗ്നിബലാദന്യത്ര വ്യായാമകാരണം ഹി യദഗ്നിബലം തത്ര ഗുരൂണ്യപ്യദോഷകരാണി| ഏഷാ മാത്രാ|| ൪||

Adhikarana amAtrAshanasya doShAH (5) · Śloka 5

അമാത്രാ പുനരശനസ്യ ഹീനതാऽऽധിക്യം ച| തത്ര ഹീനമാത്രമശനം ബലവര്ണോപചയമനോബുദ്ധീന്ദ്രിയോപഘാതകരം വിബന്ധകൃദവൃഷ്യമനായുഷ്യമനൌജസ്യം സാരവിധ്മാപനമലക്ഷ്മീജനനമശീതേശ്ച വാതവികാരാണാമായതനമ്| അതിമാത്രം പുനഃ സര്വദോഷപ്രകോപനമാഹുഃ||൫||

അമാത്രാ പുനര്യഥോക്തായാ ഹീനത്വമാധിക്യം വാ| തത്ര ഹീനമാത്രമാഹാരം ബലവര്ണനാശാദീന് കരോതി| സാരസ്യ ബലസ്യ വിധ്മാപനം നാശനമ്| യഥോക്താദതിമാത്രം പുനര്ദോഷാന് പ്രപീഡയന് കുക്ഷിമാപൂര്യ തിഷ്ഠതി|| ൫||

Adhikarana alasakaviShUcikAsambhavaH (6) · Śloka 6

തേന ഹി പ്രപീഡ്യമാനാ വാതാദയോ യുഗപത്പ്രകുപിതാഃ കുക്ഷ്യൈകദേശസ്ഥാസ്തദേവാപരിപക്വമാവിശ്യ വിഷ്ടമ്ഭയന്തോऽലസകമഭിനിര്വര്തയന്തി| സഹസാ വാധരോത്തരാഭ്യാം മാര്ഗാഭ്യാം പ്രച്യാവയന്തോ വിഷൂചികാമ്||൬||

തതസ്തേ ദോഷാഃ തേന രുദ്ധമാര്ഗാസ്തമേവാഹാരമപക്വമാവിശ്യ ദ്വിധാ കുര്വന്തി| കദാചിത്തദന്നം വിഷ്ടഭ്യാസതേ| അഥവാന്നം പക്വാപക്വം ബഹിഃ പ്രേരയന്തി| യദാ തു വിഷ്ടഭ്യാസതേ തദാऽലസകനാമാനം രോഗമഭിനിര്വര്തയന്തി| യദാ പ്രേരയന്തി തദാ വിഷൂചികാമ്|| ൬||

Adhikarana alasakalakShaNam (7) · Śloka 7

അപി ച- പ്രയാതി നോര്ധ്വം നാധസ്താദാഹാരോ ന ച പച്യതേ| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ||൭||

ഏതദേവ പ്രയാതി നോര്ധ്വമിത്യാദിനാ സവിസ്തരമുച്യതേ|| ൭||

Adhikarana viShUcikAlakShaNam (8) · Śloka 8

വിവിധൈര്വേദനോദ്ഭേദൈര്വായ്വാദിഭൃശകോപതഃ| സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി വിധ്യതീതി വിഷൂചികാ||൮||

വായ്വാദീനാമത്യര്ഥകോപാന്നാനാവിധൈര്വേദനാനാമുദ്ഭേദൈഃ സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി യദസൌ വിധ്യതി അതോ വിഷൂചികോച്യതേ|| ൮||

Adhikarana vAtAdhikaviShUcikAlakShaNam (9) · Śloka 9

തത്ര വാതഃ ശൂലാനാഹാങ്ഗമര്ദമുഖശോഷപ്രലാപകമ്പമൂര്ച്ഛാഭ്രമജൃമ്ഭോദ്വേ-ഷ്ടനാക്ഷിപ്രവേശശിരോഹൃദയാതിരുക്സിരാകുഞ്ചനസ്തമ്ഭനാനി കരോതി||൯||

തത്ര വിഷൂചികാകാരണത്വേ യദാ വാതോऽധികോ ഭവതി തദാ ശൂലാദ്യുത്പത്തിം കരോതി| അങ്ഗാനാം രജ്ജ്വാദ്യുദ്വേഷ്ടനമിവോദ്വേഷ്ടനമ്|| ൯||

Adhikarana pittAdhikaviShUcikAlakShaNam (10) · Śloka 10

പിത്തം പുനഃ ജ്വരാതിസാരാന്തര്ദാഹവൈവര്ണ്യതൃഷ്ണാമദഭ്രമപ്രലയാനി||൧൦||

പിത്തം വൃദ്ധം ജ്വരാദീന്| പ്രലയോ മൂര്ച്ഛാപ്രായഃ|| ൧൦||

Adhikarana shleShmAdhikaviShUcikAlakShaNam (11) · Śloka 11

ശ്ലേഷ്മാ തു ഛര്ദ്യരോചകപ്രസേകാങ്ഗസാദാവിപാകശീതജ്വരഗാത്രഗൌരവാണി||൧൧||

ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധഃ ഛര്ദ്യാദീന്| ഏഷാമന്യതമസ്യ വൃദ്ധിരാഹാരവിശേഷാദ്ഭുക്താത്| പൂര്വം ദോഷസ്ഥിത്യനപേക്ഷയാ വാ|| ൧൧||

Adhikarana alasalakShaNam (12) · Śloka 12

വിശേഷതസ്തു ദുര്ബലസ്യാല്പവഹ്നേര്ബഹുശ്ലേഷ്മണോ വാതമൂത്രപുരീഷവേഗവിധാരിണോऽന്നപാനമനിലപ്രപീഡിതം ശ്ലേഷ്മണാ വിബദ്ധമാര്ഗമലസത്ത്വാദബഹിര്മുഖീഭവത് ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജ്യാനി യഥോക്താനി ശൂലാദീന്യുപജനയത്യതിമാത്രാണി സോऽലസഃ||൧൨||

സര്വസ്യൈവാപ്യതിമാത്രാശിനോ വാതഃ ശൂലാദീന് കരോതി| ദുര്ബലത്വാദിയുക്തസ്യ ത്വതിമാത്രാശിനോ വിശേഷേണ വാതഃ പ്രകുപിതോऽന്നം പ്രദൂഷയതി| തച്ചൈവം പ്രപീഡിതമൂര്ധ്വമധശ്ച ശ്ലേഷ്മണാ ആകുലിതം രുദ്ധമാര്ഗമലസത്വാത് ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജ്യാന്യുത്കടാനി ശൂലാദീന്യുപജനയതി| സോऽലസോനാമാലസകവിശേഷഃ||൧൨||

Adhikarana asAdhyAlasakalakShaNam (13) · Śloka 13

അതിമാത്രദുഷ്ടാസ്തു ദോഷാഃ പ്രദുഷ്ടാമബദ്ധമാര്ഗാസ്തിര്യഗ്ഗച്ഛന്തഃ കദാചിദസ്യ ശരീരം ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭയന്തി തതസ്തമലസകമസാധ്യം ബ്രുവതേ||൧൩||

അസ്യ അതിമാത്രശിനോऽത്യര്ഥദുഷ്ടാ വാതാദയഃ പൂര്വം പ്രദുഷ്ടേനാമേന സ്പഷ്ടമാര്ഗരോധാത് തിര്യക് സ്രോതോഭിര്ഗച്ഛന്തഃ കദാചിദ്ദോഷബലവിശേഷാച്ഛരീരം ദണ്ഡവത് സ്തബ്ധം കുര്വന്തി| സോऽലസകവിശേഷ ആചാര്യാ അസധ്യ ഇതി ബ്രുവതേ||൧൩||

Adhikarana AmaviShaM tasyAsAdhyatva~jca (14) · Śloka 14

വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണശീലിനഃ പുനരാമദോഷമാമവിഷമാമനന്തി വിഷസദൃശലിങ്ഗത്വാത്| തത്പരമസാധ്യാനാമ്| ആശുകാരിതയാ വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ച||൧൪||

യച്ച വിരുദ്ധാദികം പ്രായേണാചരതി തസ്യാമോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണോ ദുഷ്യതി| തസ്മിന്ദുഷ്ടേ വിഷഭുക്തസ്യേവ യാ പീഡോത്പദ്യതേ തത്രാചാര്യാ ആമവിഷമിതി നാമാമനന്തി കഥയന്തി, വിഷസദൃശലക്ഷണത്വാത്| തച്ചാമവിഷമസാധ്യാനാം രോഗാണാം പരം കഷ്ടതമമസാധ്യത്വേന| കുതഃ ആശുകാരിതയാ വിരുദ്ധോപക്രമത്വേന ച| ആശു ശീഘ്രം സ്വം കര്മ മാരണം കരോതീത്യാശുകാരി| തത്ര ഹി ദോഷാസ്തഥാവിധം കോപമാപദ്യന്തേ| യത്രൈകസ്മിന് ദോഷ ഔഷധമന്യസ്മിന് ദോഷേऽത്യര്ഥം വിരുധ്യത ഇതി വിരുദ്ധോപക്രമത്വമ്| അന്യേ ത്വന്യഥാ ബ്രുവന്തി-യദി വിഷസദൃശസ്വരൂപഃ| പീഡാകര്തൃത്വേന തത്രാമോ ഭവതി വിഷേ ശീതാ ക്രിയാ ആമേ അജീര്ണേ ചോഷ്ണാ ഇത്യുപക്രമവിരോധഃ||൧൪||

Adhikarana mAtrayaiva na kRutsnAmAhAraphalamavApyate (15) · Śloka 15

ന ച കേവലം മാത്രയൈവ കൃത്സ്നമാഹാരഫലമവാപ്തും ശക്യം, സ്വഭാവാദീനാം ഭിന്നഫലത്വാത്| തഥാ ഹി-ഗുരുരൂക്ഷശുഷ്കശീതദ്വിഷ്ടവിഷ്ടമ്ഭിവിദാഹ്യശുചിവിരുദ്ധാത്യമ്ബുപാനദ്രവമകാലേ കാലേ വാ കാമക്രോധലോഭേര്ഷ്യാഹ്രീശോകോദ്വേഗഭയക്ഷുദുപതപ്തേന വാ യദന്നപാനമുപയുജ്യതേ തദപ്യാമമേവ പ്രദൂഷയതി||൧൫||

നനു മാത്രാശിനോऽപി ദുഷ്ടാമപീഡാ ദൃഷ്ടാ തത്കഥമുച്യതേ| മാത്രാഭോജനേനൈവ തു കേവലേനാഹാരഫലം ബലവര്ണോപചയാദികമവാപ്തും ന ശക്യതേ| കുതഃ? സ്വഭാവസംയോഗകാലാദീനാമസദൃശഫലത്വാത്| ഏതദേവോച്യതേ- ന മാത്രൈവ കേവലം സ്വാസ്ഥ്യകാരണം യാവത് ദ്രവ്യസ്വഭാവാദയോऽപി| തഥാഹീത്യാദിനാ സ്വഭാവാദീന്ദര്ശയതി| ഗുരുത്വാദിഗുണയോഗാന്മാത്രയാപി ഭുക്തമാമമേവ ദൂഷയതീതി| തത്രാസാധ്യത്വവര്ജിതമാമം ദുഷ്ടമലസത്വം പ്രാപ്തമ്||൧൫||

Adhikarana alasake mRudu vamanam (16) · Śloka 16

തത്ര സാധ്യമാമം ദുഷ്ടമലസീഭൂതമുല്ലിഖേത്, പായയിത്വാ സലവണമുഷ്ണം വാരി||൧൬||

തത്രേത്യാദി| സലവണം ലവണസംയുക്തമുഷ്ണം വാരി പീത്വാ ഉല്ലിഖേത് നര ആമം വമേദിത്യര്ഥഃ||൧൬||

Adhikarana alasake tIkShNAni vamanAni (17) · Śloka 17

തഥാത്വച്ഛര്ദയന്തമതിലീനദോഷം കൃഷ്ണാനാഗദന്തീകല്കയുക്തം പായയേത്| മദനഫലകഷായം വാ പിപ്പലീസിദ്ധാര്ഥകല്കയുക്തമ്| ദന്തീമാഗധികാവചൂര്ണിതം വാ കോശാതകീരസമ്| അവസ്ഥാപേക്ഷീ വാ വമനകല്പോക്താനി തീക്ഷ്ണവമനാനി||൧൭||

ദോഷസ്യാനുത്ക്ലിഷ്ടത്വാദേവമപ്യച്ഛര്ദയന്തം പിപ്പലീനാഗദന്തീചൂര്ണയുക്തമുഷ്ണാമ്ബു പായയേത്| പിപ്പലീസര്ഷപചൂര്ണയുക്തം വാ മദനഫലകഷായമ്| കോശാതകീനിഷ്പീഡിതരസം വാ ദന്തീപിപ്പലീയുക്തമ്| ഏതാനി വമനാനി യോഗ്യാനി യോഗ്യദേശകാലശരീരാപേക്ഷയാ യോജ്യാനി| അന്യാനി ച വമനകല്പോക്താനി തീക്ഷ്ണാന്യാതുരവ്യാധ്യാദ്യവസ്ഥാപേക്ഷയാ യോജ്യാനി||൧൭||

Adhikarana alasake svedagudavartI (18) · Śloka 18

തതഃ സ്വേദവര്ത്തിപ്രണിധാനാഭ്യാമുപാചരേത്||൧൮||

തതഃ കൃതവമനം നാനാവിധസ്വേദഗുദവര്ത്തിഭ്യാം ചികിത്സേത്||൧൮||

Adhikarana alasake shUlaharAH yogAH (19) · Śloka 19

അപി ച- സദ്യഃ സമ്യഗ്വിശുദ്ധസ്യ ശാമ്യന്തി തദുപദ്രവാഃ| ശൂലേ നിരന്നകോഷ്ഠേऽദ്ഭിഃ കോഷ്ണാഭിശ്ചൂര്ണിതാഃ പിബേത്| ഹിങ്ഗുപ്രതിവിഷാവ്യോഷസൌവര്ചലവചാऽഭയാഃ| അഥവാ പിപ്പലീമൂലം ത്രിവൃതാദാരുസൈന്ധവമ്| ശുണ്ഠീഃ സക്ഷീരലവണപിപ്പലീമരിചാനി ച| പാഠാമ്ലവേതസക്ഷാരയവാനീപൌഷ്കരാണി വാ||൧൯||

അപി ചേതി സമുച്ചയേ| സമ്യഗ്വിശുദ്ധസ്യ കൃതവമനവിരേകസ്യ തദുപദ്രവാ ദുഷ്ടാമജാ രോഗാഃ സദ്യ ഏവ ശമം യാന്തി| ഏവഞ്ച കൃതസംശുദ്ധേഃ ശൂലേऽനുബദ്ധേ കോഷ്ഠേ ചാജീര്ണാന്നരഹിതേ ഹിങ്ഗ്വാദീന്യഭയാന്താനി ചൂര്ണിതാനീഷദുഷ്ണജലേന പിബേദ്യഥാവിഹിതമാത്രയാ| അഥവാ പിപ്പലീമൂലാദിസൈംധവാന്തം കോഷ്ണാദിഭിരദ്ഭിഃ പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ശുണ്ഠ്യാദികം മരിചാന്തം വാ കോഷ്ണാഭിരദ്ഭിരേവ| പാഠാദികം പുഷ്കരമൂലാന്തം വാ| ഏതേ ചത്വാരഃ പ്രയോഗാഃ ശൂലഹരാ അജീര്ണാന്നശേഷാഭാവേ ദോഷവ്യാധ്യാദ്യപേക്ഷയാ യഥായോഗം യോജ്യാഃ||൧൯||

Adhikarana alasake hi~ggvAdicUrNam (20) · Śloka 2

ദ്വിരുത്തരം ഹിങ്ഗുവചാऽഗ്നികുഷ്ഠസുവര്ചികാക്ഷാരബിഡാജമോജമ്| ശൂലോദരാനാഹവിഷൂചികാര്ശോഹൃദ്രോഗഗുല്മോര്ധ്വസമീരണഘ്നമ്||൨||

ഹിങ്ഗ്വാദികമജമോജാന്തം ദ്വിരുത്തരപ്രമാണയുക്തം ശൂലാദിനാശനമ്| യദ്യസ്മാത് ദ്രവ്യാദുത്തരം തത്തസ്മാത് ദ്വിഗുണമ്| തഥാ ചൈവം സ്ഥിതിമ്| ദ്വിരുത്തരമൌഷധം യസ്യൌഷധസ്യേതി ദ്വിരുത്തരമ്| ദ്വൌ ഭാഗൌ ദ്വിഃ സമഭാഗതയാ ഉത്തരമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- ഹിങ്ഗുനോ ഭാഗ ഏകഃ| ദ്വൌ ഭാഗൌ വചായാഃ| ചത്വാരശ്ചിത്രകസ്യാഷ്ടൌ കുഷ്ഠസ്യ ഷോഡശ സുവര്ചികാക്ഷാരസ്യ| ദ്വാത്രിംശദ്വിഡലവണസ്യ ചതുഷ്ഷഷ്ടിരജമോജസ്യേതി||൨൦||

Adhikarana alasake tRuTchUlasaMyukte mustAdikvAthaH (21) · Śloka 21

മുസ്താജമോജപൂതീകവചാശുണ്ഠ്യഗ്നിധാന്യകൈഃ| സവാലകശഠീബില്വൈഃ ക്വാഥം തൃട്ഛൂലവാന് പിബേത്||൨൧||

സപ്ത ഭേഷജാനി| നിരന്നകോഷ്ഠസ്തു തൃട്ഛൂലസംയുക്തോ മുസ്താദീനാം ക്വാഥകല്പനാമാനേന ക്വാഥം പിബേത്|| ൨൧||

Adhikarana alasake rAsnAdilepodvarttanadhUpana~jca (22) · Śloka 22

രാസ്നാകട്ഫലഷഡ്ഗ്രന്ഥാബൃഹതീദ്വയജോങ്ഗകൈഃ| ഗുഗ്ഗുല്വതിവിഷാകുഷ്ഠപത്രവ്യാഘ്രനഖാമ്ബുദൈഃ| കുര്യാച്ഛുഷ്കൈഃ സമൂത്രൈര്വാ ലേപോദ്വര്ത്തനധൂപനമ്||൨൨||

രാസ്നാദിഭിഃ ശുഷ്കൈര്ഗോമൂത്രമിശ്രൈര്വാ ലേപാദീന് ശരീരേ യോജയേത്| ശുഷ്കസ്യ ലേപശബ്ദോऽങ്ഗസംയോഗാദൌപചാരികഃ||൨൨||

Adhikarana alasake saruje udare cAnaddhe devadArvAdilepaH (23) · Śloka 23

സരുക്ചാനദ്ധമുദരമമ്ലപിഷ്ടൈഃ പ്രലേപയേത്| ദാരുഹൈമവതീകുഷ്ഠശതാഹ്വാഹിങ്ഗുസൈന്ധവൈഃ||൨൩||

തസ്മിംശ്ചാമേऽലസീഭൂതേ സരുജമാനദ്ധം ഹി ജഠരമമ്ലേന കാഞ്ചികമദ്യാദിനാ പിഷ്ടൈര്ദേവദാര്വാദിഭിഃ പ്രലേപയേത്||൨൩||

Adhikarana alasake koShThArttijidyavacUrNalepaH (24) · Śloka 24

യവചൂര്ണശ്ച സക്ഷാരതക്രഃ കോഷ്ഠാര്തിജിത് പരമ്||൨൪||

യവചൂര്ണശ്ച യവക്ഷാരതക്രാഭ്യാം മിശ്രിതഃ പരമത്യര്ഥം പ്രലേപാദേവ കോഷ്ഠാര്തിജിത്| അന്യേ ക്ഷാരം ഭസ്മ വദന്തി||൨൪||

Adhikarana alasake viNmUtrasaMgrahe gudavartiH (25) · Śloka 25

യോജയേത്സൈന്ധവാന്തൈശ്ച വര്തിം വിണ്മൂത്രസങ്ഗ്രഹേ||൨൫||

വിണ്മൂത്രസങ്ഗ്രഹേऽനന്തരോക്തൈര്ദേവദാര്വാദിഭിഃ സൈന്ധവാന്തൈര്ഗുദവര്തിഃ പിഷ്ടൈര്ദേയാ||൨൫||

Adhikarana alasake svinnasya veShTanam (26) · Śloka 26

നാമ്യമാനാനി ചാങ്ഗാനി ഭൃശം സ്വിന്നാനി വേഷ്ടയേത്||൨൬||

തത്ര ചാമദോഷേ ഓഷവശാദങ്ഗാനി നാമ്യമാനാനി സങ്കോച്യമാനാനി യദി ഭവന്തി തതസ്താന്യത്യര്ഥം സ്വിന്നാനി ചര്മപട്ടാദിനാ വേഷ്ടയേത്||൨൬||

Adhikarana viShUcikAyAM pArShNyordAhaH (27) · Śloka 27

വിഷൂച്യാമതിവൃദ്ധായാം പാര്ഷ്ണ്യോര്ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ||൨൭||

അതിവൃദ്ധായാം ച വിഷൂച്യാം പാര്ഷ്ണ്യോഃ ഘുടികയോസ്തപ്തശസ്ത്രാദിനാ ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ||൨൭||

Adhikarana viShUcikAyAM dvikShArAdi tailAbhya~jjanam (28) · Śloka 28

ദ്വിക്ഷാരജീര്ണപിണ്യാകകുഷ്ഠാരുഷ്കരചിത്രകൈഃ| സശുക്തസൈന്ധവൈസ്തൈലം പക്വമഭ്യഞ്ജനേ ഹിതമ്||൨൮||

ദ്വിക്ഷാരാദിഭിഃ പക്വം തൈലമഭ്യഞ്ജനായേഷ്യതേ| ശുക്തം തൈലസമമ്|

Adhikarana bhallAtakAdiyamakaH gAtrAyAmakhallIghnaH (29) · Śloka 29

സുച്ഛര്ദിതവിരിക്തസ്യ ഗാത്രായാമേऽതിദാരുണേ| ഭല്ലാതകമധൂച്ഛിഷ്ടജീര്ണപിണ്യാകനാഗരൈഃ| ഘൃതതൈലം പചേത്സാമ്ലൈസ്തച്ച ഖല്ലീഘ്നമുത്തമമ്||൨൯||

തത്ര ചാമദോഷേऽതിദാരുണേ വാതകോപവശാത് ഗാത്രാണാമായാമേ വാതവ്യാധിനിദാനവക്ഷ്യമാണലക്ഷണേ (നി൦അ൦-൧൫) ഭല്ലാതകാദിഭിര്ഘൃതം തൈലം ച മിശ്രിതം പചേത് വാതാദ്യുപയോഗായ സുച്ഛര്ദിതവിരിക്തസ്യ സതഃ| തച്ച പക്വം ഘൃതതൈലമുത്തമം ഖല്ലീനാശനമ്| ഖല്ലീ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാ (നി൦അ൦-൧൫) വാതവ്യാധൌ||൨൯||

Adhikarana KalliviShUcikAghnamudvartanaM taila~jca (30) · Śloka 30

ത്വക്പത്രരാസ്നാഗരുശിഗ്രുകുഷ്ഠൈ രമ്ലപ്രപിഷ്ടൈഃ സവചാശതാഹ്വൈഃ| ഉദ്വര്തനം ഖല്ലിവിഷൂചികാഘ്നം തൈലം വിപക്വം ച തദര്ഥകാരി||൩൦||

ത്വഗാദിഭിരമ്ലേന കാഞ്ജികാദിനാ പിഷ്ടൈരുദ്വര്തനം ഖല്ലീം വിഷൂചികാം ച നാശയതി| ഏഭിരേവ ച ത്വഗാദിഭിഃ പക്വം തൈലം തദര്ഥകാരി വിഷൂചികാസ്വരൂപമേവ ഛര്ദിവിരേകാദിമര്ഥം കുര്വദ്രോഗമുപശമയതി||൩൦||

Adhikarana viShUcyAmupavAsaH saMsarjanakramashca (31) · Śloka 31

തദഹശ്ചോപവാസ്യൈനം വിരിക്തവദുപാചരേത്| സാമാന്യേനേതി സിദ്ധോക്താ വിഷൂച്യലസകക്രിയാ||൩൧||

ഏനം വിഷൂചികാര്തം തദഹര്വിഷൂചികാദിവസമുപവാസ്യ വിരിക്തവത്സംസര്ജനം ക്രമേണോപചരേത്| ഏതച്ച വമനവിരേചനവിധൌ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ വിഷൂച്യലസകയോഃ സിദ്ധാ നിസ്സംശയാ കാര്യകരീ ക്രിയോക്താ|| ൩൧||

Adhikarana sheSheshvAmadoSheShu pAcanadIpanauShadhadAnopadeshaH (32) · Śloka 32

ആമദോഷേഷു ത്വന്നകാലേ ജീര്ണാഹാരം ദോഷോപലിപ്താമാശയം സ്തിമിതഗുരുകോഷ്ഠമനന്നാഭിലാഷിണമഭിസമീക്ഷ്യ പായയേദ്ദോഷശേഷപാചനാര്ഥമൌഷധം വഹ്നി സംധുക്ഷണാര്ഥഞ്ച||൩൨||

ശേഷേഷു ത്വാമദോഷേഷു ജീര്ണേ ഹ്യാഹാരേ ദോഷോപലിപ്താമാശയം പുരുഷം തഥാ സ്തിമിതഃ അചലോ ഗുരുശ്ച കോഷ്ഠോ യസ്യ തം തഥാഹാരേ ച നിരഭിലാഷിണം ഏവംവിധാവസ്ഥായുക്തമാമദോഷിണമവേക്ഷ്യാഹാരസ്യ ജീര്ണത്വാത്കാലവശാദ്ദോഷേഷു കിഞ്ചിതോപക്വേഷ്വപി ദോഷശേഷസ്യ പാചനാര്ഥമഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച കിഞ്ചിദേവങ്ഗുണമൌഷധം പായയേത്||൩൨||

Adhikarana ajIrNAhArasya auShadhaniShedhastatra hetushca (33) · Śloka 33

അജീര്ണാഹാരം പുനര്ന പായയേത്| യത ആമദോഷദുര്ബലോ ഹ്യഗ്നിര്യുഗപദാമദോഷമൌഷധമാഹാരജാതം ചാശക്തഃ പക്തുമ്| അപി ചൈശാം വിഭ്രമോऽതിബലത്വാദുപരതാനലബലമാതുരം സഹസൈവാതിപാതയേത്||൩൩||

അജീര്ണാഹാരായ ന ദേയമൌഷധമ്| യത ആമദോഷകൃതബലഹാനിരഗ്നിര്വാതാദികമപക്വം ദോഷം പ്രയുജ്യമാനമൌഷധമാഹാരഞ്ചാജീര്ണം പക്തുമശക്തഃ| അപി ചേതി പാദസമുച്ചയേ| ഏഷാമാമാദീനാം ബിഭ്രമോ ദുഷ്ടോത്കര്ഷിണീ സാമഗ്രീ അതിബലത്വാന്നഷ്ടാനലബലമാതുരം സഹസൈവാതിപാതയേത് ശീഘ്രമേവ മാരയേദിത്യര്ഥഃ||൩൩||

Adhikarana AmadoShANAmapatarpaNenaiva cikitsopadeshaH (34) · Śloka 1

ആമദോഷജാനാം പുനര്വികാരാണാമപതര്പണേനൈവോപശമോ ഭവതി||൧||

സര്വേഷാം ച പുനരാമദോഷജാനാം സ്തൈമിത്യാദീനാം വികാരാണാമപതര്പണം ലങ്ഘനമേവ ചികിത്സാ||൩൪||

Adhikarana apatarpaNasya traividhyam (35) · Śloka 35

തത്തു ത്രിവിധം ലങ്ഘനം ലങ്ഘനപാചനമവസേവനഞ്ച||൩൫||

തത്ത്വപതര്പണം ത്രിപ്രകാരമ്||൩൫||

Adhikarana la~gghanam (36) · Śloka 36

തത്ര ലങ്ഘനമല്പദോഷാണാമ്| തേന ഹ്യനിലാനലവൃദ്ധ്യാ വാതാതപപരീത ഇവാല്പഃ സലിലാശയോऽല്പദോഷഃ പ്രശോഷമാപദ്യതേ||൩൬||

തത്ര സ്വല്പദോഷാണാം ലങ്ഘനമേവ| അത്ര ലങ്ഘനശബ്ദേനോപവാസോ ഭണ്യതേ| തേന ഹീത്യാദിനാ ദൃഷ്ടാന്തഃ| തേന ഹ്യുപവാസേനാനിലോऽഗ്നിശ്ച വൃദ്ധിം യാതി| തദ്വൃദ്ധ്യാ ചാല്പോ ദോഷഃ ശോഷം പ്രാപ്നോതീതി| യഥാല്പസലിലാശയോ ജലസ്ഥാനം തടാകാദി, വാതാതപവൃദ്ധ്യാ ശോഷം യാന്തി| തദ്വദ് ദോഷോऽപി||൩൬||

Adhikarana la~gghanapAcanayoH (37) · Śloka 37

ലങ്ഘനപാചനാഭ്യാം മധ്യദോഷേ വാതാതപാഭ്യാന് പാംസുഭസ്മാവകിരണൈരിവ ചാനതിമഹാന് സലിലാശയഃ||൩൭||

തഥാ മധ്യദോഷോ നാതിവൃദ്ധോ ലങ്ഘനേനോപവാസേന പാചനേന ച ക്വാഥാദിനാ ശോഷം യാതി| യഥാ മധ്യഃ സലിലാശയോ നാതിബഹുജലോ വാതാതപാഭ്യാം പാംസുഭസ്മാവകിരണേന ശോഷമാപദ്യതേ| തദ്വന് മധ്യോऽപി ദോഷഃ| ലങ്ഘനസ്യ വാതാതപാഭ്യാം സാദൃശ്യമ്| പാചനസ്യ പാംസുഭസ്മാവകിരണേന||൩൭||

Adhikarana avasecanam (38) · Śloka 38

ബഹുദോഷാണാം പുനര്ദോഷാവസേചനമേവ കാര്യമ്| ന ഹ്യസ്രാവിതേ പല്വലോദകൌഘേ ശാല്യാദിപുഷ്ടിര്ഭവതി||൩൮||

ബഹുദോഷാണാം ദോഷാവസേചനം വമനവിരേചനേനാപതര്പണമ്| ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ- പല്വലോദകൌഘേ നഡ്വലപാനീയേ അസ്രാവിതേ തത്സ്ഥാനാം ശാല്യാദീനാം പുഷ്ടിര്ന ഭവതി| ബഹൂനാം ദോഷാണാം പല്വലോദകേന സാദൃശ്യമ്| ശാലീനാമായുഷാ അനുക്തേനാപി ബലാത്സാദൃശ്യമ്| ശരീരസ്യ പല്വലേന ച||൩൮||

Adhikarana santarpaNajanyavyAdherapatarpaNamauShadhamapatarpaNajanye santarpaNa~jca (39) · Śloka 39

തസ്മാത്സന്തര്പണനിമിത്താനാം നാന്തരേണാപതര്പണമസ്തി ശാന്തിഃ| അപതര്പണനിമിത്താനാഞ്ച നാന്തരേണ സന്തര്പണമിതി||൩൯||

തസ്മാദനയാ ദിശാ ഏതദുക്തം ഭവതി- സര്വേഷാം സന്തര്പണോത്ഥാനാം വ്യാധീനാമപതര്പണം കാര്യമ്| അപതര്പണോത്ഥാനാം ച സന്തര്പണമിതി||൩൯||

Adhikarana sarvAmayeShu nidAnaviparItamauShadhamavacAraNIyam (40) · Śloka 40

ഏവമന്യേഷാമപി വ്യാധീനാം യഥാസ്വം നിദാനവിപരീതമൌഷധമവചാരയേത്||൪൦||

ഏതച്ച സ്വയമുക്തവതാ ശാസ്ത്രകാരേണൌഷധം നിദാനവിപരീതം ദര്ശിതമ്| നിദാനം ഹേതുരിതി പര്യായൌ| സന്തര്പണഹേതുകാനാമപതര്പണമിതി|

Adhikarana vyAdhiviparItatadarthakAricikitsayoshcAvasaraH (41) · Śloka 41

സതി ത്വനുബന്ധേ നിദാനവിപരീതമപാസ്യ വ്യാധിവിപരീതമേവ തദര്ഥകാരി വാ||൪൧||

യദാ തു സര്വവ്യാധയോ ഹേതുവിപരീതൌഷധേന കൃതേനാപി ന ശാമ്യന്തി തദാ വ്യാധിവിപരീതം കാര്യമ്| തദര്ഥകാരി വാ| ന ഹേതുവിപരീതമാത്രേണൈവ കൃതാര്ഥതാമവലമ്ബേത| ഏതാനി ഹേതുവിപരീതാദീനി വക്ഷമാണലക്ഷണാനി||൪൧||

Adhikarana nirAmAderabhya~ggAdividhAnam (42) · Śloka 42

വിമുക്താമദോഷസ്യ പുനഃ പരിക്വാമദോഷശേഷസ്യ ദീപ്തേ ചാഗ്നാവഭ്യങ്ഗാസ്ഥാപനാനുവാസനം വിവിധസ്നേഹപാനം ച യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യമ്| പ്രസമീക്ഷ്യ ദോഷൌഷധാദീനാമവസ്ഥാന്തരാണി||൪൨||

വിമുക്ത ആമദോഷേണ യഃ പുരുഷഃ കാലൌഷധാദിനാ പരിപക്വദോഷോ ദീപ്താഗ്നിശ്ച തസ്യ ശരീരസ്യ ദോഷപ്രയുജ്യമാനൌഷധാദീനാം നാനാവിധാന്യവസ്ഥാന്തരാണ്യഭിസമീക്ഷ്യാഭ്യങ്ഗാദീനാമന്യതമം യഥേച്ഛം വാ യുക്ത്യാ യഥാ സംവാഹനേന കാമം യോജയേത്||൪൨||

Adhikarana asAdhyAmadoShavataH lakShaNam (43) · Śloka 43

ഭവന്തി ചാത്ര- യഃ ശ്യാവദന്തൌഷ്ഠനഖോऽല്പസംജ്ഞഃ ഛര്ദ്യര്ദിതോऽന്തര്ഗതതാമ്രനേത്രഃ| ക്ഷാമസ്വരഃ സ്രസ്തസമസ്തസന്ധി- ര്യായാന്നരോऽസൌ പുനരാഗമായ||൪൩||

ഭവന്തി ചാത്രേതി ശ്ലോകൈരര്ഥസമുച്ചയേ തന്ത്രരീതിഃ| പ്രകരണാദ്യാമദോഷവാന് ശ്യാവദന്തത്വാദിലക്ഷണയുക്തഃ സ നരോ പുനരാഗമനായ യായാത് മ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ||൪൩||

Adhikarana viShUcikAghnAH vyoShAdya~jjanam (44) · Śloka 44

വ്യോഷം കരഞ്ജസ്യ ഫലം ഹരിദ്രേ മൂലം സമാവാപ്യ ച മാതുലുങ്ഗാഃ| ഛായാവിശുഷ്കാ ഗുലികാഃ കൃതാസ്താ ഹന്യുര്വിഷൂചീം നയനാഞ്ജനേന||൪൪||

വ്യോഷാദികൃതാ വര്ത്തയോ നേത്രാഞ്ജനേന വിഷൂചികാം ഹന്യുഃ| സമാവാപ്യ സമ്മിശ്ര്യ||൪൪||

Adhikarana viShUcikAghnI shirIShAdivartiH (45) · Śloka 45

ശിരീഷനക്താഹ്വഫണിജ്ജബീജത്രായന്ത്യപാമാര്ഗഫലൈശ്ച വര്ത്തിഃ| ബസ്തസ്യ മൂത്രേണ വിഷൂചികാഘ്നീ പ്രലേപധൂപാഞ്ജനനസ്യയോഗൈഃ||൪൫||

ശിരീഷാദിഭിശ്ചൂര്ണിതൈര്ബസ്തസ്യ ഛാഗസ്യ മൂത്രേണ കൃതാ വര്ത്തിഃ| പ്രലേപാദിയോഗാദ്വിഷൂചികാഘ്നീ| ഏഷാമദോഷചികിത്സാऽജീര്ണേऽന്നേ യോജ്യാഃ|

Adhikarana ajIrNasya traividhyam (46) · Śloka 46

അജീര്ണം ച കഫാദാമം വിഷ്ടബ്ധമനിലാദ്ഭവേത്| വിദഗ്ധം പിത്തകോപേന ത്രിപ്രകാരമിതി സ്മൃതമ്||൪൬||

അജീര്ണമന്നമുച്യതേ| ത്രിവിധമജീര്ണമ്| കഫാധിക്യേന വാതാധിക്യേന ദ്രവസ്വരൂപപിത്താധിക്യേന വാ| അഗ്നിവൈപരീത്യേന കഫസ്യാജീര്ണകര്തൃത്വേ പ്രാധാന്യാദഗ്രേ പാഠഃ||൪൬||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (47) · Śloka 47

തത്രാമേ ഗുരുതോത്ക്ലേദഃ ശോഫോ ഗണ്ഡാക്ഷികൂടയോഃ| ഉദ്ഗാരശ്ച യഥാഭുക്തമവിദഗ്ധഃ പ്രവര്ത്തതേ||൪൭||

തത്ര കഫകൃതോऽജീര്ണ ആമനാമാ തസ്മിന് സ്ഥിതേ ഗാത്രാണാം ഗുരുത്വം ധാതൂനാമുത്ക്ലേദഃ| ഉത്ക്ലേദോ വികാരവിശേഷഃ| സദ്യോ ഭുക്തവദപ്രാപ്തവിദാഹാവസ്ഥോ ഹ്യുദ്ഗാരഃ||൪൭||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (48) · Śloka 48

വിഷ്ടബ്ധേ ശൂലമാധ്മാനം വിവിധാ വാതവേദനാഃ| മലവാതപ്രവൃത്തിശ്ച സ്തമ്ഭോ മോഹോऽങ്ഗപീഡനമ്||൪൮||

വാതേനാജീര്ണം വിഷ്ടബ്ധമുച്യതേ| തസ്യ ലക്ഷണം ജഠരശൂലാദ്യുദ്ഭവഃ||൪൮||

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (49) · Śloka 49

വിദഗ്ധേ ഭ്രമതൃണ്മൂര്ച്ഛാഃ പിത്താച്ച വിവിധാ രുജാഃ| ഉദ്ഗാരശ്ച സധൂമാമ്ലഃ സ്വേദോ ദാഹശ്ച ജായതേ||൪൯||

പിത്താദജീര്ണം വിദഗ്ധശബ്ദേനോച്യതേ| തസ്യ ലക്ഷണം ഭ്രമാദ്യുദ്ഭവഃ| ഉദ്ഗാരശ്ചാസ്യ ധൂമ ഇവ ജഠരാദുദേതി തീക്ഷ്ണതയാ||൪൯||

Adhikarana AmAdyajIrNeShu cikitsAsUtram (50) · Śloka 50

ലങ്ഘനം കാര്യമാമേ തു വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം ഭൃശമ്| വിദഗ്ധേ വമനമ് യദ്വാ യഥാവസ്ഥം ഹിതം ഭവേത്||൫൦||

ആമേ അജീര്ണേ ചികിത്സാ ലങ്ഘനമുപവാസഃ| വിഷ്ടബ്ധേऽത്യര്ഥം സ്വേദഃ| വിദഗ്ധേ വമനമ്| അവസ്ഥാവിശേഷേണ വാ സര്വമേതത് സര്വത്രാപി||൫൦||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM pratIkArashca (51) · Śloka 51

ഗരീയസോ ഭവേല്ലീനാദാമാദേവ വിലമ്ബികാ| കഫവാതാനുവിദ്ധാമലിങ്ഗാ തത്സമസാധനാ||൫൧||

ഏതത്പ്രസങ്ഗ ഇദമാഹ- ആമാന്മഹാസ്രോതസി ലീനാത് ഗരീയസഃ പ്രഭൂതാദ്വിലമ്ബികാ നാമ രോഗ ഉത്പദ്യതേ| സാ ച വിലമ്ബികാ വാതശ്ലേഷ്മഭ്യാമനുബദ്ധാ ഭവതി| സാ ചാമനാമാജീര്ണസദൃശലക്ഷണാതച്ചികിത്സാ ച||൫൧||

Adhikarana rasasheShAjIrNalakShaNaM pratIkArashca (52) · Śloka 52

രസശേഷേऽന്നവിദ്വേഷോ ഹൃദയാശുദ്ധിഗൌരവേ| തത്രാഭുക്ത്വാ ദിവാ സ്വപ്യാത്ക്ഷുദ്വാനദ്യാല്ലഘു പ്രതി||൫൨||

ജീര്ണേ ത്വന്നേ കദാചിദാഹാരസാരോ രസോऽജീര്ണോ ഭവത്യതസ്തല്ലക്ഷണമുച്യതേ- അന്നവിദ്വേഷ ഇത്യാദി| തത്ര രസേऽജീര്ണേ അകൃതഭോജനഃ സ്വപ്യാദ്വാ ലാഘവാത്| പ്രബുദ്ധശ്ച യദി ക്ഷുദ്വാംസ്തതോऽദ്യാല്ലഘുപ്രതി| ലഘു സ്തോകമ്| സ്വഭാവലഘു സ്വല്പമാത്രം ചേത്യര്ഥഃ||൫൨||

Adhikarana agnyanurodhena bhojyauShadhayoH pAkakAlaH (53) · Śloka 53

യാമൈശ്ചതുര്ഭിര്ദ്വാഭ്യാം ച ഭോജ്യഭൈഷജ്യയോഃ സമേ| പാകോऽഗ്നൌ യുക്തയോര്ദ്രാക്ച തീക്ഷ്ണേ മന്ദേ പുനശ്ചിരാത്||൫൩||

ഏതച്ചാജീര്ണം ദോഷോപഹതാഗ്നിവശാദ്ഭവതി| തസ്യ ച ദോഷോപഹതത്വേ ത്രിവിധം രൂപം വിഷമത്വാദി ശാരിരേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമ്| ദോഷാനനുബന്ധേന ചതുര്ഥം രൂപം യത്സമത്വമ്| തസ്യ ചതുര്വിധസ്യാഗ്നേര്ജീര്ണാജീര്ണനിയമം കാലനിയമേന ദര്ശയതി| സമേऽഗ്നൌ ബലശരീരാദ്യപേക്ഷയാ ഉപയുക്തസ്യ ഭോജ്യസ്യാഹാരസ്യ മാത്രയാ ചോപയുക്തസ്യ ചതുര്ഭിയാമൈഃ പാകോ ഭവതി| ഭേഷജസ്യൌഷധസ്യ തദ്വദ് ദ്വാഭ്യാം യാമാഭ്യാമ്| യുക്തയോര്ദേശകാലശരീരാദ്യപേക്ഷയാ പ്രയുക്തയോര്ഭോജ്യഭൈഷജ്യയോരിത്യുക്തമേവാസ്മാഭിഃ| തീക്ഷ്ണേऽഗ്നൌ യഥോക്തേ കാലേऽപ്രാപ്തേ വിപാകഃ| മന്ദേऽഗ്നൌ പുനശ്ചിരാന്മന്ദത്വാതിശയാപേക്ഷയാ യഥോക്തം കാലം ബഹു ബഹുതരം ചാതിക്രമ്യാऽऽടോപാദികംച കൃത്വാ| വിഷമേ തു പ്രകൃതാനുപയോഗഃ യതഃ സ കദാചിത്തൈക്ഷ്ണ്യം കദാചിന്മാന്ദ്യം ഭജതേ| അജീര്ണജ്ഞാനേ തു വര്തമാനമേവാഹോരാത്രമഗ്നിസ്തീക്ഷ്ണോऽന്യോ വാ ഉപകരോതി സാതത്യേന| അതോ വിഷമോऽത്ര നോക്തഃ||൫൩||

Adhikarana mandAgneH sabhaktauShadhadAnaM pUrvAhNe bhojana~jca (54) · Śloka 54

സഭക്തമൌഷധം തസ്മാന്മന്ദാഗ്നേരവചാരയേത്| പൂര്വാഹ്ണേ ഭോജനം സാത്മ്യം ലഘു ദീപനബൃംഹണമ്||൫൪||

അത ഏവ ച കാരണാദാഹ-സഭക്തമിത്യാദി| യതോ മന്ദാഗ്നൌ ചിരാത് പാകസ്തതോ മന്ദാഗ്നേഃ പുരുഷസ്യ സഭോജനമൌഷധം ദീയതേ| അത്ര യുക്തിരുച്യതേ- യസ്മാന്മന്ദാഗ്നേരാഹാരശ്ചിരാത് പാകം യാതി ഹ്യസ്തനേ ചാന്നേऽജീര്ണേ അദ്യതനാഹാരയോഗ്യേ ച കാലേऽന്തരൌഷധസ്യോപയോഗകരണകാലോ ന സംഭവതീതി| സമേ ചാഗ്നൌ ചതുര്ഭിര്യാമൈരന്നപാക ഉക്തഃ| അഷ്ടൌ ച യാമാ അഹോരാത്രമ്| തേന ബലാദുക്തം ഭവതി-അഹോരാത്രവര്തിതസ്യാന്നസ്യ ദ്വൌ ഭോജനകാലാവിതി| തത്ര രാത്രൌ ഭോജനപ്രതിഷേധാദഹന്യേവ ദ്വൌ വാരൌ പൂര്വാഹ്ണേ ചാപരാഹ്ണേ ച ഭോജനമ്| പൂര്വാഹ്ണേ തത്സാമ്യമുചിതം പഥ്യം ലഘു ച സദഗ്നിദീപ്തികരം ബൃംഹണം ച| ഹ്യസ്തനേ ഹ്യാഹാരേ സമ്യക് പരിണതേ വിമലേഷു സ്രോതസ്സൂപയോഗാദേതസ്യ ചാസമ്ഭവാദപരാഹ്ണേ ഭോജനം പൂര്വാഹ്ണേ ഭോജനാത് ഗുണൈര്ഹീനമ്||൫൪||

Adhikarana pUrvAhNabhojane~ajIrNe~api sAyaMbhojanopadeshaH (55) · Śloka 55

പ്രാതരാശേ ത്വജീര്ണേऽപി സായമാശോ ന ദുഷ്യതി| അജീര്ണേ സായമാശേ തു പ്രാതരാശോ ഹി ദുഷ്യതി||൫൫||

നനു ചതുര്ഭിര്യാമൈരന്നപാക ഉക്തസ്തത്കഥമഹഃസംജ്ഞേ ചതുര്യാമേ ദ്വൌ വാരൌ ഭോജനം വിധീയതേ അജീര്ണപ്രതിഷേധഃ കഥം നാപതതീത്യാഹ- പ്രാതരാശേ ത്വിതി| പൂര്വാഹ്ണഭോജനേऽജീര്ണേऽപി സായമാശോ ന ദുഷ്യതി| ബലാദുക്തം സായമാശേऽജീര്ണേ പ്രാതരാശോ ദുഷ്യതീതി||൫൫||

Adhikarana prAtarAshe~ajIrNe~api sAyamAshAnumatau yuktiH (56) · Śloka 56

ദിവാ പ്രബോധ്യതേऽര്കേണ ഹൃദയം പുണ്ഡരീകവത്| തസ്മിന്വിബുദ്ധേ സ്രോതാംസി സ്ഫുടത്വം യാന്തി സര്വശഃ| വ്യായാമാച്ച വിചാരാച്ച വിക്ഷിപ്തത്വാച്ച ചേതസഃ| ന ക്ലേദമുപഗച്ഛന്തി ദിവാ തേനാസ്യ ധാതവഃ| അക്ലിന്നേഷ്വന്നമാസിക്തമത്യന്തേന ന ദുഷ്യതി| അവിദഗ്ധേഷ്വിവ പയസ്സ്വന്യത്സമ്മിശ്രിതം പയഃ||൫൬||

കാത്ര യുക്തിരിത്യുഭയസ്യാപി യുക്തിരുച്യതേ-പ്രഥമസ്യ യുക്തിര്ദിവസസ്യ പ്രാരമ്ഭപ്രഭൃത്യര്കേണ സൂര്യഭട്ടാരകേണ ബാഹ്യപുണ്ഡരീകവത് പുരുഷസ്യ ഹൃദയപുണ്ഡരീകം പ്രബോധ്യതേ പ്രകാശ്യതേ| തസ്മിംശ്ച ഹൃദയേ പ്രബുദ്ധേ പുരുഷസ്യ വ്യായാമേന ശരീരചേഷ്ട്യാ വിചാരേണ ച ബുദ്ധിവികല്പനേന തഥാ ചേതസശ്ച മനസോ വിക്ഷിപ്തത്വേന ക്രിയായോഗാഃ വ്യായാമാദിയോഗാച്ച സര്വസ്രോതാംസി സ്വബാഹ്യവാഹകത്വേ സ്ഫുടത്വം നിരാവരണത്വം യാന്തി| യതഃ സ്രോതസാം സ്ഫുടത്വേന വാതാദയോ ധാതവഃ കോഷ്ഠേ പരിക്ലേദം ന യാന്തി| തേനാക്ലിന്നേഷു ധാതുഷു സായമാശോऽന്നമാസിക്തം ജഠരേ ന്യസ്തമത്യന്തേന ന ദുഷ്യതി| അത്യന്തഗ്രഹണം കിഞ്ചിത് ദുഷ്യതി സാത്മ്യത്വാദിനാ രോഗം ന കരോതീതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ- അവിദഗ്ധേ അനഗ്നിസ്പൃഷ്ടേ പയസ്യന്യത് പയോ ന്യസ്തം ന ദുഷ്യതീതി| യേ ത്വന്നമന്യദാസിക്തം തേ ഹേതുനാ ന ദുഷ്യതീതി വദന്തി തേഷാമാസിക്തശബ്ദേനൈവാന്യത്വസ്യ ലബ്ധത്വാദ്വിചാരണീയമ്||൫൬||

Adhikarana sAyamAshe~ajIrNe prAtarAshasya niShedhe yuktiH (57) · Śloka 57

രാത്രൌ തു ഹൃദയേ മ്ലാനേ സംവൃതേഷ്വയനേഷു ച| യാന്തി കോഷ്ഠേ പരിക്ലേദം സംവൃതേ സര്വധാതവഃ| ക്ലിന്നേഷ്വന്യദപക്വേഷു തേഷ്വാസിക്തം പ്രദുഷ്യതി| വിദഗ്ധേഷു പയസ്സ്വന്യത് പയസ്തപ്തേഷ്വിവാര്പിതം| നൈശേ തസ്മാദജീര്ണേऽന്നേ നാന്യദ്ഭുഞ്ജീത ഭോജനമ്||൫൭||

ദ്വിതീയസ്യ വസ്തുനോ യുക്തിരുച്യതേ- രാത്രാവിത്യാദി| പൂര്വവൈപരീത്യേന വ്യാഖ്യേയമ്||൫൭||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNam (58) · Śloka 58

ഉദ്ഗാരശുദ്ധിരുത്സാഹോ വേഗോത്സര്ഗോ യഥോചിതഃ| ലഘുതാ ക്ഷുത്പിപാസാ ച ജീര്ണാഹാരസ്യ ലക്ഷണമ്||൫൮||

ഉദ്ഗാരശുദ്ധ്യാദി ജീര്ണാഹാരപുരുഷസ്യ ലക്ഷണമ്||൫൮||

Adhikarana ashanalubdhatvameva viShUcikAyAH kAraNam (59) · Śloka 59

പ്രായഃ പ്രജ്ഞാപരാധേന രോഗഗ്രാമഃ പ്രജായതേ| നൃണാമശനലുബ്ധാനാം വിശേഷേണ വിഷൂചികാ||൫൯||

അധ്യായാര്ഥമുപസംഹാരന്നാഹ- സകലോ രോഗഗ്രാമോ വ്യാധിസമൂഹഃ| പ്രായോ ബാഹുല്യേന പ്രജ്ഞാപരാധേന ത്യാജ്യസേവനാദനുഷ്ഠേയത്യാഗാച്ച ജായതേ| നരാണാം ഭോജനലുബ്ധാനാം തു ന തഥാന്യേ രോഗാ ഉത്പദ്യന്തേ| യഥാ വിഷൂചികാ||൫൯||

Adhikarana duShTA buBukShA (11) · Śloka 11

ദോഷോപനദ്ധം യദി ലീനമന്നം പിത്തോല്ബണസ്യാവൃണുയാന്ന വഹ്നിമ്| ജായേത ദുഷ്ടാ തു തതോ ബുഭുക്ഷാ യാ മന്ദബുദ്ധീന് വിഷവന്നിഹന്തി| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||

അജീര്ണാഹാരമുച്യതേ| തച്ച വ്യാപ്തിമദിതി പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ- ദോഷോപനദ്ധമിത്യാദിനാ| ദ്രവ്യസ്വരൂപപിത്തോല്ബണസ്യ പുരുഷസ്യ വാതശ്ലേഷ്മരുദ്ധമന്നം കോഷ്ഠൈകദേശേ ലീനം ദ്രവ്യപിത്താധിക്യാദഗ്നിസമ്ബന്ധം ഗന്തും ന ശക്നോതി| തത്ര തദാ ദുഷ്ടാ ഭോക്തുമിച്ഛോത്പദ്യതേ| യാ മന്ദബുദ്ധീന് ഭോജനയോഗ്യത്വവികല്പശൂന്യാന് ഭോജനോപയോഗേന വിഷവത് പുരുഷാന് മാരയതീതി||൬൦|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||