Adhikarana atha nasyavidhirnAmaikonatriMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ നസ്യവിധിര്നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
View original
अथातो नस्यविधिर्नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
ഇഹ ഹി ദോഷനിര്ഹരണായ വമനാദീനി കര്മാണ്യുക്താനി താനി ച ശിരോഗതാന് ദോഷാണ് ന തഥാ നിര്ഹര്തും ശക്നുവന്തി യഥാ നസ്യമ് | നാസാ യസ്മാച്ഛിരസോ ദ്വാരമ് | തയാ ച പ്രയുക്തമോഉഷധമാശ്വേവോത്തമാങ്ഗാദ് ദോഷമപകര്ശത്യതസ്തസ്യ വിധാനപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി || ൧ ||
Adhikarana nasyanirvacanaM paryAyAshca (2) · Śloka 2
നാസായാം പ്രണീയമാനമോഉഷധം നസ്യമ്|
നാവനം നസ്യകര്മേതി ച സംജ്ഞാം ലഭതേ||൨||
View original
नासायां प्रणीयमानमोउषधं नस्यम्|
नावनं नस्यकर्मेति च संज्ञां लभते||२||
നാസായാമിത്യാദിനാ നസ്യസംജ്ഞായാ അന്വര്ഥകഥനമ് | നാസയാ ശിരസി പ്രണീയമാനമോഉഷധം നസ്യസംജ്ഞാം ലഭതേ || ൨ ||
Adhikarana nasyasyordhvajannuvikAreShu kArmukatvam (3) · Śloka 3
നാസാ ഹി ശിരസോ ദ്വാരമ്|
തത്രാവസേചിതമോഉഷധം സ്രോതഃ- ശൃങ്ഗാടകം പ്രാപ്യ വ്യാപ്യ ച മൂര്ധാനം നേത്രശ്രോത്രകണ്ഠാദി- സിരാമുഖാനി ച മുഞ്ജാദിഷീകാമവിസക്താമൂര്ധ്വജത്രുഗതാം വൈകാരികീമശേഷാമാശു ദോഷസംഹതിമുത്തമാങ്ഗാദപകര്ഷതി||൩||
View original
नासा हि शिरसो द्वारम्|
तत्रावसेचितमोउषधं स्रोतः- शृङ्गाटकं प्राप्य व्याप्य च मूर्धानं नेत्रश्रोत्रकण्ठादि- सिरामुख़ानि च मुञ्जादिषीकामविसक्तामूर्ध्वजत्रुगतां वैकारिकीमशेषामाशु दोषसंहतिमुत्तमाङ्गादपकर्षति||३||
സ്രോതഃശൃങ്ഗാടകം ശിരസോ&അമ്പ്;ന്തര്മധ്യം പ്രാപ്യ വ്യാപ്യ ച മൂര്ധാനം നേത്രാദീനി ചോത്തമാങ്ഗാദൂര്ധ്വഗതാം വിവിധവികാരഹേതും ദോഷസംഹതിമപകര്ഷതി | യഥാന്യഃ കശ്ഛിന്മുഞ്ജാത്തൃണവിശേഷാദിഷീകാം ദര്ഭശലാകാമപകര്ഷതി | സാ ഹീഷികാ മുഞ്ജേ തദങ്ഗത്വാദതിസുലഗ്നാ ഭവതീതി ദൃഷ്ടാന്തപ്രയോജനമ് | അക്ഷകാഖ്യോരസ്ഥ്നോഃ സന്ധിര്ജത്രുര്നാമ മര്മ || ൩ ||
Adhikarana nasyaBedAH (4) · Śloka 4
തത്തു ത്രിവിധം വിരേചനം ബൃംഹണം ശമനം ച||൪||
View original
तत्तु त्रिविधं विरेचनं बृंहणं शमनं च||४||
തച്ച നസ്യം വിരേചനാദിഭേദേന ത്രിവിധമ് | നാമഭിരേവ പ്രധാനോ&അമ്പ്;ര്ഥോ വ്യാഖ്യാതഃ || ൪ ||
Adhikarana virecananasyArhAH virecananasyadravyAdi ca (5) · Śloka 5
തേഷാം വിരേചനം ജത്രൂര്ധ്വഗോഉരവശോഫോപദേഹകണ്ഡൂസ്തമ്ഭാഭി- ഷ്യന്ദപാകപ്രസേകവൈരസ്യാരോചകസ്വരഭേദക്രിമിപ്രതിശ്യായാ- പസ്മാരഗന്ധാജ്ഞാനഗ്രന്ഥ്യര്ബുദദദ്രുകോഠാദിഷു ശ്ലേഷ്മജേഷു തീക്ഷ്ണേന സ്നേഹേന ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്വാ സിദ്ധേന തേഷാം വാ ക്വാഥചൂര്ണ- സ്വരസൈസ്തൈരേവ വാ യഥാര്ഹദ്രവശ്ലക്ഷ്ണകല്കിതാലോഡിതൈര്മധു- സൈന്ധവാസവപിത്തമൂത്രൈര്യഥാസ്വഞ്ചോപദിഷ്ടൈര്യോജ്യമ്||൫||
View original
तेषां विरेचनं जत्रूर्ध्वगोउरवशोफोपदेहकण्डूस्तम्भाभि- ष्यन्दपाकप्रसेकवैरस्यारोचकस्वरभेदक्रिमिप्रतिश्याया- पस्मारगन्धाज्ञानग्रन्थ्यर्बुददद्रुकोठादिषु श्लेष्मजेषु तीक्ष्णेन स्नेहेन शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सिद्धेन तेषां वा क्वाथचूर्ण- स्वरसैस्तैरेव वा यथार्हद्रवश्लक्ष्णकल्कितालोडितैर्मधु- सैन्धवासवपित्तमूत्रैर्यथास्वञ्चोपदिष्टैर्योज्यम्||५||
തത്ര വിരേചനം നാമ നസ്യം ശ്ലേഷ്മജേഷു ജത്രൂര്ധ്വഗോഉരവാദിഷു ദേയമ് | കേനോഉഷധേനേത്യുച്യതേ-തീക്ഷ്ണേനേത്യാദി | തീക്ഷ്ണേന സാര്ഷപാദിനാ സ്നേഹേന ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്വാ സിദ്ധേന സ്നേഹേന തേഷാമേവ ശിരോവിരേചനാനാം ക്വാഥാദിഭിഃ തൈരേവ വാ ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്യഥാര്ഹേണ മദ്യാദ്യന്യതമേന ദ്രവേനാലോഡിതൈര്യഥാസ്വം യഥോക്തേഷു ച വ്യാധിഷു സ്വപ്രകരണേഷൂപദിഷ്ടൈരോഉഷധൈഃ || ൫ ||
Adhikarana adhikAraBedena snehAdikalpanABedaH (6) · Śloka 6
തത്ര ഭീതക്ലീബകൃശസുകുമാരേഷു സ്നേഹഃ|
ഗലരോഗസന്നി- പാതജ്വരാതിനിദ്രാമനോവികാരക്രിമിവിഷാഭിപന്നാഭിഷ്യ- ണ്ണസര്പദഷ്ടവിസംജ്ഞേഷു ശേഷാഃ|
തേഷ്വേവ ഭൂയസി ദോഷേ ശീഘ്ര- കാരിണി ച ചൂര്ണഃ|
സ ഹി നിഹിതനാസാഗ്രആവേഗകരതരോ ഭവതി||൬||
View original
तत्र भीतक्लीबकृशसुकुमारेषु स्नेहः|
गलरोगसन्नि- पातज्वरातिनिद्रामनोविकारक्रिमिविषाभिपन्नाभिष्य- ण्णसर्पदष्टविसंज्ञेषु शेषाः|
तेष्वेव भूयसि दोषे शीग़्र- कारिणि च चूर्णः|
स हि निहितनासाग्रआवेगकरतरो भवति||६||
തത്ര ഭീതാദിഷു യഥോക്തേ വ്യാധോഉ സ്നേഹവിരേചനം ദേയമ് | ഗലരോഗാദിഷു സേഹ്ഷാഃ ക്വാഥാദയഃ | തേഷ്വേവ ഗലരോഗാദിഷു പ്രഭൂതേ ശീഘ്രകാരിണി ദോഷേ ചൂര്ണസ്യ വിശേഷ ഇതി വിരേചനം നസ്യമ് || ൬ ||
Adhikarana bRuMhaNanasyArhA vyAdhayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7
ബൃംഹണം സൂര്യാവര്താര്ധാവഭേദകകൃമിശിരോരോഗാക്ഷിസങ്കോചസ്പ- ന്ദതിമിരകൃച്ഛ്രാവബോധദന്തകര്ണശൂലനാദനാസാമുഖശോഷ- വാക്യസങ്ഗസ്വരോപഘാതമന്യാരോഗാപതാനകാപബാഹുകനിദ്രാ- നാശാദിഷ്വനിലോത്ഥേഷു സ്നിഗ്ധമധുരദ്രവ്യൈസ്തത്സിദ്ധൈര്യഥായഥ- ഞ്ചോപദിഷ്ടൈഃ സ്നേഹൈര്നിര്യാസൈര്ധന്വമാംസരസരക്തൈശ്ഛ||൭||
View original
बृंहणं सूर्यावर्तार्धावभेदककृमिशिरोरोगाक्षिसङ्कोचस्प- न्दतिमिरकृच्छ्रावबोधदन्तकर्णशूलनादनासामुख़शोष- वाक्यसङ्गस्वरोपग़ातमन्यारोगापतानकापबाहुकनिद्रा- नाशादिष्वनिलोत्थेषु स्निग्धमधुरद्रव्यैस्तत्सिद्धैर्यथायथ- ञ्चोपदिष्टैः स्नेहैर्निर्यासैर्धन्वमांसरसरक्तैश्छ||७||
ബൃംഹണം തു സൂര്യാവര്താദിഷു വാതപ്രധാനേഷു സ്നിഗ്ധമധുരാദിഭിര്ദ്രവ്യൈര്യോജ്യമ് | നിര്യാസോ യോ വൃക്ഷാത് പരിസ്രുത്യ നിസ്സരതി ഖപുരാദിഃ ||൭||
Adhikarana shamanasyArhA vyAdhayaH dravyaBedashcha dravyAdi ca (8) · Śloka 8
ശമനമകാലവലീപലിതഖലതിദാരുണകരക്തരാജീവ്യങ്ഗനീ- ലികാരക്തപിത്താദിഷു യഥാസ്വമുപദിഷ്ടൈഃ സ്നേഹൈര്ഭേഷജസ്വര- സാദിഭിഃ ക്ഷീരോദകാഭ്യാം വാ സമദോഷേ വാണുതൈലേനേതി||൮||
View original
शमनमकालवलीपलितख़लतिदारुणकरक्तराजीव्यङ्गनी- लिकारक्तपित्तादिषु यथास्वमुपदिष्टैः स्नेहैर्भेषजस्वर- सादिभिः क्षीरोदकाभ्यां वा समदोषे वाणुतैलेनेति||८||
ശമനം പുനരകാലപലിതാദിഷു യഥാസ്വപ്രകരണോക്തൈഃ സ്നേഹൈഃ സ്വര സാദിഭിശ്ഛ | സമദോഷേ പുരുഷേ വക്ഷ്യമാണേനാണുതൈലേന || ൮ ||
Adhikarana snehanasyasya dvaividhyamavapIDAdivivaraNa~jca (9) · Śloka 9
തത്ര സ്നേഹോ മാത്രാഭേദാദ് ദ്വിധാ-മര്ശഃ പ്രതിമര്ശശ്ഛ|
വിരേ- ചനഃ ശമനോ വാ നാസയാ പ്രണീയമാനഃ കല്കോ&അമ്പ്;വപീഡസംജ്ഞോ വിരേചനചൂര്ണസ്യ പ്രധമനാഖ്യഃ|
പരിശേഷം തു നാവനമവ- പീഡകസംജ്ഞമ്|
കല്കീകൃതാദോഉഷധാദവപീഡിതഃ സ്രുതോ രസോ- &അമ്പ്;വപീഡ ഇത്യപരേഷാമ്|
തത്ര പുനസ്തീക്ഷ്ണേ വൈശേഷികീ ശിരോ- വിരേചനസംജ്ഞാ|
തഥാന്യേ സര്വമേവ വിരേചനം നസ്യമിത്യാഹുഃ|
സദ്യഃ ശ്ലേഷ്മവിരേചനസാമാന്യാത്||൯||
View original
तत्र स्नेहो मात्राभेदाद् द्विधा-मर्शः प्रतिमर्शश्छ|
विरे- चनः शमनो वा नासया प्रणीयमानः कल्को&अम्प्;वपीडसंज्ञो विरेचनचूर्णस्य प्रधमनाख़्यः|
परिशेषं तु नावनमव- पीडकसंज्ञम्|
कल्कीकृतादोउषधादवपीडितः स्रुतो रसो- &अम्प्;वपीड इत्यपरेषाम्|
तत्र पुनस्तीक्ष्णे वैशेषिकी शिरो- विरेचनसंज्ञा|
तथान्ये सर्वमेव विरेचनं नस्यमित्याहुः|
सद्यः श्लेष्मविरेचनसामान्यात्||९||
തത്ര സ്നേഹോ മാത്രാദ്വൈവിധ്യാദ് ദ്വിധാ മര്ശഃ പ്രതിമര്ശശ്ഛ | ചൂര്ണസ്യ പ്രധമനം പര്യായഃ | ശേഷം ക്വാഥാദികമവപീഡകമുച്യതേ | അപരേഷാമാചാര്യാണാം കല്ക ഏവാവപീഡകമവപീഡ്യ ദാനാത് | യദ്യപി സര്വം നസ്യം ശ്ലേഷ്മരേചനസാമാന്യാദ്വിരേചനം തഥാപി തീക്ഷ്ണേ നസ്യേ വിരേചനസംജ്ഞാ വൈശേഷികീ അദ്വിതീയാ അസാധാരണാ || ൯ ||
Adhikarana aNutailANuGRute (10) · Śloka 10
അഥാണുതൈലസ്യ വിധാനമുച്യതേ|
അണുതൈലവിധാനം തു മഞ്ജി- ഷ്ഠാമധുകപ്രപോഉണ്ഡരീകജീവകര്ഷഭകകാലോലീദ്വയപയസ്യാ- സാരിവാനന്താനീലോത്പലാഞ്ജനരാസ്നാവിഡങ്ഗതണ്ഡുലമധുപര്ണീ- ശ്രാവണീമേദാകാകനാസാസരലസാലഭദ്രദാരുചന്ദനൈഃ സുപി- ഷ്ടൈരഷ്ടഗുണം ഷഡ്ഗുണേന പയസാ തൈലം പചേത്|
ഘൃതം വ പിത്തോ- ല്ബണേഷു ദോഷേഷു||൧൦||
View original
अथाणुतैलस्य विधानमुच्यते|
अणुतैलविधानं तु मञ्जि- ष्ठामधुकप्रपोउण्डरीकजीवकर्षभककालोलीद्वयपयस्या- सारिवानन्तानीलोत्पलाञ्जनरास्नाविडङ्गतण्डुलमधुपर्णी- श्रावणीमेदाकाकनासासरलसालभद्रदारुचन्दनैः सुपि- ष्टैरष्टगुणं षड्गुणेन पयसा तैलं पचेत्|
ग़ृतं व पित्तो- ल्बणेषु दोषेषु||१०||
മഞ്ജിഷ്ഠാദീന് സമഭാഗാത്സുപിഷ്ടാന് കാരയേത് | ഏകീകൃത്യ ച താംസ്തുലയാ പരിച്ഛിദ്യ തതോ&അമ്പ്;ഷ്ടഗുണം തൈലം തൈലാദ് ഷഡഗുണം ക്ഷീരമോഉഷധേന സമ്മിശ്ര്യ വിപചേത് | അത്രാപഠിതമാചാര്യാഃ സാമാന്യേനോഉഷധരസനിര്ഹരണായ സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം തോയമിച്ഛന്തി | ദ്വിഗുണം ത്വത്ര ന്യായ്യമ് | സ്നേഹസ്യ കല്കാദഷ്ടഗുണത്വാത് | അഥവാ പിത്തോല്ബണേഷു ദോഷേഷ്വനേനൈവ വിധാനേന തൈലവദ് ഘൃതം വിപചേദിത്യണുതൈലാണുഘൃതേ || ൧൦ ||
Adhikarana dvitIyamaNutailam (11) · Śloka 11
അഥവാ ചന്ദനാഗരുപത്രദാര്വീത്വങ്മധുകബലാദ്വയബില്വോത്പ- ലപദ്മകേസരപ്രപൌണ്ഡരീകവിഡങ്ഗോശീരഹ്നീബേരവന്യത്വങ്മുസ്താ- സാരിവാബൃഹതീദ്വയാംശുമതീദ്വയജീവന്തീദേവദാരുസുരഭിശതാ- വരീഃ ശതഗുണേ ദിവ്യേऽമ്ഭസി ദശഭാഗാവശിഷ്ടം ക്വാ ഥയേത്|
തതസ്തസ്യ ക്വാഥസ്യ ദശമാംശേന സമാംശം തൈലം സാധയേത്|
ദശമേ ചാത്ര പാകേ തൈലതുല്യമാജമപി പയോ ദദ്യാത്|
ഏതദയ്യണുതൈലം പുര്വസ്മാദ്വിശേഷേണേന്ദ്രിയദാര്ഢ്യകരം കേശ്യം ത്വച്യം കണ്ഠ്യം പ്രീണനം ബൃംഹണം ദോഷത്രയഘ്നം ച||൧൧||
View original
अथवा चन्दनागरुपत्रदार्वीत्वङ्मधुकबलाद्वयबिल्वोत्प- लपद्मकेसरप्रपौण्डरीकविडङ्गोशीरह्नीबेरवन्यत्वङ्मुस्ता- सारिवाबृहतीद्वयांशुमतीद्वयजीवन्तीदेवदारुसुरभिशता- वरीः शतगुणे दिव्येऽम्भसि दशभागावशिष्टं क्वा थयेत्|
ततस्तस्य क्वाथस्य दशमांशेन समांशं तैलं साधयेत्|
दशमे चात्र पाके तैलतुल्यमाजमपि पयो दद्यात्|
एतदय्यणुतैलं पुर्वस्माद्विशेषेणेन्द्रियदार्ढ्यकरं केश्यं त्वच्यं कण्ठ्यं प्रीणनं बृंहणं दोषत्रयग़्नं च||११||
ദ്വിതീയമണുതൈലമഥവേത്യാദീനാ | ചന്ദനാദീനി സമാന്യേകീകൃത്യ പരിച്ഛിദ്യ തതഃ ശതഗുണേ ദിവ്യജലേ ക്വാഥയേത് യാവത് ക്വാഥോ ദശഭാഗശേഷഃ | തതശ്ച ക്വാഥാദ്ദശാംശാഃ സമാഃ കാര്യാഃ | തത്രൈകേനാംശേന സമം തൈലം തേനൈവ സഹ പചേത് തത്പക്വം പുനര്ദ്വിതീയേന പചേത് | തത് പുനസ്തൃതീയേന യാവന്നവ പാകാഃ | ദശമേ തു പാകേ തൈലതുല്യമാജം പയോ ദേയമേതദ് ദ്വിതീയമണുതൈലമ് | സുബോധമന്യത് ||൧൧||
Adhikarana nasyAnarhAstatra kAraNAni ca (12) · Śloka 12
അനസ്യാര്ഹാസ്തു ഭുക്തഭക്തസ്നേഹമദ്യഗരതോയപീതപാതുകാമ- ശിരഃസ്നാതസ്നാതുകാമസിരാദിവ്യധസ്രുതരക്തമൂത്രിതോച്ചരിതാ- ഭിഹതകൃതവമനവിരേകബസ്തികര്മഗര്ഭിണീസൂതികാനവപ്രതി- ശ്യായശ്വാസകാസിനോऽനാര്തവദുര്ദിനേഷ്വപി|
തത്ര ഭുക്തഭക്തസ്യ നസ്യേരിതോ ദോഷഊര്ധ്വസ്രോതാംസ്യാവൃത്യ ഛര്ദിശ്വാസകാസപ്രതി- ശ്യായാന് ജനയേത്|
സ്നേഹാദിപീതപാതുകാമാനാമക്ഷിനാസാ- സ്യസ്യന്ദോപഹതിതിമിരശിരോരോഗാന്|
ശിരഃസ്നാതസ്യ ശിരോ- ऽക്ഷികര്ണശൂലകണ്ഠരോഗപീനസഹനുമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതശിരഃ- കമ്പാന്|
സ്നാതുകാമസ്യ മൂര്ധസ്തൈമിത്യജാഡ്യാരുചിപീന- സാന്|
സ്രുതരക്തസ്യ ക്ഷാമതാമരുചിമഗ്നിസാദഞ്ച|
മൂത്രിതോ- ച്ചാരിതയോര്ഭൃശതരം വേഗധാരണജാന് വികാരാന്|
അഭിഹത- സ്യ തീവ്രതരാം രുജമ്|
കൃതവമനാദീനാം ശ്വാസകാസസ്വരേ- ന്ദ്രിയഹാനിശിരോഗൌരവകണ്ഡൂകൃമിദോഷാന്|
ഗര്ഭിണ്യാ ഭക്ത- ദ്വേഷജ്വരമൂര്ച്ഛാര്ധാവഭേദകാഃ സ്യുരപത്യഞ്ച വ്യങ്ഗം വിക- ലേന്ദ്രിയമുന്മാദാപസ്മാരയുക്തം വാ|
സൂതികായാഃ സ്രുതരക്തോ- ക്താന് ദോഷാന്|
നവപ്രതിശ്യായസ്യ സ്രോതോരോധാദ് ദുഷ്ടപ്രതി- ശ്യായകേശശാതകൃമികണ്ഡൂവിചര്ചികാഃ|
ശ്വാസകാസിനോ- ര്വ്യാധിവൃദ്ധിഃ|
അകാലേ ദുര്ദിനേ സഹസൈവ ശൈത്യാച്ഛിരോരു- ഗ്വേപഥുസ്തൈമിത്യതാലുനേത്രകണ്ഡൂപാകമന്യാസ്തമ്ഭകണ്ഠരോഗ- പ്രതിശ്യായാരൂംഷികാഃ||൧൨||
View original
अनस्यार्हास्तु भुक्तभक्तस्नेहमद्यगरतोयपीतपातुकाम- शिरःस्नातस्नातुकामसिरादिव्यधस्रुतरक्तमूत्रितोच्चरिता- भिहतकृतवमनविरेकबस्तिकर्मगर्भिणीसूतिकानवप्रति- श्यायश्वासकासिनोऽनार्तवदुर्दिनेष्वपि|
तत्र भुक्तभक्तस्य नस्येरितो दोषऊर्ध्वस्रोतांस्यावृत्य छर्दिश्वासकासप्रति- श्यायान् जनयेत्|
स्नेहादिपीतपातुकामानामक्षिनासा- स्यस्यन्दोपहतितिमिरशिरोरोगान्|
शिरःस्नातस्य शिरो- ऽक्षिकर्णशूलकण्ठरोगपीनसहनुमन्यास्तम्भार्दितशिरः- कम्पान्|
स्नातुकामस्य मूर्धस्तैमित्यजाड्यारुचिपीन- सान्|
स्रुतरक्तस्य क्षामतामरुचिमग्निसादञ्च|
मूत्रितो- च्चारितयोर्भृशतरं वेगधारणजान् विकारान्|
अभिहत- स्य तीव्रतरां रुजम्|
कृतवमनादीनां श्वासकासस्वरे- न्द्रियहानिशिरोगौरवकण्डूकृमिदोषान्|
गर्भिण्या भक्त- द्वेषज्वरमूर्च्छार्धावभेदकाः स्युरपत्यञ्च व्यङ्गं विक- लेन्द्रियमुन्मादापस्मारयुक्तं वा|
सूतिकायाः स्रुतरक्तो- क्तान् दोषान्|
नवप्रतिश्यायस्य स्रोतोरोधाद् दुष्टप्रति- श्यायकेशशातकृमिकण्डूविचर्चिकाः|
श्वासकासिनो- र्व्याधिवृद्धिः|
अकाले दुर्दिने सहसैव शैत्याच्छिरोरु- ग्वेपथुस्तैमित्यतालुनेत्रकण्डूपाकमन्यास्तम्भकण्ठरोग- प्रतिश्यायारूंषिकाः||१२||
അനസ്യാര്ഹാ ഇത്യാദി | ഭുക്തഭക്താദയോऽസ്യ നസ്യസ്യാനര്ഹാഃ | സ്നാതുകാമശബ്ദേന നസ്യേ ദത്തേ സ്നാനപ്രതിഷേധമാഹ | തദ്വത് പാതുകാമശബ്ദേന | കൃതം വമനാദി യസ്മിന് തദ്ദിവസമ് ദുര്ദിനേ ന കസ്യചിദ് നസ്യം യോജ്യമ് | ദുര്ദിന ഇതി യദ്യപി സാമാന്യേനോക്തം തഥാപ്യകാലദുര്ദിന ഇതി വിജ്ഞേയമ് | ശീതേ വര്ഷാസു ച കാലനിയമസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത് | സൂതികായാഃ സ്രുതരക്തോക്താന് ദോഷാണ് ക്ഷാമതാരുച്യാദീന് || ൧൨ ||
Adhikarana nasyAnarhANAM nasyaprayogAjjAteShUpadraveShu pratIkAraH (13) · Śloka 13
തേഷു യഥാസ്വമായതനം ദോഷോദ്രേകം ചാപേക്ഷ്യ സ്നേഹസ്വേദശിരോ- വക്ത്രലേപസേകതീക്ഷ്ണാവപീഡധൂമഗണ്ഡൂഷാദീനാചരേത്|
വിശേ- ഷേണ തു ഗര്ഭിണീ രൂക്ഷേ നസ്യകര്മണി വര്ഷാഭൂകാകോലീക- പികച്ഛുഭിഃ ശൃതം പയഃ പിബേത്|
ബലാവിദാര്യംശുമതീ- മേദാഭിര്വാ|
ഏഭിരേവ ച ശൃതം ഹവിഃ|
വാതഹരശ്ച സിദ്ധഃ സ്നേഹഃ ശിരോബസ്തൌ കര്ണപൂരണേ ച യോജ്യഃ|
സര്വഞ്ച ബൃംഹണ- മന്നപാനമ്|
ഭുക്തഭക്താദിഷ്വപി ചാത്യയികവ്യാധ്യാതുരമ- പേക്ഷേത||൧൩||
View original
तेषु यथास्वमायतनं दोषोद्रेकं चापेक्ष्य स्नेहस्वेदशिरो- वक्त्रलेपसेकतीक्ष्णावपीडधूमगण्डूषादीनाचरेत्|
विशे- षेण तु गर्भिणी रूक्षे नस्यकर्मणि वर्षाभूकाकोलीक- पिकच्छुभिः शृतं पयः पिबेत्|
बलाविदार्यंशुमती- मेदाभिर्वा|
एभिरेव च शृतं हविः|
वातहरश्च सिद्धः स्नेहः शिरोबस्तौ कर्णपूरणे च योज्यः|
सर्वञ्च बृंहण- मन्नपानम्|
भुक्तभक्तादिष्वपि चात्ययिकव्याध्यातुरम- पेक्षेत||१३||
തേഷാം ച നസ്യരോഗാണാം യഥാസ്വം യഥാത്മീയമായതനം നിദാനദോഷാദികം ചാപേക്ഷ്യ സ്നേഹാദീനാചരേത് | വിശേഷേണ തു ഗര്ഭിണീത്യാദി സുബോധമ് || ൧൩ ||
Adhikarana marshanasyapramANam (14) · Śloka 14
മര്ശപ്രമാണം തു പ്രദേശിന്യങ്ഗുലീപര്വദ്വയാന്നിമഗ്നോദ്ധൃതാദ്യാവത്പ- തതി സ ബിന്ദുഃ|
അമീ ദശാഷ്ടൌ ഷഡ്ബിന്ദവ ഉത്തമമധ്യ- മകനീയസ്യോ മാത്രാഃ|
ക്വാഥാദീനാമഷ്ടൌ ഷട് ചത്വാരഃ|
പ്രധമനസ്യ തു ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖയാ നാഡ്യാ മുഖാനിലേരിത- സ്യാകണ്ഠഗതേര്ദോഷാനുരോധതശ്ച പുനഃ പുനര്യോജനമിതി||൧൪||
View original
मर्शप्रमाणं तु प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्निमग्नोद्धृताद्यावत्प- तति स बिन्दुः|
अमी दशाष्टौ षड्बिन्दव उत्तममध्य- मकनीयस्यो मात्राः|
क्वाथादीनामष्टौ षट् चत्वारः|
प्रधमनस्य तु षडङ्गुलद्विमुख़या नाड्या मुख़ानिलेरित- स्याकण्ठगतेर्दोषानुरोधतश्च पुनः पुनर्योजनमिति||१४||
മര്ശപ്രമാണം ദശ സ്നേഹബിന്ദവ ഉത്തമമാത്രാ | അഷ്ടൌ മധ്യമാ | ഷട് കനീയസീ | ബിന്ദുരിതി കിമുച്യത ഇത്യാഹ-പ്രദേശിനീത്യാദി | സുബോധമ് | ക്വാഥാദീനാമഷ്ടൌ ഷട് ചത്വാരശ്ച ബിന്ദവോ യഥാസങ്ഖ്യേന ഉത്തമമധ്യമകനീയസ്യോ മാത്രാഃ | പ്രധമനസ്യ ചൂര്ണസ്യ മാത്രാ ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖയാ നാഡ്യാ നാസായാം വൈദ്യമുഖാനിലപ്രേരിതം ചൂര്ണം യാവത് കണ്ഠപ്രദേശം പ്രാപ്നോതി | ദോഷപാരതന്ത്ര്യേണ പുനഃപുനര്യോജനമ് || ൧൪ ||
Adhikarana nasyavidhiH (15) · Śloka 15
അഥ നസ്യാര്ഹം നരമവ്യാഹതവേഗം ധൌതാന്തര്ബഹിര്മുഖം സ്നിഗ്ധ- സ്വിന്നശിരസം നാതിക്ഷുധിതം പ്രായോഗികധൂമപാനവിശുദ്ധസ്രോതസം സ്വാസ്തീര്ണനിവാതശയനസ്ഥമുത്താനശിര്ഷമീഷദുന്നതപാദം പ്രസാ- രിതകരചരണം ജത്രൂര്ധ്വം പാണിതാപേന പുനഃ പുനഃ സ്വേദയേത്|
തതഃ കനകരജതതാമ്രാന്യതമശുക്തിസ്ഥിതം പ്രദേയമൌഷധത്രി- ഭാഗമുഷ്ണാമ്ബുപ്രതപ്തം കിഞ്ചിത് പ്രലമ്ബിതശിരസോ വാമഹസ്താ- ങ്ഗുഷ്ഠകനിഷ്ഠികാഭ്യാമാക്രമ്യ നയനപ്രച്ഛാദനം ചതുര്ഗുണം വാസോ മധ്യമയാ നാസാഗ്രമുന്നമയ്യ പ്രദേശിന്യനാമികാഭ്യം ചൈകൈകം നാസാപുടം പര്യായേണ പിധായേതരസ്മിന് നാസാസ്രോതസി ദക്ഷിണ- ഹസ്തേന പ്രനാഡ്യാ പിചുനാ വാനവച്ഛിന്നമാസിഞ്ചേത്||൧൫||
View original
अथ नस्यार्हं नरमव्याहतवेगं धौतान्तर्बहिर्मुख़ं स्निग्ध- स्विन्नशिरसं नातिक्षुधितं प्रायोगिकधूमपानविशुद्धस्रोतसं स्वास्तीर्णनिवातशयनस्थमुत्तानशिर्षमीषदुन्नतपादं प्रसा- रितकरचरणं जत्रूर्ध्वं पाणितापेन पुनः पुनः स्वेदयेत्|
ततः कनकरजतताम्रान्यतमशुक्तिस्थितं प्रदेयमौषधत्रि- भागमुष्णाम्बुप्रतप्तं किञ्चित् प्रलम्बितशिरसो वामहस्ता- ङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यामाक्रम्य नयनप्रच्छादनं चतुर्गुणं वासो मध्यमया नासाग्रमुन्नमय्य प्रदेशिन्यनामिकाभ्यं चैकैकं नासापुटं पर्यायेण पिधायेतरस्मिन् नासास्रोतसि दक्षिण- हस्तेन प्रनाड्या पिचुना वानवच्छिन्नमासिञ्चेत्||१५||
അഥ നസ്യേത്യാദി സുബോധമ് | പ്രായോഗികോ ധൂമോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ | തേന വിശുദ്ധിഃ സ്രോതസാമ് | പ്രദേയാദൌഷധാന്മാത്രാഭേദേനോക്താത് ത്രിഭാഗമുഷ്ണാമ്ബുപ്രതപ്തം കുര്യാത് | തതോ ദ്വിതീയോ ഭാഗഃ, തതസ്തൃതീയഃ | അന്യഥാ ശീതീഭവതി | പര്യായേണേതി | യദാ വാമം പിഹിതം തദാ ദക്ഷിണേ യദാ ദക്ഷിണം പിഹിതം തദാ വാമ ഇതി | ഇതരസ്മിന്നിത്യപിഹിതേ | പിചുഃ കാര്പാസസ്തോകഃ || ൧൫ ||
Adhikarana doShAnusAraM vyAdhyAdyanusAra~jca nasyakAlAH (16) · Śloka 16
വാതപിത്തകഫാമയേശു ക്രമേണാപരാഹ്ണമധ്യാഹ്നപൂര്വാഹ്ണേഷു|
ലാ- ലാസ്രാവസുപ്തപ്രലാപദന്തകടകടായനക്രഥനകൃച്ഛ്രോന്മീലന- പൂതിമുഖകര്ണനാദതൃഷ്ണാര്ദിതശിരോരോഗശ്വാസകാസോന്നിദ്രേഷു രാത്രൌ|
സ്വസ്ഥവൃത്തേ തു ശീതേ മധ്യാഹ്നേ ശരദ്വസന്തയോഃ പ്രാഹ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ- ऽപരാഹ്ണേ വര്ഷാസ്വാദിത്യദര്ശനേ പഞ്ചകര്മാണ്യാചരതോ ബസ്തി- കര്മോത്തരകാലമേവ||൧൬||
View original
वातपित्तकफामयेशु क्रमेणापराह्णमध्याह्नपूर्वाह्णेषु|
ला- लास्रावसुप्तप्रलापदन्तकटकटायनक्रथनकृच्छ्रोन्मीलन- पूतिमुख़कर्णनादतृष्णार्दितशिरोरोगश्वासकासोन्निद्रेषु रात्रौ|
स्वस्थवृत्ते तु शीते मध्याह्ने शरद्वसन्तयोः प्राह्णे ग्रीष्मे- ऽपराह्णे वर्षास्वादित्यदर्शने पञ्चकर्माण्याचरतो बस्ति- कर्मोत्तरकालमेव||१६||
വാതാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യേനാപരാഹ്ണാദിഷു കാലേഷു നസ്യമാചരേത് | ലാലാസ്രാവാദിഷു രാത്രൌ | സ്വസ്ഥവൃത്തേ തു ശീതേ ഹേമന്തശിശിരയോര്മധ്യാഹ്ന ഏവ | ശരദി വസന്തേ ച പൂര്വാഹ്ണ ഏവ | ഗ്രീഷ്മേऽപരാഹ്ണേ സായങ്കാലേ | വര്ഷാസു തു യദൈവാദിത്യദര്ശനമ് | പഞ്ചകര്മാങ്ഗത്വേ ബസ്ത്യുത്തരകാലമേവ || ൧൬ ||
Adhikarana hInatvAdiyuktanasyaniShedhastatra hetushca (10) · Śloka 10
ന ച ഹീനാധികം സകൃദേവ സര്വമത്യുഷ്ണശീതമത്യുന്നതാവന- തശിരസേ സങ്കുചിതഗാത്രാവയവായ ദേയമ്|
തത്ര ഹീനം ദോഷ- മുത്ക്ലേശ്യ ന നിര്ഹരേത്|
ഗൌരവാരുചികാസപ്രസേകപീനസച്ഛ- ര്ദികണ്ഠരോഗാന് കുര്യാത്|
അധികമതിയോഗദോഷാന്|
സകൃ- ദേവ സര്വം ദത്തമുത്സ്നേഹനശിരോരോഗപ്രതിശ്യായഘ്റാനക്ലേദാനുച്ഛ്- വാസോപരോധഞ്ച|
അത്യുഷ്ണം ദാഹപാകജ്വരരക്താഗമശിരോരു- ഗ്ദൃഷ്ടിദൌര്ബല്യമൂര്ച്ഛാഭ്രമാന്|
അതിശീതം ഹീനദോഷാന്|
അത്യു- ന്നതശിരസോऽപി സമ്യക് ശിരോऽപ്രതിപദ്യമാനം താനേവ|
അത്യവനതശിരസോऽതിദൂരഗമനാന്മൂര്ച്ഛാജാഡ്യകണ്ഡൂദാഹ- ജ്വരാന്|
സങ്കുചിതഗാത്രസ്യ സമ്യഗ്ധമനീരവ്യാപ്നുവദ്ദോഷോ- ത്കേല്ശം വേദനാം സ്തമ്ഭം വാ||൧൦||
View original
न च हीनाधिकं सकृदेव सर्वमत्युष्णशीतमत्युन्नतावन- तशिरसे सङ्कुचितगात्रावयवाय देयम्|
तत्र हीनं दोष- मुत्क्लेश्य न निर्हरेत्|
गौरवारुचिकासप्रसेकपीनसच्छ- र्दिकण्ठरोगान् कुर्यात्|
अधिकमतियोगदोषान्|
सकृ- देव सर्वं दत्तमुत्स्नेहनशिरोरोगप्रतिश्यायग़्ऱानक्लेदानुच्छ्- वासोपरोधञ्च|
अत्युष्णं दाहपाकज्वररक्तागमशिरोरु- ग्दृष्टिदौर्बल्यमूर्च्छाभ्रमान्|
अतिशीतं हीनदोषान्|
अत्यु- न्नतशिरसोऽपि सम्यक् शिरोऽप्रतिपद्यमानं तानेव|
अत्यवनतशिरसोऽतिदूरगमनान्मूर्च्छाजाड्यकण्डूदाह- ज्वरान्|
सङ्कुचितगात्रस्य सम्यग्धमनीरव्याप्नुवद्दोषो- त्केल्शं वेदनां स्तम्भं वा||१०||
Adhikarana nasyamUrcCAyAM pratIkAraH (1) · Śloka 1
യദി ച നസ്യേ ദീയമാനേ ഭേഷജവേഗാദസാത്മ്യതയാ വാ മൂര്ച്ഛാ സ്യാത് തതഃ ശോരോവര്ജം ശീതാമ്ഭസാ സിഞ്ചേത്||൧||
View original
यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्यतया वा मूर्च्छा स्यात् ततः शोरोवर्जं शीताम्भसा सिञ्चेत्||१||
Adhikarana nasyasevanasamaye varjanIyantatra hetushca (17) · Śloka 2
ന ച നസ്യേ നിഷിച്യമാനേ കോപഹാസ്യവ്യാഹാരസ്പന്ദനോച്ഛിങ്ഖ- നാന്യാചരേത്|
തഥാ ഹി ശിരോരുക്പ്രതിശ്യായകാസതിമിര- ഖലതിപലിതവ്യങ്ഗതിലകാലകമൂകദൂഷികാണാം സമ്ഭവഃ||൨||
View original
न च नस्ये निषिच्यमाने कोपहास्यव्याहारस्पन्दनोच्छिङ्ख़- नान्याचरेत्|
तथा हि शिरोरुक्प्रतिश्यायकासतिमिर- ख़लतिपलितव्यङ्गतिलकालकमूकदूषिकाणां सम्भवः||२||
ന ച ഹീനത്വാദിയുക്തം നസ്യം യോജയേത് | അതിയോഗദോഷാ അത്രൈവവക്ഷ്യമാണാഃ | ഉത്സ്നേഹനം കണ്ഠസ്രോതസ്യന്യനാഡീഗമനമ് | ഹീനയോഗദോഷാ ദോഷമുത്ക്ലേശ്യാനിര്ഹരന്നിത്യാദിനോക്താഃ | തസ്മാന്നാതിശീതം കുര്യാത് | സുബോധമ് || ൧൭ ||
Adhikarana nasyadAnottarakRutyam (18) · Śloka 18
ദത്തമാത്രേ തു നസ്യേ കര്ണലലാടകേശഭൂമിഗണ്ഡമന്യാസ്ക- ന്ധപാണിപാദതലാന്യനുസുഖം മര്ദയേത്|
ശനൈശ്ചോച്ഛിങ്ഖേത്|
അന- ഭ്യവഹരംശ്ച വാമദക്ഷിണപാര്ശ്വയോരൌഷധം നിഷ്ഠീവേത്|
സകലം ഹി തദഭ്യവഹൃതമഗ്നിമവസാദയേത്|
ദോഷം ച സംവര്ധയേത്|
ഏകപാര്ശ്വനിഷ്ഠീവനേന സര്വാഃ സിരാ ഭേഷജേന സമ്യഗ്വ്യാപ്യന്തേ|
പുനഃ പുനശ്ചൈനം സ്വേദയേദാഭേഷജദര്ശനാന്നോഛിങ്ഖന്നിഷ്ഠീവേച്ച|
തതശ്ചൈവമേവ ദ്വിതീയമംശമനുഷേചയേത്തഥാ തൃതീയം ദോഷാദിബലേന വാ|
വിരേചനേ ത്വവപീഡേ ദോഷബലമപേക്ഷ്യ പശ്ചാത് സ്നേഹമനു- ഷേചയേത്|
നിവൃത്തനസ്യം ചൈവമുന്നിദ്രമുത്താനം വാക്ശതമാത്രം ശായ- യേത്|
തതഃ പുനരപ്യുത്ക്ലിഷ്ടദോഷശേഷോപശാന്തയേ വൈരേചനികം യഥാര്ഹം വാ ധൂമം പായയിത്വോഷ്ണോദകഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേത്|
അഥാസ്യ സ്നേഹോക്തമാചാരമാദിശേത്|
അതിദ്രവപാനഞ്ച വര്ജയേത്|
പുനശ്ച തൃതീയേऽഹനി നസ്യമവസേചയേത്|
ഹിധ്മാസ്വരോപഘാത- മന്യാസ്തമ്ഭാപതാനകേഷു ശിരസി ചാനിലാര്ത്യാദ്യഭിഭൂതേ പ്രത്യഹം സായമ്പ്രാതരുഭയകാലം വാ|
അനേന വിധിനാ പഞ്ച സപ്ത നവ വാ ദിനാനി ദദ്യാദാസമ്യഗ്യോഗാദ്വാ||൧൮||
View original
दत्तमात्रे तु नस्ये कर्णललाटकेशभूमिगण्डमन्यास्क- न्धपाणिपादतलान्यनुसुख़ं मर्दयेत्|
शनैश्चोच्छिङ्ख़ेत्|
अन- भ्यवहरंश्च वामदक्षिणपार्श्वयोरौषधं निष्ठीवेत्|
सकलं हि तदभ्यवहृतमग्निमवसादयेत्|
दोषं च संवर्धयेत्|
एकपार्श्वनिष्ठीवनेन सर्वाः सिरा भेषजेन सम्यग्व्याप्यन्ते|
पुनः पुनश्चैनं स्वेदयेदाभेषजदर्शनान्नोछिङ्ख़न्निष्ठीवेच्च|
ततश्चैवमेव द्वितीयमंशमनुषेचयेत्तथा तृतीयं दोषादिबलेन वा|
विरेचने त्ववपीडे दोषबलमपेक्ष्य पश्चात् स्नेहमनु- षेचयेत्|
निवृत्तनस्यं चैवमुन्निद्रमुत्तानं वाक्शतमात्रं शाय- येत्|
ततः पुनरप्युत्क्लिष्टदोषशेषोपशान्तये वैरेचनिकं यथार्हं वा धूमं पाययित्वोष्णोदकगण्डूषान् धारयेत्|
अथास्य स्नेहोक्तमाचारमादिशेत्|
अतिद्रवपानञ्च वर्जयेत्|
पुनश्च तृतीयेऽहनि नस्यमवसेचयेत्|
हिध्मास्वरोपग़ात- मन्यास्तम्भापतानकेषु शिरसि चानिलार्त्याद्यभिभूते प्रत्यहं सायम्प्रातरुभयकालं वा|
अनेन विधिना पञ्च सप्त नव वा दिनानि दद्यादासम्यग्योगाद्वा||१८||
ദത്തമാത്രേ നസ്യേ കര്ണാദീനി സുഖം മര്ദയേത് | സുബോധമ് | ദോഷാദിബലാപേക്ഷയാ ദ്വിതീയതൃതീയാവംശൌ സേചയേന്ന വാ | അനേനാനുമാനാത് കല്പിതായാ അപി മാത്രായാ ദോഷാദ്യപേക്ഷപ്രയോഗ ഉക്തഃ | സുബോധമ് | ഹിധ്മാദിഷു ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ പ്രത്യഹമേകവാരം സായം പ്രാതര്വാ നസ്യമവസേചയേത് | ആസമ്യഗ്യോഗലക്ഷണോത്പത്തേഃ || ൧൮ ||
Adhikarana nasyasamyagyogAyogAtiyogalakShaNAni (19) · Śloka 19
തത്ര സമ്യക് സ്നിഗ്ധേ മൂര്ധനി വിരിക്തേ വാ സുഖോച്ഛ്വാസനി- ശ്വാസക്ഷവഥുസ്വപ്നപ്രബോധശിരോവേദനേന്ദ്രിയവിശുദ്ധയോ ഭവന്തി|
യഥോക്തവ്യാധ്യുപശമശ്ച|
അയോഗാതിയോഗയോസ്തു യഥാസ്വം വാതകഫവികാരാസ്താന്യഥാ സ്വമേവ സാധയേത്|
അന്യാംശ്ച പൂര്വോക്താന് വികാരാന്||൧൯||
View original
तत्र सम्यक् स्निग्धे मूर्धनि विरिक्ते वा सुख़ोच्छ्वासनि- श्वासक्षवथुस्वप्नप्रबोधशिरोवेदनेन्द्रियविशुद्धयो भवन्ति|
यथोक्तव्याध्युपशमश्च|
अयोगातियोगयोस्तु यथास्वं वातकफविकारास्तान्यथा स्वमेव साधयेत्|
अन्यांश्च पूर्वोक्तान् विकारान्||१९||
തത്ര നസ്യേ സമ്യക് സ്നിഗ്ധസ്യ ശിരോവിരിക്തസ്യ ച സുഖോച്ഛ്വാസാദയോ ഭവന്തി | തത്സാധ്യാനാം വ്യാധീനാം ചോപശമ ഇതി സമ്യഗ്യോഗഃ | അയോഗേऽതിയോഗേ ച യഥാസ്വം വാതകഫവികാരാഃ | തത്ര സ്നേഹസ്യായോഗേ വാതവികാരാഃ | അതിയോഗേ കഫവികാരാഃ | വിരേചനസ്യായോഗേ കഫവികാരാഃ | അതിയോഗേ വാതവികാരാ ഇതി യഥാസ്വശബ്ദാര്ഥഃ || ൧൯ ||
Adhikarana pratimarshArhAnarhAshca (20) · Śloka 20
പ്രതിമര്ശസ്തു ക്ഷാമക്ഷതതൃഷ്ണാമുഖശോഷവൃദ്ധബാലഭീരുസുകു- മാരേഷ്വപ്യകാലവര്ഷദുര്ദിനേഷ്വപി ച യോജ്യഃ|
ന തു ദുഷ്ട- പ്രതിശ്യായബഹുദോഷക്രിമിണശിരോമദ്യപിതദുര്ബലശ്രോത്രേഷു|
ഏഷാം ഹ്യുദീര്ണദോഷത്വാത് താവതാ ദോഷോത്ക്ലേശോ ഭവതി||൨൦||
View original
प्रतिमर्शस्तु क्षामक्षततृष्णामुख़शोषवृद्धबालभीरुसुकु- मारेष्वप्यकालवर्षदुर्दिनेष्वपि च योज्यः|
न तु दुष्ट- प्रतिश्यायबहुदोषक्रिमिणशिरोमद्यपितदुर्बलश्रोत्रेषु|
एषां ह्युदीर्णदोषत्वात् तावता दोषोत्क्लेशो भवति||२०||
പ്രതിമര്ശഃ പുനഃ ക്ഷാമാദീനാം യോജ്യഃ | ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായാദിഷു വര്ജ്യഃ || ൨൦ ||
Adhikarana pratimarshasya pa~jcadashakAlA teShu nasyadAnaguNAshca (21) · Śloka 21
തസ്യ പഞ്ചദശകാലസ്തേഷം ച ഗുണാഃ|
പ്രാതര്ദത്തേ ഭുക്ത- വതശ്ചാന്തേ സ്രോതോവിശുദ്ധിഃ ശിരോലാഘവം മനഃപ്രസാദശ്ച ഭവതി|
വിണ്മൂത്രശിരോऽഭ്യങ്ഗാഞ്ജനകവലാന്തേ ദൃഷ്ടിപ്രസാദഃ|
ദന്തധാവനാന്തേ ദന്തദൃഢതാ സൌഗന്ധ്യഞ്ച|
അധ്വവ്യായാമവ്യ- വായാന്തേ ശ്രമക്ലമസ്വേദസ്തമ്ഭനാശഃ|
ദിവാസ്വപ്നാന്തേ നിദ്രാ- ശേഷഗൌരവപ്രണാശോ മനഃപ്രസാദശ്ച|
അതിഹസിതാന്തേऽനി- ലപ്രശമഃ|
ഛര്ദിതാന്തേ സ്രോതോലീനലേഷ്മവ്യപോഹഃ|
ദിനാന്തേ സ്രോതോവിശുദ്ധിഃ സുഖനിദ്രാപ്രബോധശ്ച ഭവതി||൨൧||
View original
तस्य पञ्चदशकालस्तेषं च गुणाः|
प्रातर्दत्ते भुक्त- वतश्चान्ते स्रोतोविशुद्धिः शिरोलाग़वं मनःप्रसादश्च भवति|
विण्मूत्रशिरोऽभ्यङ्गाञ्जनकवलान्ते दृष्टिप्रसादः|
दन्तधावनान्ते दन्तदृढता सौगन्ध्यञ्च|
अध्वव्यायामव्य- वायान्ते श्रमक्लमस्वेदस्तम्भनाशः|
दिवास्वप्नान्ते निद्रा- शेषगौरवप्रणाशो मनःप्रसादश्च|
अतिहसितान्तेऽनि- लप्रशमः|
छर्दितान्ते स्रोतोलीनलेष्मव्यपोहः|
दिनान्ते स्रोतोविशुद्धिः सुख़निद्राप्रबोधश्च भवति||२१||
തസ്യ പഞ്ചദശ കാലാഃ പ്രത്യേകം കാലേഷു ച ഗുണാഃ പ്രാതരിത്യാദിനോച്യന്തേ | പ്രാതരിതി കാലഃ | സ്രോതോവിശുദ്ധിരിതി ഗുണഃ | തദ്വത് ഭക്താന്തേ | ഏവം കാലോ ഗുണശ്ച സര്വത്ര വാച്യഃ | അന്തശബ്ദസ്യ പീഡാദിഭിഃ പഞ്ചഭിഃ സമ്ബന്ധഃ | ദ്വിതീയസ്യാന്തശബ്ദസ്യാധ്വാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ | അന്യത് സുബോധമ് || ൨൧ ||
Adhikarana pratimarshapramANam (3) · Śloka 3
ഭവതി ചാത്ര- പ്രമാണം പ്രതിമര്ശസ്യ ബിന്ദുദ്വിതയമിഷ്യതേ|
ബിന്ദുര്വാ യേന ചോത്ക്ലേശോ നാനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യ ജായതേ|
നിഷ്ഠ്യൂതേ യത്ര വാ സ്നേഹോ ന സാക്ഷാദുപലക്ഷ്യതേ|൩|
View original
भवति चात्र- प्रमाणं प्रतिमर्शस्य बिन्दुद्वितयमिष्यते|
बिन्दुर्वा येन चोत्क्लेशो नानुत्क्लिष्टस्य जायते|
निष्ठ्यूते यत्र वा स्नेहो न साक्षादुपलक्ष्यते|३|
Adhikarana nasyAdInAM visheSheNa niShedhaH (3) · Śloka 3
ന നസ്യമൂനസപ്താബ്ദേ നാതീതാശീതിവത്സരേ|
ന ചോനാഷ്ടാദശേ ധൂമഃ കവലോ നോനപഞ്ചമേ|
ന ശുദ്ധിരൂനദശമേ ന ചാതിക്രാന്തസപ്തതൌ|൩|
View original
न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे|
न चोनाष्टादशे धूमः कवलो नोनपञ्चमे|
न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ|३|
Adhikarana pratimarshaprashaMsA (3) · Śloka 3
ആജന്മമരണം ശസ്തഃ പ്രതിമര്ശസ്തു ബസ്തിവത്|
മര്ശവച്ച ഗുണാന് കുര്യാത് സ ഹി നിത്യോപസേവനാത്|
ന ചാത്ര യന്ത്രണാ നാപി വ്യാപദ്ഭ്യോ മര്ശബദ്ഭയമ്||൩||
View original
आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्|
मर्शवच्च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात्|
न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शबद्भयम्||३||
Adhikarana nityanasyArthaM tailasya shraiShThyam (22) · Śloka 22
തൈലമേവ ച നസ്യാര്ഥേ നിത്യാഭ്യാസേന ശസ്യതേ|
ശിരസഃ ശ്ലേഷ്മധാമത്വാത്സ്നേഹാഃ സ്വസ്ഥസ്യ നേതരേ||൨൨||
View original
तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते|
शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे||२२||
ബിന്ദുദ്വയോനാനുത്ക്ലേശനേന ചൌഷധാദര്ശനേന ച പ്രതിമര്ശസ്യ ലക്ഷണത്രയമ് | കവലോ വക്ഷ്യമാണഃ | സ ച പ്രതിമര്ശോ നിത്യസേവനാച്ഛിരസോ ബസ്തിസാദൃശ്യാന് മര്ശസദൃശാംശ്ച ഗുണാന് കരോതി | സുബോധമ് || ൨൨ ||
Adhikarana marshaprashaMsA (23) · Śloka 23
ആശുകൃച്ചിരകാരിത്വം ഗുണോത്കൃഷ്ടാവകൃഷ്ടതാ|
മര്ശേ ച പ്രതിമര്ശേ ച ന വിശേഷോ ഭവേദ്യദി|
കോ മര്ശം സപരീഹാരം സാപദം ച ഭജേത്തതഃ||൨൩||
View original
आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कृष्टावकृष्टता|
मर्शे च प्रतिमर्शे च न विशेषो भवेद्यदि|
को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||२३||
മര്ശപ്രതിമര്ശയോര്യദി വിശേഷോ ന സ്യാത് തത് കോऽമൂര്ഖഃ സപരീഹാരം സാപദഞ്ച മര്ശമാതുരസ്യ വദേത് | നനു മര്ശസ്യ പ്രതിമര്ശാത് കോ വിശേഷ ഇത്യാഹ-ആശുകൃദിത്യാദിനാ | യഥാസങ്ഖ്യേന മര്ശപ്രതിമര്ശയോര്വിശേഷഃ || ൨൩ ||
Adhikarana prasa~ggAcacCapAnAdInAM prashaMsA (24-25) · Śloka 25
അച്ഛാപാനവിചാരാഖ്യാ കുടീവാതാതപസ്ഥിതീ|
അന്വാസമാത്രാബസ്തീ ച തദ്വദേവ വിനിര്ദിശേത്||൨൪||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നസ്യവിധിര്നാമൈകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||
View original
अच्छापानविचाराख़्या कुटीवातातपस्थिती|
अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||२४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२५||
ഏവം പ്രസങ്ഗേനോച്യതേ | വിചാരണാഖ്യാത് സ്നേഹാദച്ഛപേയ ആശു സ്വകാര്യം കരോതി ഗുണോത്കൃഷ്ടശ്ച തദ്വദ്വാതാതപികാദ്രസായനാത്കുടീരസായനം മാത്രാബസ്തിതശ്ചാനുവാസനമിതി || ൨൪ || ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ