11. mātrāśitīyaḥ

Adhikarana atha mAtrAshitIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH upodGAtaH · Śloka

సురక్షితం సువిహితమప్యన్నపానమమాత్రయా సేవితం మహారోగాయ మరణాయ వా భవత్యతో మాత్రాప్రదర్శనాయాధ్యాయారంభః|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో మాత్రాశితీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana mAtrAshanopadeshaH mAtrA cAgnibalApekShiNI (2) · Śloka 2

మాత్రాశీ స్యాత్| మాత్రా పునరగ్నిబలాహారద్రవ్యాపేక్షిణీ||2||

మాత్రాశీ స్యాదిత్యాదినా ప్రస్తుతప్రదర్శనం| సా చ మాత్రా అగ్నేర్బలమాహారద్రవ్యాణాంచ తదనురూపం గురుత్వం లఘుత్వం చాపేక్ష్య భవతీత్యగ్నేరాహారస్య చ పరస్పరయోగ్యత్వమిత్యర్థః|| 2||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (3) · Śloka 3

కుక్షేరప్రతిపీడనమాహారేణ, హృదయస్యాసంరోధః, పార్శ్వయోరవిపాటనమనతిగౌరవముదరస్య, ప్రీణనమింద్రియాణాం, క్షుత్పిపాసోపరతిః, స్థానాసనశయనగమనోచ్ఛ్వాసప్రశ్వాసభాష్యసంకథాసు సుఖానువృత్తిః, సాయం ప్రాతశ్చ సుఖేన పరిణమనం, బలవర్ణోపచయకరత్వంచేతి మాత్రాయా లక్షణం||3||

నను మాత్రైవ న జ్ఞాతా అతో మాత్రాలక్షణముచ్యతే| ఆహారేణ కుక్షేరపీడనం హృదయస్య చాసంరోధః| పార్శ్వయోశ్చాన్నభరేణ పాటనమివ పాటనం| తస్యాభావః అవిపాటనం| ఉదరస్య చానతిగురుత్వం| ఇంద్రియాణాం చక్షురాదీనాం ప్రీణనం సంతర్పణం| క్షుత్తృషోశ్చ నాశనం| స్థానాసనాదిషు సుఖానువృత్తిః| ఉచ్ఛ్వాసప్రశ్వాసౌ శ్వాసస్యాంతర్బహిర్నయనం| సాయంతనస్య చ భోజనస్య ప్రాతః సుఖేన పరిణామః ప్రాతస్తనస్య చ సాయం| బలాద్యుపచకర్తృత్వం చాహారస్యేతి మాత్రాలక్షణం|| 3||

Adhikarana gurulaghudravyApekShayA mAtrA (4) · Śloka 4

త్రిభాగసౌహిత్యం వా గురూణాముపదిశ్యతే| లఘూనామపి నాతిసౌహిత్యం| అనిలానలగుణబహులాని హి లఘూని తుల్యగుణత్వాదగ్నిసంధుక్షణాన్యవిధినా చాల్పదోషాణి| ఇతరాణి తు పృథివీసలిలగుణబహులాన్యసామాన్యాద్విపరీతాన్యన్యత్ర వ్యాయామాగ్నిబలాత్||4||

యస్మిన్నాహారే యస్మానేన భుజ్యమానే శరీరస్యైవంరూపతా భవతి, సా మాత్రేతి పిండపరిమాణేన| ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా తూచ్యతే, గురూణామాహారద్రవ్యాణాం స్వభావసంస్కారాద్యపేక్షయా పురుషబలాపేక్షయా వా త్రిభాగతృప్తిరర్ద్ధతృప్తిర్వా| లఘూనాంచ నాతితృప్తిః| యతో లఘూని వాయ్వగ్నిభాగాధిక్యేనోత్పద్యంతే| అతస్తత్స్వభావేనాగ్నిసాదృశ్యాదగ్నివృద్ధికరాణ్యేవం చావిధినా యథోక్తక్రమాదీనామభావాదేవాపి స్వల్పదోషకర్తృత్వం లఘూనాం| ఇతరాణి గురూణి పార్థివాప్యగుణభూయస్త్వాదగ్నేర్వైపరీత్యాన్నాశహేతవః| వ్యాయామాగ్నిబలాదన్యత్ర వ్యాయామకారణం హి యదగ్నిబలం తత్ర గురూణ్యప్యదోషకరాణి| ఏషా మాత్రా|| 4||

Adhikarana amAtrAshanasya doShAH (5) · Śloka 5

అమాత్రా పునరశనస్య హీనతాఽఽధిక్యం చ| తత్ర హీనమాత్రమశనం బలవర్ణోపచయమనోబుద్ధీంద్రియోపఘాతకరం విబంధకృదవృష్యమనాయుష్యమనౌజస్యం సారవిధ్మాపనమలక్ష్మీజననమశీతేశ్చ వాతవికారాణామాయతనం| అతిమాత్రం పునః సర్వదోషప్రకోపనమాహుః||5||

అమాత్రా పునర్యథోక్తాయా హీనత్వమాధిక్యం వా| తత్ర హీనమాత్రమాహారం బలవర్ణనాశాదీన్ కరోతి| సారస్య బలస్య విధ్మాపనం నాశనం| యథోక్తాదతిమాత్రం పునర్దోషాన్ ప్రపీడయన్ కుక్షిమాపూర్య తిష్ఠతి|| 5||

Adhikarana alasakaviShUcikAsambhavaH (6) · Śloka 6

తేన హి ప్రపీడ్యమానా వాతాదయో యుగపత్ప్రకుపితాః కుక్ష్యైకదేశస్థాస్తదేవాపరిపక్వమావిశ్య విష్టంభయంతోఽలసకమభినిర్వర్తయంతి| సహసా వాధరోత్తరాభ్యాం మార్గాభ్యాం ప్రచ్యావయంతో విషూచికాం||6||

తతస్తే దోషాః తేన రుద్ధమార్గాస్తమేవాహారమపక్వమావిశ్య ద్విధా కుర్వంతి| కదాచిత్తదన్నం విష్టభ్యాసతే| అథవాన్నం పక్వాపక్వం బహిః ప్రేరయంతి| యదా తు విష్టభ్యాసతే తదాఽలసకనామానం రోగమభినిర్వర్తయంతి| యదా ప్రేరయంతి తదా విషూచికాం|| 6||

Adhikarana alasakalakShaNam (7) · Śloka 7

అపి చ- ప్రయాతి నోర్ధ్వం నాధస్తాదాహారో న చ పచ్యతే| ఆమాశయేఽలసీభూతస్తేన సోఽలసకః స్మృతః||7||

ఏతదేవ ప్రయాతి నోర్ధ్వమిత్యాదినా సవిస్తరముచ్యతే|| 7||

Adhikarana viShUcikAlakShaNam (8) · Śloka 8

వివిధైర్వేదనోద్భేదైర్వాయ్వాదిభృశకోపతః| సూచీభిరివ గాత్రాణి విధ్యతీతి విషూచికా||8||

వాయ్వాదీనామత్యర్థకోపాన్నానావిధైర్వేదనానాముద్భేదైః సూచీభిరివ గాత్రాణి యదసౌ విధ్యతి అతో విషూచికోచ్యతే|| 8||

Adhikarana vAtAdhikaviShUcikAlakShaNam (9) · Śloka 9

తత్ర వాతః శూలానాహాంగమర్దముఖశోషప్రలాపకంపమూర్చ్ఛాభ్రమజృంభోద్వే-ష్టనాక్షిప్రవేశశిరోహృదయాతిరుక్సిరాకుంచనస్తంభనాని కరోతి||9||

తత్ర విషూచికాకారణత్వే యదా వాతోఽధికో భవతి తదా శూలాద్యుత్పత్తిం కరోతి| అంగానాం రజ్జ్వాద్యుద్వేష్టనమివోద్వేష్టనం|| 9||

Adhikarana pittAdhikaviShUcikAlakShaNam (10) · Śloka 10

పిత్తం పునః జ్వరాతిసారాంతర్దాహవైవర్ణ్యతృష్ణామదభ్రమప్రలయాని||10||

పిత్తం వృద్ధం జ్వరాదీన్| ప్రలయో మూర్చ్ఛాప్రాయః|| 10||

Adhikarana shleShmAdhikaviShUcikAlakShaNam (11) · Śloka 11

శ్లేష్మా తు ఛర్ద్యరోచకప్రసేకాంగసాదావిపాకశీతజ్వరగాత్రగౌరవాణి||11||

శ్లేష్మా వృద్ధః ఛర్ద్యాదీన్| ఏషామన్యతమస్య వృద్ధిరాహారవిశేషాద్భుక్తాత్| పూర్వం దోషస్థిత్యనపేక్షయా వా|| 11||

Adhikarana alasalakShaNam (12) · Śloka 12

విశేషతస్తు దుర్బలస్యాల్పవహ్నేర్బహుశ్లేష్మణో వాతమూత్రపురీషవేగవిధారిణోఽన్నపానమనిలప్రపీడితం శ్లేష్మణా విబద్ధమార్గమలసత్త్వాదబహిర్ముఖీభవత్ ఛర్ద్యతీసారవర్జ్యాని యథోక్తాని శూలాదీన్యుపజనయత్యతిమాత్రాణి సోఽలసః||12||

సర్వస్యైవాప్యతిమాత్రాశినో వాతః శూలాదీన్ కరోతి| దుర్బలత్వాదియుక్తస్య త్వతిమాత్రాశినో విశేషేణ వాతః ప్రకుపితోఽన్నం ప్రదూషయతి| తచ్చైవం ప్రపీడితమూర్ధ్వమధశ్చ శ్లేష్మణా ఆకులితం రుద్ధమార్గమలసత్వాత్ ఛర్ద్యతీసారవర్జ్యాన్యుత్కటాని శూలాదీన్యుపజనయతి| సోఽలసోనామాలసకవిశేషః||12||

Adhikarana asAdhyAlasakalakShaNam (13) · Śloka 13

అతిమాత్రదుష్టాస్తు దోషాః ప్రదుష్టామబద్ధమార్గాస్తిర్యగ్గచ్ఛంతః కదాచిదస్య శరీరం దండవత్ స్తంభయంతి తతస్తమలసకమసాధ్యం బ్రువతే||13||

అస్య అతిమాత్రశినోఽత్యర్థదుష్టా వాతాదయః పూర్వం ప్రదుష్టేనామేన స్పష్టమార్గరోధాత్ తిర్యక్ స్రోతోభిర్గచ్ఛంతః కదాచిద్దోషబలవిశేషాచ్ఛరీరం దండవత్ స్తబ్ధం కుర్వంతి| సోఽలసకవిశేష ఆచార్యా అసధ్య ఇతి బ్రువతే||13||

Adhikarana AmaviShaM tasyAsAdhyatva~jca (14) · Śloka 14

విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణశీలినః పునరామదోషమామవిషమామనంతి విషసదృశలింగత్వాత్| తత్పరమసాధ్యానాం| ఆశుకారితయా విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చ||14||

యచ్చ విరుద్ధాదికం ప్రాయేణాచరతి తస్యామో వక్ష్యమాణలక్షణో దుష్యతి| తస్మిందుష్టే విషభుక్తస్యేవ యా పీడోత్పద్యతే తత్రాచార్యా ఆమవిషమితి నామామనంతి కథయంతి, విషసదృశలక్షణత్వాత్| తచ్చామవిషమసాధ్యానాం రోగాణాం పరం కష్టతమమసాధ్యత్వేన| కుతః ఆశుకారితయా విరుద్ధోపక్రమత్వేన చ| ఆశు శీఘ్రం స్వం కర్మ మారణం కరోతీత్యాశుకారి| తత్ర హి దోషాస్తథావిధం కోపమాపద్యంతే| యత్రైకస్మిన్ దోష ఔషధమన్యస్మిన్ దోషేఽత్యర్థం విరుధ్యత ఇతి విరుద్ధోపక్రమత్వం| అన్యే త్వన్యథా బ్రువంతి-యది విషసదృశస్వరూపః| పీడాకర్తృత్వేన తత్రామో భవతి విషే శీతా క్రియా ఆమే అజీర్ణే చోష్ణా ఇత్యుపక్రమవిరోధః||14||

Adhikarana mAtrayaiva na kRutsnAmAhAraphalamavApyate (15) · Śloka 15

న చ కేవలం మాత్రయైవ కృత్స్నమాహారఫలమవాప్తుం శక్యం, స్వభావాదీనాం భిన్నఫలత్వాత్| తథా హి-గురురూక్షశుష్కశీతద్విష్టవిష్టంభివిదాహ్యశుచివిరుద్ధాత్యంబుపానద్రవమకాలే కాలే వా కామక్రోధలోభేర్ష్యాహ్రీశోకోద్వేగభయక్షుదుపతప్తేన వా యదన్నపానముపయుజ్యతే తదప్యామమేవ ప్రదూషయతి||15||

నను మాత్రాశినోఽపి దుష్టామపీడా దృష్టా తత్కథముచ్యతే| మాత్రాభోజనేనైవ తు కేవలేనాహారఫలం బలవర్ణోపచయాదికమవాప్తుం న శక్యతే| కుతః? స్వభావసంయోగకాలాదీనామసదృశఫలత్వాత్| ఏతదేవోచ్యతే- న మాత్రైవ కేవలం స్వాస్థ్యకారణం యావత్ ద్రవ్యస్వభావాదయోఽపి| తథాహీత్యాదినా స్వభావాదీందర్శయతి| గురుత్వాదిగుణయోగాన్మాత్రయాపి భుక్తమామమేవ దూషయతీతి| తత్రాసాధ్యత్వవర్జితమామం దుష్టమలసత్వం ప్రాప్తం||15||

Adhikarana alasake mRudu vamanam (16) · Śloka 16

తత్ర సాధ్యమామం దుష్టమలసీభూతముల్లిఖేత్, పాయయిత్వా సలవణముష్ణం వారి||16||

తత్రేత్యాది| సలవణం లవణసంయుక్తముష్ణం వారి పీత్వా ఉల్లిఖేత్ నర ఆమం వమేదిత్యర్థః||16||

Adhikarana alasake tIkShNAni vamanAni (17) · Śloka 17

తథాత్వచ్ఛర్దయంతమతిలీనదోషం కృష్ణానాగదంతీకల్కయుక్తం పాయయేత్| మదనఫలకషాయం వా పిప్పలీసిద్ధార్థకల్కయుక్తం| దంతీమాగధికావచూర్ణితం వా కోశాతకీరసం| అవస్థాపేక్షీ వా వమనకల్పోక్తాని తీక్ష్ణవమనాని||17||

దోషస్యానుత్క్లిష్టత్వాదేవమప్యచ్ఛర్దయంతం పిప్పలీనాగదంతీచూర్ణయుక్తముష్ణాంబు పాయయేత్| పిప్పలీసర్షపచూర్ణయుక్తం వా మదనఫలకషాయం| కోశాతకీనిష్పీడితరసం వా దంతీపిప్పలీయుక్తం| ఏతాని వమనాని యోగ్యాని యోగ్యదేశకాలశరీరాపేక్షయా యోజ్యాని| అన్యాని చ వమనకల్పోక్తాని తీక్ష్ణాన్యాతురవ్యాధ్యాద్యవస్థాపేక్షయా యోజ్యాని||17||

Adhikarana alasake svedagudavartI (18) · Śloka 18

తతః స్వేదవర్త్తిప్రణిధానాభ్యాముపాచరేత్||18||

తతః కృతవమనం నానావిధస్వేదగుదవర్త్తిభ్యాం చికిత్సేత్||18||

Adhikarana alasake shUlaharAH yogAH (19) · Śloka 19

అపి చ- సద్యః సమ్యగ్విశుద్ధస్య శామ్యంతి తదుపద్రవాః| శూలే నిరన్నకోష్ఠేఽద్భిః కోష్ణాభిశ్చూర్ణితాః పిబేత్| హింగుప్రతివిషావ్యోషసౌవర్చలవచాఽభయాః| అథవా పిప్పలీమూలం త్రివృతాదారుసైంధవం| శుంఠీః సక్షీరలవణపిప్పలీమరిచాని చ| పాఠామ్లవేతసక్షారయవానీపౌష్కరాణి వా||19||

అపి చేతి సముచ్చయే| సమ్యగ్విశుద్ధస్య కృతవమనవిరేకస్య తదుపద్రవా దుష్టామజా రోగాః సద్య ఏవ శమం యాంతి| ఏవంచ కృతసంశుద్ధేః శూలేఽనుబద్ధే కోష్ఠే చాజీర్ణాన్నరహితే హింగ్వాదీన్యభయాంతాని చూర్ణితానీషదుష్ణజలేన పిబేద్యథావిహితమాత్రయా| అథవా పిప్పలీమూలాదిసైంధవాంతం కోష్ణాదిభిరద్భిః పిబేదితి సంబంధః| శుంఠ్యాదికం మరిచాంతం వా కోష్ణాభిరద్భిరేవ| పాఠాదికం పుష్కరమూలాంతం వా| ఏతే చత్వారః ప్రయోగాః శూలహరా అజీర్ణాన్నశేషాభావే దోషవ్యాధ్యాద్యపేక్షయా యథాయోగం యోజ్యాః||19||

Adhikarana alasake hi~ggvAdicUrNam (20) · Śloka 2

ద్విరుత్తరం హింగువచాఽగ్నికుష్ఠసువర్చికాక్షారబిడాజమోజం| శూలోదరానాహవిషూచికార్శోహృద్రోగగుల్మోర్ధ్వసమీరణఘ్నం||2||

హింగ్వాదికమజమోజాంతం ద్విరుత్తరప్రమాణయుక్తం శూలాదినాశనం| యద్యస్మాత్ ద్రవ్యాదుత్తరం తత్తస్మాత్ ద్విగుణం| తథా చైవం స్థితిం| ద్విరుత్తరమౌషధం యస్యౌషధస్యేతి ద్విరుత్తరం| ద్వౌ భాగౌ ద్విః సమభాగతయా ఉత్తరం| తేనైతదుక్తం భవతి- హింగునో భాగ ఏకః| ద్వౌ భాగౌ వచాయాః| చత్వారశ్చిత్రకస్యాష్టౌ కుష్ఠస్య షోడశ సువర్చికాక్షారస్య| ద్వాత్రింశద్విడలవణస్య చతుష్షష్టిరజమోజస్యేతి||20||

Adhikarana alasake tRuTchUlasaMyukte mustAdikvAthaH (21) · Śloka 21

ముస్తాజమోజపూతీకవచాశుంఠ్యగ్నిధాన్యకైః| సవాలకశఠీబిల్వైః క్వాథం తృట్ఛూలవాన్ పిబేత్||21||

సప్త భేషజాని| నిరన్నకోష్ఠస్తు తృట్ఛూలసంయుక్తో ముస్తాదీనాం క్వాథకల్పనామానేన క్వాథం పిబేత్|| 21||

Adhikarana alasake rAsnAdilepodvarttanadhUpana~jca (22) · Śloka 22

రాస్నాకట్ఫలషడ్గ్రంథాబృహతీద్వయజోంగకైః| గుగ్గుల్వతివిషాకుష్ఠపత్రవ్యాఘ్రనఖాంబుదైః| కుర్యాచ్ఛుష్కైః సమూత్రైర్వా లేపోద్వర్త్తనధూపనం||22||

రాస్నాదిభిః శుష్కైర్గోమూత్రమిశ్రైర్వా లేపాదీన్ శరీరే యోజయేత్| శుష్కస్య లేపశబ్దోఽంగసంయోగాదౌపచారికః||22||

Adhikarana alasake saruje udare cAnaddhe devadArvAdilepaH (23) · Śloka 23

సరుక్చానద్ధముదరమమ్లపిష్టైః ప్రలేపయేత్| దారుహైమవతీకుష్ఠశతాహ్వాహింగుసైంధవైః||23||

తస్మింశ్చామేఽలసీభూతే సరుజమానద్ధం హి జఠరమమ్లేన కాంచికమద్యాదినా పిష్టైర్దేవదార్వాదిభిః ప్రలేపయేత్||23||

Adhikarana alasake koShThArttijidyavacUrNalepaH (24) · Śloka 24

యవచూర్ణశ్చ సక్షారతక్రః కోష్ఠార్తిజిత్ పరం||24||

యవచూర్ణశ్చ యవక్షారతక్రాభ్యాం మిశ్రితః పరమత్యర్థం ప్రలేపాదేవ కోష్ఠార్తిజిత్| అన్యే క్షారం భస్మ వదంతి||24||

Adhikarana alasake viNmUtrasaMgrahe gudavartiH (25) · Śloka 25

యోజయేత్సైంధవాంతైశ్చ వర్తిం విణ్మూత్రసంగ్రహే||25||

విణ్మూత్రసంగ్రహేఽనంతరోక్తైర్దేవదార్వాదిభిః సైంధవాంతైర్గుదవర్తిః పిష్టైర్దేయా||25||

Adhikarana alasake svinnasya veShTanam (26) · Śloka 26

నామ్యమానాని చాంగాని భృశం స్విన్నాని వేష్టయేత్||26||

తత్ర చామదోషే ఓషవశాదంగాని నామ్యమానాని సంకోచ్యమానాని యది భవంతి తతస్తాన్యత్యర్థం స్విన్నాని చర్మపట్టాదినా వేష్టయేత్||26||

Adhikarana viShUcikAyAM pArShNyordAhaH (27) · Śloka 27

విషూచ్యామతివృద్ధాయాం పార్ష్ణ్యోర్దాహః ప్రశస్యతే||27||

అతివృద్ధాయాం చ విషూచ్యాం పార్ష్ణ్యోః ఘుటికయోస్తప్తశస్త్రాదినా దాహః ప్రశస్యతే||27||

Adhikarana viShUcikAyAM dvikShArAdi tailAbhya~jjanam (28) · Śloka 28

ద్విక్షారజీర్ణపిణ్యాకకుష్ఠారుష్కరచిత్రకైః| సశుక్తసైంధవైస్తైలం పక్వమభ్యంజనే హితం||28||

ద్విక్షారాదిభిః పక్వం తైలమభ్యంజనాయేష్యతే| శుక్తం తైలసమం|

Adhikarana bhallAtakAdiyamakaH gAtrAyAmakhallIghnaH (29) · Śloka 29

సుచ్ఛర్దితవిరిక్తస్య గాత్రాయామేఽతిదారుణే| భల్లాతకమధూచ్ఛిష్టజీర్ణపిణ్యాకనాగరైః| ఘృతతైలం పచేత్సామ్లైస్తచ్చ ఖల్లీఘ్నముత్తమం||29||

తత్ర చామదోషేఽతిదారుణే వాతకోపవశాత్ గాత్రాణామాయామే వాతవ్యాధినిదానవక్ష్యమాణలక్షణే (ని0అ0-15) భల్లాతకాదిభిర్ఘృతం తైలం చ మిశ్రితం పచేత్ వాతాద్యుపయోగాయ సుచ్ఛర్దితవిరిక్తస్య సతః| తచ్చ పక్వం ఘృతతైలముత్తమం ఖల్లీనాశనం| ఖల్లీ వక్ష్యమాణలక్షణా (ని0అ0-15) వాతవ్యాధౌ||29||

Adhikarana KalliviShUcikAghnamudvartanaM taila~jca (30) · Śloka 30

త్వక్పత్రరాస్నాగరుశిగ్రుకుష్ఠై రమ్లప్రపిష్టైః సవచాశతాహ్వైః| ఉద్వర్తనం ఖల్లివిషూచికాఘ్నం తైలం విపక్వం చ తదర్థకారి||30||

త్వగాదిభిరమ్లేన కాంజికాదినా పిష్టైరుద్వర్తనం ఖల్లీం విషూచికాం చ నాశయతి| ఏభిరేవ చ త్వగాదిభిః పక్వం తైలం తదర్థకారి విషూచికాస్వరూపమేవ ఛర్దివిరేకాదిమర్థం కుర్వద్రోగముపశమయతి||30||

Adhikarana viShUcyAmupavAsaH saMsarjanakramashca (31) · Śloka 31

తదహశ్చోపవాస్యైనం విరిక్తవదుపాచరేత్| సామాన్యేనేతి సిద్ధోక్తా విషూచ్యలసకక్రియా||31||

ఏనం విషూచికార్తం తదహర్విషూచికాదివసముపవాస్య విరిక్తవత్సంసర్జనం క్రమేణోపచరేత్| ఏతచ్చ వమనవిరేచనవిధౌ వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇత్యనేన ప్రకారేణ విషూచ్యలసకయోః సిద్ధా నిస్సంశయా కార్యకరీ క్రియోక్తా|| 31||

Adhikarana sheSheshvAmadoSheShu pAcanadIpanauShadhadAnopadeshaH (32) · Śloka 32

ఆమదోషేషు త్వన్నకాలే జీర్ణాహారం దోషోపలిప్తామాశయం స్తిమితగురుకోష్ఠమనన్నాభిలాషిణమభిసమీక్ష్య పాయయేద్దోషశేషపాచనార్థమౌషధం వహ్ని సంధుక్షణార్థంచ||32||

శేషేషు త్వామదోషేషు జీర్ణే హ్యాహారే దోషోపలిప్తామాశయం పురుషం తథా స్తిమితః అచలో గురుశ్చ కోష్ఠో యస్య తం తథాహారే చ నిరభిలాషిణం ఏవంవిధావస్థాయుక్తమామదోషిణమవేక్ష్యాహారస్య జీర్ణత్వాత్కాలవశాద్దోషేషు కించితోపక్వేష్వపి దోషశేషస్య పాచనార్థమగ్నిసంధుక్షణార్థం చ కించిదేవంగుణమౌషధం పాయయేత్||32||

Adhikarana ajIrNAhArasya auShadhaniShedhastatra hetushca (33) · Śloka 33

అజీర్ణాహారం పునర్న పాయయేత్| యత ఆమదోషదుర్బలో హ్యగ్నిర్యుగపదామదోషమౌషధమాహారజాతం చాశక్తః పక్తుం| అపి చైశాం విభ్రమోఽతిబలత్వాదుపరతానలబలమాతురం సహసైవాతిపాతయేత్||33||

అజీర్ణాహారాయ న దేయమౌషధం| యత ఆమదోషకృతబలహానిరగ్నిర్వాతాదికమపక్వం దోషం ప్రయుజ్యమానమౌషధమాహారంచాజీర్ణం పక్తుమశక్తః| అపి చేతి పాదసముచ్చయే| ఏషామామాదీనాం బిభ్రమో దుష్టోత్కర్షిణీ సామగ్రీ అతిబలత్వాన్నష్టానలబలమాతురం సహసైవాతిపాతయేత్ శీఘ్రమేవ మారయేదిత్యర్థః||33||

Adhikarana AmadoShANAmapatarpaNenaiva cikitsopadeshaH (34) · Śloka 1

ఆమదోషజానాం పునర్వికారాణామపతర్పణేనైవోపశమో భవతి||1||

సర్వేషాం చ పునరామదోషజానాం స్తైమిత్యాదీనాం వికారాణామపతర్పణం లంఘనమేవ చికిత్సా||34||

Adhikarana apatarpaNasya traividhyam (35) · Śloka 35

తత్తు త్రివిధం లంఘనం లంఘనపాచనమవసేవనంచ||35||

తత్త్వపతర్పణం త్రిప్రకారం||35||

Adhikarana la~gghanam (36) · Śloka 36

తత్ర లంఘనమల్పదోషాణాం| తేన హ్యనిలానలవృద్ధ్యా వాతాతపపరీత ఇవాల్పః సలిలాశయోఽల్పదోషః ప్రశోషమాపద్యతే||36||

తత్ర స్వల్పదోషాణాం లంఘనమేవ| అత్ర లంఘనశబ్దేనోపవాసో భణ్యతే| తేన హీత్యాదినా దృష్టాంతః| తేన హ్యుపవాసేనానిలోఽగ్నిశ్చ వృద్ధిం యాతి| తద్వృద్ధ్యా చాల్పో దోషః శోషం ప్రాప్నోతీతి| యథాల్పసలిలాశయో జలస్థానం తటాకాది, వాతాతపవృద్ధ్యా శోషం యాంతి| తద్వద్ దోషోఽపి||36||

Adhikarana la~gghanapAcanayoH (37) · Śloka 37

లంఘనపాచనాభ్యాం మధ్యదోషే వాతాతపాభ్యాన్ పాంసుభస్మావకిరణైరివ చానతిమహాన్ సలిలాశయః||37||

తథా మధ్యదోషో నాతివృద్ధో లంఘనేనోపవాసేన పాచనేన చ క్వాథాదినా శోషం యాతి| యథా మధ్యః సలిలాశయో నాతిబహుజలో వాతాతపాభ్యాం పాంసుభస్మావకిరణేన శోషమాపద్యతే| తద్వన్ మధ్యోఽపి దోషః| లంఘనస్య వాతాతపాభ్యాం సాదృశ్యం| పాచనస్య పాంసుభస్మావకిరణేన||37||

Adhikarana avasecanam (38) · Śloka 38

బహుదోషాణాం పునర్దోషావసేచనమేవ కార్యం| న హ్యస్రావితే పల్వలోదకౌఘే శాల్యాదిపుష్టిర్భవతి||38||

బహుదోషాణాం దోషావసేచనం వమనవిరేచనేనాపతర్పణం| దృష్టాంతో యథా- పల్వలోదకౌఘే నడ్వలపానీయే అస్రావితే తత్స్థానాం శాల్యాదీనాం పుష్టిర్న భవతి| బహూనాం దోషాణాం పల్వలోదకేన సాదృశ్యం| శాలీనామాయుషా అనుక్తేనాపి బలాత్సాదృశ్యం| శరీరస్య పల్వలేన చ||38||

Adhikarana santarpaNajanyavyAdherapatarpaNamauShadhamapatarpaNajanye santarpaNa~jca (39) · Śloka 39

తస్మాత్సంతర్పణనిమిత్తానాం నాంతరేణాపతర్పణమస్తి శాంతిః| అపతర్పణనిమిత్తానాంచ నాంతరేణ సంతర్పణమితి||39||

తస్మాదనయా దిశా ఏతదుక్తం భవతి- సర్వేషాం సంతర్పణోత్థానాం వ్యాధీనామపతర్పణం కార్యం| అపతర్పణోత్థానాం చ సంతర్పణమితి||39||

Adhikarana sarvAmayeShu nidAnaviparItamauShadhamavacAraNIyam (40) · Śloka 40

ఏవమన్యేషామపి వ్యాధీనాం యథాస్వం నిదానవిపరీతమౌషధమవచారయేత్||40||

ఏతచ్చ స్వయముక్తవతా శాస్త్రకారేణౌషధం నిదానవిపరీతం దర్శితం| నిదానం హేతురితి పర్యాయౌ| సంతర్పణహేతుకానామపతర్పణమితి|

Adhikarana vyAdhiviparItatadarthakAricikitsayoshcAvasaraH (41) · Śloka 41

సతి త్వనుబంధే నిదానవిపరీతమపాస్య వ్యాధివిపరీతమేవ తదర్థకారి వా||41||

యదా తు సర్వవ్యాధయో హేతువిపరీతౌషధేన కృతేనాపి న శామ్యంతి తదా వ్యాధివిపరీతం కార్యం| తదర్థకారి వా| న హేతువిపరీతమాత్రేణైవ కృతార్థతామవలంబేత| ఏతాని హేతువిపరీతాదీని వక్షమాణలక్షణాని||41||

Adhikarana nirAmAderabhya~ggAdividhAnam (42) · Śloka 42

విముక్తామదోషస్య పునః పరిక్వామదోషశేషస్య దీప్తే చాగ్నావభ్యంగాస్థాపనానువాసనం వివిధస్నేహపానం చ యుక్త్యా ప్రయోజ్యం| ప్రసమీక్ష్య దోషౌషధాదీనామవస్థాంతరాణి||42||

విముక్త ఆమదోషేణ యః పురుషః కాలౌషధాదినా పరిపక్వదోషో దీప్తాగ్నిశ్చ తస్య శరీరస్య దోషప్రయుజ్యమానౌషధాదీనాం నానావిధాన్యవస్థాంతరాణ్యభిసమీక్ష్యాభ్యంగాదీనామన్యతమం యథేచ్ఛం వా యుక్త్యా యథా సంవాహనేన కామం యోజయేత్||42||

Adhikarana asAdhyAmadoShavataH lakShaNam (43) · Śloka 43

భవంతి చాత్ర- యః శ్యావదంతౌష్ఠనఖోఽల్పసంజ్ఞః ఛర్ద్యర్దితోఽంతర్గతతామ్రనేత్రః| క్షామస్వరః స్రస్తసమస్తసంధి- ర్యాయాన్నరోఽసౌ పునరాగమాయ||43||

భవంతి చాత్రేతి శ్లోకైరర్థసముచ్చయే తంత్రరీతిః| ప్రకరణాద్యామదోషవాన్ శ్యావదంతత్వాదిలక్షణయుక్తః స నరో పునరాగమనాయ యాయాత్ మ్రియత ఇత్యర్థః||43||

Adhikarana viShUcikAghnAH vyoShAdya~jjanam (44) · Śloka 44

వ్యోషం కరంజస్య ఫలం హరిద్రే మూలం సమావాప్య చ మాతులుంగాః| ఛాయావిశుష్కా గులికాః కృతాస్తా హన్యుర్విషూచీం నయనాంజనేన||44||

వ్యోషాదికృతా వర్త్తయో నేత్రాంజనేన విషూచికాం హన్యుః| సమావాప్య సమ్మిశ్ర్య||44||

Adhikarana viShUcikAghnI shirIShAdivartiH (45) · Śloka 45

శిరీషనక్తాహ్వఫణిజ్జబీజత్రాయంత్యపామార్గఫలైశ్చ వర్త్తిః| బస్తస్య మూత్రేణ విషూచికాఘ్నీ ప్రలేపధూపాంజననస్యయోగైః||45||

శిరీషాదిభిశ్చూర్ణితైర్బస్తస్య ఛాగస్య మూత్రేణ కృతా వర్త్తిః| ప్రలేపాదియోగాద్విషూచికాఘ్నీ| ఏషామదోషచికిత్సాఽజీర్ణేఽన్నే యోజ్యాః|

Adhikarana ajIrNasya traividhyam (46) · Śloka 46

అజీర్ణం చ కఫాదామం విష్టబ్ధమనిలాద్భవేత్| విదగ్ధం పిత్తకోపేన త్రిప్రకారమితి స్మృతం||46||

అజీర్ణమన్నముచ్యతే| త్రివిధమజీర్ణం| కఫాధిక్యేన వాతాధిక్యేన ద్రవస్వరూపపిత్తాధిక్యేన వా| అగ్నివైపరీత్యేన కఫస్యాజీర్ణకర్తృత్వే ప్రాధాన్యాదగ్రే పాఠః||46||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (47) · Śloka 47

తత్రామే గురుతోత్క్లేదః శోఫో గండాక్షికూటయోః| ఉద్గారశ్చ యథాభుక్తమవిదగ్ధః ప్రవర్త్తతే||47||

తత్ర కఫకృతోఽజీర్ణ ఆమనామా తస్మిన్ స్థితే గాత్రాణాం గురుత్వం ధాతూనాముత్క్లేదః| ఉత్క్లేదో వికారవిశేషః| సద్యో భుక్తవదప్రాప్తవిదాహావస్థో హ్యుద్గారః||47||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (48) · Śloka 48

విష్టబ్ధే శూలమాధ్మానం వివిధా వాతవేదనాః| మలవాతప్రవృత్తిశ్చ స్తంభో మోహోఽంగపీడనం||48||

వాతేనాజీర్ణం విష్టబ్ధముచ్యతే| తస్య లక్షణం జఠరశూలాద్యుద్భవః||48||

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (49) · Śloka 49

విదగ్ధే భ్రమతృణ్మూర్చ్ఛాః పిత్తాచ్చ వివిధా రుజాః| ఉద్గారశ్చ సధూమామ్లః స్వేదో దాహశ్చ జాయతే||49||

పిత్తాదజీర్ణం విదగ్ధశబ్దేనోచ్యతే| తస్య లక్షణం భ్రమాద్యుద్భవః| ఉద్గారశ్చాస్య ధూమ ఇవ జఠరాదుదేతి తీక్ష్ణతయా||49||

Adhikarana AmAdyajIrNeShu cikitsAsUtram (50) · Śloka 50

లంఘనం కార్యమామే తు విష్టబ్ధే స్వేదనం భృశం| విదగ్ధే వమనం యద్వా యథావస్థం హితం భవేత్||50||

ఆమే అజీర్ణే చికిత్సా లంఘనముపవాసః| విష్టబ్ధేఽత్యర్థం స్వేదః| విదగ్ధే వమనం| అవస్థావిశేషేణ వా సర్వమేతత్ సర్వత్రాపి||50||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM pratIkArashca (51) · Śloka 51

గరీయసో భవేల్లీనాదామాదేవ విలంబికా| కఫవాతానువిద్ధామలింగా తత్సమసాధనా||51||

ఏతత్ప్రసంగ ఇదమాహ- ఆమాన్మహాస్రోతసి లీనాత్ గరీయసః ప్రభూతాద్విలంబికా నామ రోగ ఉత్పద్యతే| సా చ విలంబికా వాతశ్లేష్మభ్యామనుబద్ధా భవతి| సా చామనామాజీర్ణసదృశలక్షణాతచ్చికిత్సా చ||51||

Adhikarana rasasheShAjIrNalakShaNaM pratIkArashca (52) · Śloka 52

రసశేషేఽన్నవిద్వేషో హృదయాశుద్ధిగౌరవే| తత్రాభుక్త్వా దివా స్వప్యాత్క్షుద్వానద్యాల్లఘు ప్రతి||52||

జీర్ణే త్వన్నే కదాచిదాహారసారో రసోఽజీర్ణో భవత్యతస్తల్లక్షణముచ్యతే- అన్నవిద్వేష ఇత్యాది| తత్ర రసేఽజీర్ణే అకృతభోజనః స్వప్యాద్వా లాఘవాత్| ప్రబుద్ధశ్చ యది క్షుద్వాంస్తతోఽద్యాల్లఘుప్రతి| లఘు స్తోకం| స్వభావలఘు స్వల్పమాత్రం చేత్యర్థః||52||

Adhikarana agnyanurodhena bhojyauShadhayoH pAkakAlaH (53) · Śloka 53

యామైశ్చతుర్భిర్ద్వాభ్యాం చ భోజ్యభైషజ్యయోః సమే| పాకోఽగ్నౌ యుక్తయోర్ద్రాక్చ తీక్ష్ణే మందే పునశ్చిరాత్||53||

ఏతచ్చాజీర్ణం దోషోపహతాగ్నివశాద్భవతి| తస్య చ దోషోపహతత్వే త్రివిధం రూపం విషమత్వాది శారిరే వక్ష్యమాణలక్షణం| దోషాననుబంధేన చతుర్థం రూపం యత్సమత్వం| తస్య చతుర్విధస్యాగ్నేర్జీర్ణాజీర్ణనియమం కాలనియమేన దర్శయతి| సమేఽగ్నౌ బలశరీరాద్యపేక్షయా ఉపయుక్తస్య భోజ్యస్యాహారస్య మాత్రయా చోపయుక్తస్య చతుర్భియామైః పాకో భవతి| భేషజస్యౌషధస్య తద్వద్ ద్వాభ్యాం యామాభ్యాం| యుక్తయోర్దేశకాలశరీరాద్యపేక్షయా ప్రయుక్తయోర్భోజ్యభైషజ్యయోరిత్యుక్తమేవాస్మాభిః| తీక్ష్ణేఽగ్నౌ యథోక్తే కాలేఽప్రాప్తే విపాకః| మందేఽగ్నౌ పునశ్చిరాన్మందత్వాతిశయాపేక్షయా యథోక్తం కాలం బహు బహుతరం చాతిక్రమ్యాఽఽటోపాదికంచ కృత్వా| విషమే తు ప్రకృతానుపయోగః యతః స కదాచిత్తైక్ష్ణ్యం కదాచిన్మాంద్యం భజతే| అజీర్ణజ్ఞానే తు వర్తమానమేవాహోరాత్రమగ్నిస్తీక్ష్ణోఽన్యో వా ఉపకరోతి సాతత్యేన| అతో విషమోఽత్ర నోక్తః||53||

Adhikarana mandAgneH sabhaktauShadhadAnaM pUrvAhNe bhojana~jca (54) · Śloka 54

సభక్తమౌషధం తస్మాన్మందాగ్నేరవచారయేత్| పూర్వాహ్ణే భోజనం సాత్మ్యం లఘు దీపనబృంహణం||54||

అత ఏవ చ కారణాదాహ-సభక్తమిత్యాది| యతో మందాగ్నౌ చిరాత్ పాకస్తతో మందాగ్నేః పురుషస్య సభోజనమౌషధం దీయతే| అత్ర యుక్తిరుచ్యతే- యస్మాన్మందాగ్నేరాహారశ్చిరాత్ పాకం యాతి హ్యస్తనే చాన్నేఽజీర్ణే అద్యతనాహారయోగ్యే చ కాలేఽంతరౌషధస్యోపయోగకరణకాలో న సంభవతీతి| సమే చాగ్నౌ చతుర్భిర్యామైరన్నపాక ఉక్తః| అష్టౌ చ యామా అహోరాత్రం| తేన బలాదుక్తం భవతి-అహోరాత్రవర్తితస్యాన్నస్య ద్వౌ భోజనకాలావితి| తత్ర రాత్రౌ భోజనప్రతిషేధాదహన్యేవ ద్వౌ వారౌ పూర్వాహ్ణే చాపరాహ్ణే చ భోజనం| పూర్వాహ్ణే తత్సామ్యముచితం పథ్యం లఘు చ సదగ్నిదీప్తికరం బృంహణం చ| హ్యస్తనే హ్యాహారే సమ్యక్ పరిణతే విమలేషు స్రోతస్సూపయోగాదేతస్య చాసంభవాదపరాహ్ణే భోజనం పూర్వాహ్ణే భోజనాత్ గుణైర్హీనం||54||

Adhikarana pUrvAhNabhojane~ajIrNe~api sAyaMbhojanopadeshaH (55) · Śloka 55

ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి| అజీర్ణే సాయమాశే తు ప్రాతరాశో హి దుష్యతి||55||

నను చతుర్భిర్యామైరన్నపాక ఉక్తస్తత్కథమహఃసంజ్ఞే చతుర్యామే ద్వౌ వారౌ భోజనం విధీయతే అజీర్ణప్రతిషేధః కథం నాపతతీత్యాహ- ప్రాతరాశే త్వితి| పూర్వాహ్ణభోజనేఽజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి| బలాదుక్తం సాయమాశేఽజీర్ణే ప్రాతరాశో దుష్యతీతి||55||

Adhikarana prAtarAshe~ajIrNe~api sAyamAshAnumatau yuktiH (56) · Śloka 56

దివా ప్రబోధ్యతేఽర్కేణ హృదయం పుండరీకవత్| తస్మిన్విబుద్ధే స్రోతాంసి స్ఫుటత్వం యాంతి సర్వశః| వ్యాయామాచ్చ విచారాచ్చ విక్షిప్తత్వాచ్చ చేతసః| న క్లేదముపగచ్ఛంతి దివా తేనాస్య ధాతవః| అక్లిన్నేష్వన్నమాసిక్తమత్యంతేన న దుష్యతి| అవిదగ్ధేష్వివ పయస్స్వన్యత్సమ్మిశ్రితం పయః||56||

కాత్ర యుక్తిరిత్యుభయస్యాపి యుక్తిరుచ్యతే-ప్రథమస్య యుక్తిర్దివసస్య ప్రారంభప్రభృత్యర్కేణ సూర్యభట్టారకేణ బాహ్యపుండరీకవత్ పురుషస్య హృదయపుండరీకం ప్రబోధ్యతే ప్రకాశ్యతే| తస్మింశ్చ హృదయే ప్రబుద్ధే పురుషస్య వ్యాయామేన శరీరచేష్ట్యా విచారేణ చ బుద్ధివికల్పనేన తథా చేతసశ్చ మనసో విక్షిప్తత్వేన క్రియాయోగాః వ్యాయామాదియోగాచ్చ సర్వస్రోతాంసి స్వబాహ్యవాహకత్వే స్ఫుటత్వం నిరావరణత్వం యాంతి| యతః స్రోతసాం స్ఫుటత్వేన వాతాదయో ధాతవః కోష్ఠే పరిక్లేదం న యాంతి| తేనాక్లిన్నేషు ధాతుషు సాయమాశోఽన్నమాసిక్తం జఠరే న్యస్తమత్యంతేన న దుష్యతి| అత్యంతగ్రహణం కించిత్ దుష్యతి సాత్మ్యత్వాదినా రోగం న కరోతీతి జ్ఞాపనార్థం| దృష్టాంతో యథా- అవిదగ్ధే అనగ్నిస్పృష్టే పయస్యన్యత్ పయో న్యస్తం న దుష్యతీతి| యే త్వన్నమన్యదాసిక్తం తే హేతునా న దుష్యతీతి వదంతి తేషామాసిక్తశబ్దేనైవాన్యత్వస్య లబ్ధత్వాద్విచారణీయం||56||

Adhikarana sAyamAshe~ajIrNe prAtarAshasya niShedhe yuktiH (57) · Śloka 57

రాత్రౌ తు హృదయే మ్లానే సంవృతేష్వయనేషు చ| యాంతి కోష్ఠే పరిక్లేదం సంవృతే సర్వధాతవః| క్లిన్నేష్వన్యదపక్వేషు తేష్వాసిక్తం ప్రదుష్యతి| విదగ్ధేషు పయస్స్వన్యత్ పయస్తప్తేష్వివార్పితం| నైశే తస్మాదజీర్ణేఽన్నే నాన్యద్భుంజీత భోజనం||57||

ద్వితీయస్య వస్తునో యుక్తిరుచ్యతే- రాత్రావిత్యాది| పూర్వవైపరీత్యేన వ్యాఖ్యేయం||57||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNam (58) · Śloka 58

ఉద్గారశుద్ధిరుత్సాహో వేగోత్సర్గో యథోచితః| లఘుతా క్షుత్పిపాసా చ జీర్ణాహారస్య లక్షణం||58||

ఉద్గారశుద్ధ్యాది జీర్ణాహారపురుషస్య లక్షణం||58||

Adhikarana ashanalubdhatvameva viShUcikAyAH kAraNam (59) · Śloka 59

ప్రాయః ప్రజ్ఞాపరాధేన రోగగ్రామః ప్రజాయతే| నృణామశనలుబ్ధానాం విశేషేణ విషూచికా||59||

అధ్యాయార్థముపసంహారన్నాహ- సకలో రోగగ్రామో వ్యాధిసమూహః| ప్రాయో బాహుల్యేన ప్రజ్ఞాపరాధేన త్యాజ్యసేవనాదనుష్ఠేయత్యాగాచ్చ జాయతే| నరాణాం భోజనలుబ్ధానాం తు న తథాన్యే రోగా ఉత్పద్యంతే| యథా విషూచికా||59||

Adhikarana duShTA buBukShA (11) · Śloka 11

దోషోపనద్ధం యది లీనమన్నం పిత్తోల్బణస్యావృణుయాన్న వహ్నిం| జాయేత దుష్టా తు తతో బుభుక్షా యా మందబుద్ధీన్ విషవన్నిహంతి| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే మాత్రాశితీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||

అజీర్ణాహారముచ్యతే| తచ్చ వ్యాప్తిమదితి ప్రదర్శనార్థమాహ- దోషోపనద్ధమిత్యాదినా| ద్రవ్యస్వరూపపిత్తోల్బణస్య పురుషస్య వాతశ్లేష్మరుద్ధమన్నం కోష్ఠైకదేశే లీనం ద్రవ్యపిత్తాధిక్యాదగ్నిసంబంధం గంతుం న శక్నోతి| తత్ర తదా దుష్టా భోక్తుమిచ్ఛోత్పద్యతే| యా మందబుద్ధీన్ భోజనయోగ్యత్వవికల్పశూన్యాన్ భోజనోపయోగేన విషవత్ పురుషాన్ మారయతీతి||60|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ఏకాదశోఽధ్యాయః||11||