Adhikarana atha nasyavidhirnAmaikonatriMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ നസ്യവിധിര്നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो नस्यविधिर्नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyanirvacanaM paryAyAshca (2) · Śloka 2
നാസായാം പ്രണീയമാനമോഉഷധം നസ്യമ്| നാവനം നസ്യകര്മേതി ച സംജ്ഞാം ലഭതേ||൨||
नासायां प्रणीयमानमोउषधं नस्यम्| नावनं नस्यकर्मेति च संज्ञां लभते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyasyordhvajannuvikAreShu kArmukatvam (3) · Śloka 3
നാസാ ഹി ശിരസോ ദ്വാരമ്| തത്രാവസേചിതമോഉഷധം സ്രോതഃ- ശൃങ്ഗാടകം പ്രാപ്യ വ്യാപ്യ ച മൂര്ധാനം നേത്രശ്രോത്രകണ്ഠാദി- സിരാമുഖാനി ച മുഞ്ജാദിഷീകാമവിസക്താമൂര്ധ്വജത്രുഗതാം വൈകാരികീമശേഷാമാശു ദോഷസംഹതിമുത്തമാങ്ഗാദപകര്ഷതി||൩||
नासा हि शिरसो द्वारम्| तत्रावसेचितमोउषधं स्रोतः- शृङ्गाटकं प्राप्य व्याप्य च मूर्धानं नेत्रश्रोत्रकण्ठादि- सिरामुख़ानि च मुञ्जादिषीकामविसक्तामूर्ध्वजत्रुगतां वैकारिकीमशेषामाशु दोषसंहतिमुत्तमाङ्गादपकर्षति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyaBedAH (4) · Śloka 4
തത്തു ത്രിവിധം വിരേചനം ബൃംഹണം ശമനം ച||൪||
तत्तु त्रिविधं विरेचनं बृंहणं शमनं च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecananasyArhAH virecananasyadravyAdi ca (5) · Śloka 5
തേഷാം വിരേചനം ജത്രൂര്ധ്വഗോഉരവശോഫോപദേഹകണ്ഡൂസ്തമ്ഭാഭി- ഷ്യന്ദപാകപ്രസേകവൈരസ്യാരോചകസ്വരഭേദക്രിമിപ്രതിശ്യായാ- പസ്മാരഗന്ധാജ്ഞാനഗ്രന്ഥ്യര്ബുദദദ്രുകോഠാദിഷു ശ്ലേഷ്മജേഷു തീക്ഷ്ണേന സ്നേഹേന ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്വാ സിദ്ധേന തേഷാം വാ ക്വാഥചൂര്ണ- സ്വരസൈസ്തൈരേവ വാ യഥാര്ഹദ്രവശ്ലക്ഷ്ണകല്കിതാലോഡിതൈര്മധു- സൈന്ധവാസവപിത്തമൂത്രൈര്യഥാസ്വഞ്ചോപദിഷ്ടൈര്യോജ്യമ്||൫||
तेषां विरेचनं जत्रूर्ध्वगोउरवशोफोपदेहकण्डूस्तम्भाभि- ष्यन्दपाकप्रसेकवैरस्यारोचकस्वरभेदक्रिमिप्रतिश्याया- पस्मारगन्धाज्ञानग्रन्थ्यर्बुददद्रुकोठादिषु श्लेष्मजेषु तीक्ष्णेन स्नेहेन शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सिद्धेन तेषां वा क्वाथचूर्ण- स्वरसैस्तैरेव वा यथार्हद्रवश्लक्ष्णकल्कितालोडितैर्मधु- सैन्धवासवपित्तमूत्रैर्यथास्वञ्चोपदिष्टैर्योज्यम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhikAraBedena snehAdikalpanABedaH (6) · Śloka 6
തത്ര ഭീതക്ലീബകൃശസുകുമാരേഷു സ്നേഹഃ| ഗലരോഗസന്നി- പാതജ്വരാതിനിദ്രാമനോവികാരക്രിമിവിഷാഭിപന്നാഭിഷ്യ- ണ്ണസര്പദഷ്ടവിസംജ്ഞേഷു ശേഷാഃ| തേഷ്വേവ ഭൂയസി ദോഷേ ശീഘ്ര- കാരിണി ച ചൂര്ണഃ| സ ഹി നിഹിതനാസാഗ്രആവേഗകരതരോ ഭവതി||൬||
तत्र भीतक्लीबकृशसुकुमारेषु स्नेहः| गलरोगसन्नि- पातज्वरातिनिद्रामनोविकारक्रिमिविषाभिपन्नाभिष्य- ण्णसर्पदष्टविसंज्ञेषु शेषाः| तेष्वेव भूयसि दोषे शीग़्र- कारिणि च चूर्णः| स हि निहितनासाग्रआवेगकरतरो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNanasyArhA vyAdhayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7
ബൃംഹണം സൂര്യാവര്താര്ധാവഭേദകകൃമിശിരോരോഗാക്ഷിസങ്കോചസ്പ- ന്ദതിമിരകൃച്ഛ്രാവബോധദന്തകര്ണശൂലനാദനാസാമുഖശോഷ- വാക്യസങ്ഗസ്വരോപഘാതമന്യാരോഗാപതാനകാപബാഹുകനിദ്രാ- നാശാദിഷ്വനിലോത്ഥേഷു സ്നിഗ്ധമധുരദ്രവ്യൈസ്തത്സിദ്ധൈര്യഥായഥ- ഞ്ചോപദിഷ്ടൈഃ സ്നേഹൈര്നിര്യാസൈര്ധന്വമാംസരസരക്തൈശ്ഛ||൭||
बृंहणं सूर्यावर्तार्धावभेदककृमिशिरोरोगाक्षिसङ्कोचस्प- न्दतिमिरकृच्छ्रावबोधदन्तकर्णशूलनादनासामुख़शोष- वाक्यसङ्गस्वरोपग़ातमन्यारोगापतानकापबाहुकनिद्रा- नाशादिष्वनिलोत्थेषु स्निग्धमधुरद्रव्यैस्तत्सिद्धैर्यथायथ- ञ्चोपदिष्टैः स्नेहैर्निर्यासैर्धन्वमांसरसरक्तैश्छ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanasyArhA vyAdhayaH dravyaBedashcha dravyAdi ca (8) · Śloka 8
ശമനമകാലവലീപലിതഖലതിദാരുണകരക്തരാജീവ്യങ്ഗനീ- ലികാരക്തപിത്താദിഷു യഥാസ്വമുപദിഷ്ടൈഃ സ്നേഹൈര്ഭേഷജസ്വര- സാദിഭിഃ ക്ഷീരോദകാഭ്യാം വാ സമദോഷേ വാണുതൈലേനേതി||൮||
शमनमकालवलीपलितख़लतिदारुणकरक्तराजीव्यङ्गनी- लिकारक्तपित्तादिषु यथास्वमुपदिष्टैः स्नेहैर्भेषजस्वर- सादिभिः क्षीरोदकाभ्यां वा समदोषे वाणुतैलेनेति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehanasyasya dvaividhyamavapIDAdivivaraNa~jca (9) · Śloka 9
തത്ര സ്നേഹോ മാത്രാഭേദാദ് ദ്വിധാ-മര്ശഃ പ്രതിമര്ശശ്ഛ| വിരേ- ചനഃ ശമനോ വാ നാസയാ പ്രണീയമാനഃ കല്കോ&അമ്പ്;വപീഡസംജ്ഞോ വിരേചനചൂര്ണസ്യ പ്രധമനാഖ്യഃ| പരിശേഷം തു നാവനമവ- പീഡകസംജ്ഞമ്| കല്കീകൃതാദോഉഷധാദവപീഡിതഃ സ്രുതോ രസോ- &അമ്പ്;വപീഡ ഇത്യപരേഷാമ്| തത്ര പുനസ്തീക്ഷ്ണേ വൈശേഷികീ ശിരോ- വിരേചനസംജ്ഞാ| തഥാന്യേ സര്വമേവ വിരേചനം നസ്യമിത്യാഹുഃ| സദ്യഃ ശ്ലേഷ്മവിരേചനസാമാന്യാത്||൯||
तत्र स्नेहो मात्राभेदाद् द्विधा-मर्शः प्रतिमर्शश्छ| विरे- चनः शमनो वा नासया प्रणीयमानः कल्को&अम्प्;वपीडसंज्ञो विरेचनचूर्णस्य प्रधमनाख़्यः| परिशेषं तु नावनमव- पीडकसंज्ञम्| कल्कीकृतादोउषधादवपीडितः स्रुतो रसो- &अम्प्;वपीड इत्यपरेषाम्| तत्र पुनस्तीक्ष्णे वैशेषिकी शिरो- विरेचनसंज्ञा| तथान्ये सर्वमेव विरेचनं नस्यमित्याहुः| सद्यः श्लेष्मविरेचनसामान्यात्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aNutailANuGRute (10) · Śloka 10
അഥാണുതൈലസ്യ വിധാനമുച്യതേ| അണുതൈലവിധാനം തു മഞ്ജി- ഷ്ഠാമധുകപ്രപോഉണ്ഡരീകജീവകര്ഷഭകകാലോലീദ്വയപയസ്യാ- സാരിവാനന്താനീലോത്പലാഞ്ജനരാസ്നാവിഡങ്ഗതണ്ഡുലമധുപര്ണീ- ശ്രാവണീമേദാകാകനാസാസരലസാലഭദ്രദാരുചന്ദനൈഃ സുപി- ഷ്ടൈരഷ്ടഗുണം ഷഡ്ഗുണേന പയസാ തൈലം പചേത്| ഘൃതം വ പിത്തോ- ല്ബണേഷു ദോഷേഷു||൧൦||
अथाणुतैलस्य विधानमुच्यते| अणुतैलविधानं तु मञ्जि- ष्ठामधुकप्रपोउण्डरीकजीवकर्षभककालोलीद्वयपयस्या- सारिवानन्तानीलोत्पलाञ्जनरास्नाविडङ्गतण्डुलमधुपर्णी- श्रावणीमेदाकाकनासासरलसालभद्रदारुचन्दनैः सुपि- ष्टैरष्टगुणं षड्गुणेन पयसा तैलं पचेत्| ग़ृतं व पित्तो- ल्बणेषु दोषेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyamaNutailam (11) · Śloka 11
അഥവാ ചന്ദനാഗരുപത്രദാര്വീത്വങ്മധുകബലാദ്വയബില്വോത്പ- ലപദ്മകേസരപ്രപൌണ്ഡരീകവിഡങ്ഗോശീരഹ്നീബേരവന്യത്വങ്മുസ്താ- സാരിവാബൃഹതീദ്വയാംശുമതീദ്വയജീവന്തീദേവദാരുസുരഭിശതാ- വരീഃ ശതഗുണേ ദിവ്യേऽമ്ഭസി ദശഭാഗാവശിഷ്ടം ക്വാ ഥയേത്| തതസ്തസ്യ ക്വാഥസ്യ ദശമാംശേന സമാംശം തൈലം സാധയേത്| ദശമേ ചാത്ര പാകേ തൈലതുല്യമാജമപി പയോ ദദ്യാത്| ഏതദയ്യണുതൈലം പുര്വസ്മാദ്വിശേഷേണേന്ദ്രിയദാര്ഢ്യകരം കേശ്യം ത്വച്യം കണ്ഠ്യം പ്രീണനം ബൃംഹണം ദോഷത്രയഘ്നം ച||൧൧||
अथवा चन्दनागरुपत्रदार्वीत्वङ्मधुकबलाद्वयबिल्वोत्प- लपद्मकेसरप्रपौण्डरीकविडङ्गोशीरह्नीबेरवन्यत्वङ्मुस्ता- सारिवाबृहतीद्वयांशुमतीद्वयजीवन्तीदेवदारुसुरभिशता- वरीः शतगुणे दिव्येऽम्भसि दशभागावशिष्टं क्वा थयेत्| ततस्तस्य क्वाथस्य दशमांशेन समांशं तैलं साधयेत्| दशमे चात्र पाके तैलतुल्यमाजमपि पयो दद्यात्| एतदय्यणुतैलं पुर्वस्माद्विशेषेणेन्द्रियदार्ढ्यकरं केश्यं त्वच्यं कण्ठ्यं प्रीणनं बृंहणं दोषत्रयग़्नं च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyAnarhAstatra kAraNAni ca (12) · Śloka 12
അനസ്യാര്ഹാസ്തു ഭുക്തഭക്തസ്നേഹമദ്യഗരതോയപീതപാതുകാമ- ശിരഃസ്നാതസ്നാതുകാമസിരാദിവ്യധസ്രുതരക്തമൂത്രിതോച്ചരിതാ- ഭിഹതകൃതവമനവിരേകബസ്തികര്മഗര്ഭിണീസൂതികാനവപ്രതി- ശ്യായശ്വാസകാസിനോऽനാര്തവദുര്ദിനേഷ്വപി| തത്ര ഭുക്തഭക്തസ്യ നസ്യേരിതോ ദോഷഊര്ധ്വസ്രോതാംസ്യാവൃത്യ ഛര്ദിശ്വാസകാസപ്രതി- ശ്യായാന് ജനയേത്| സ്നേഹാദിപീതപാതുകാമാനാമക്ഷിനാസാ- സ്യസ്യന്ദോപഹതിതിമിരശിരോരോഗാന്| ശിരഃസ്നാതസ്യ ശിരോ- ऽക്ഷികര്ണശൂലകണ്ഠരോഗപീനസഹനുമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതശിരഃ- കമ്പാന്| സ്നാതുകാമസ്യ മൂര്ധസ്തൈമിത്യജാഡ്യാരുചിപീന- സാന്| സ്രുതരക്തസ്യ ക്ഷാമതാമരുചിമഗ്നിസാദഞ്ച| മൂത്രിതോ- ച്ചാരിതയോര്ഭൃശതരം വേഗധാരണജാന് വികാരാന്| അഭിഹത- സ്യ തീവ്രതരാം രുജമ്| കൃതവമനാദീനാം ശ്വാസകാസസ്വരേ- ന്ദ്രിയഹാനിശിരോഗൌരവകണ്ഡൂകൃമിദോഷാന്| ഗര്ഭിണ്യാ ഭക്ത- ദ്വേഷജ്വരമൂര്ച്ഛാര്ധാവഭേദകാഃ സ്യുരപത്യഞ്ച വ്യങ്ഗം വിക- ലേന്ദ്രിയമുന്മാദാപസ്മാരയുക്തം വാ| സൂതികായാഃ സ്രുതരക്തോ- ക്താന് ദോഷാന്| നവപ്രതിശ്യായസ്യ സ്രോതോരോധാദ് ദുഷ്ടപ്രതി- ശ്യായകേശശാതകൃമികണ്ഡൂവിചര്ചികാഃ| ശ്വാസകാസിനോ- ര്വ്യാധിവൃദ്ധിഃ| അകാലേ ദുര്ദിനേ സഹസൈവ ശൈത്യാച്ഛിരോരു- ഗ്വേപഥുസ്തൈമിത്യതാലുനേത്രകണ്ഡൂപാകമന്യാസ്തമ്ഭകണ്ഠരോഗ- പ്രതിശ്യായാരൂംഷികാഃ||൧൨||
अनस्यार्हास्तु भुक्तभक्तस्नेहमद्यगरतोयपीतपातुकाम- शिरःस्नातस्नातुकामसिरादिव्यधस्रुतरक्तमूत्रितोच्चरिता- भिहतकृतवमनविरेकबस्तिकर्मगर्भिणीसूतिकानवप्रति- श्यायश्वासकासिनोऽनार्तवदुर्दिनेष्वपि| तत्र भुक्तभक्तस्य नस्येरितो दोषऊर्ध्वस्रोतांस्यावृत्य छर्दिश्वासकासप्रति- श्यायान् जनयेत्| स्नेहादिपीतपातुकामानामक्षिनासा- स्यस्यन्दोपहतितिमिरशिरोरोगान्| शिरःस्नातस्य शिरो- ऽक्षिकर्णशूलकण्ठरोगपीनसहनुमन्यास्तम्भार्दितशिरः- कम्पान्| स्नातुकामस्य मूर्धस्तैमित्यजाड्यारुचिपीन- सान्| स्रुतरक्तस्य क्षामतामरुचिमग्निसादञ्च| मूत्रितो- च्चारितयोर्भृशतरं वेगधारणजान् विकारान्| अभिहत- स्य तीव्रतरां रुजम्| कृतवमनादीनां श्वासकासस्वरे- न्द्रियहानिशिरोगौरवकण्डूकृमिदोषान्| गर्भिण्या भक्त- द्वेषज्वरमूर्च्छार्धावभेदकाः स्युरपत्यञ्च व्यङ्गं विक- लेन्द्रियमुन्मादापस्मारयुक्तं वा| सूतिकायाः स्रुतरक्तो- क्तान् दोषान्| नवप्रतिश्यायस्य स्रोतोरोधाद् दुष्टप्रति- श्यायकेशशातकृमिकण्डूविचर्चिकाः| श्वासकासिनो- र्व्याधिवृद्धिः| अकाले दुर्दिने सहसैव शैत्याच्छिरोरु- ग्वेपथुस्तैमित्यतालुनेत्रकण्डूपाकमन्यास्तम्भकण्ठरोग- प्रतिश्यायारूंषिकाः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyAnarhANAM nasyaprayogAjjAteShUpadraveShu pratIkAraH (13) · Śloka 13
തേഷു യഥാസ്വമായതനം ദോഷോദ്രേകം ചാപേക്ഷ്യ സ്നേഹസ്വേദശിരോ- വക്ത്രലേപസേകതീക്ഷ്ണാവപീഡധൂമഗണ്ഡൂഷാദീനാചരേത്| വിശേ- ഷേണ തു ഗര്ഭിണീ രൂക്ഷേ നസ്യകര്മണി വര്ഷാഭൂകാകോലീക- പികച്ഛുഭിഃ ശൃതം പയഃ പിബേത്| ബലാവിദാര്യംശുമതീ- മേദാഭിര്വാ| ഏഭിരേവ ച ശൃതം ഹവിഃ| വാതഹരശ്ച സിദ്ധഃ സ്നേഹഃ ശിരോബസ്തൌ കര്ണപൂരണേ ച യോജ്യഃ| സര്വഞ്ച ബൃംഹണ- മന്നപാനമ്| ഭുക്തഭക്താദിഷ്വപി ചാത്യയികവ്യാധ്യാതുരമ- പേക്ഷേത||൧൩||
तेषु यथास्वमायतनं दोषोद्रेकं चापेक्ष्य स्नेहस्वेदशिरो- वक्त्रलेपसेकतीक्ष्णावपीडधूमगण्डूषादीनाचरेत्| विशे- षेण तु गर्भिणी रूक्षे नस्यकर्मणि वर्षाभूकाकोलीक- पिकच्छुभिः शृतं पयः पिबेत्| बलाविदार्यंशुमती- मेदाभिर्वा| एभिरेव च शृतं हविः| वातहरश्च सिद्धः स्नेहः शिरोबस्तौ कर्णपूरणे च योज्यः| सर्वञ्च बृंहण- मन्नपानम्| भुक्तभक्तादिष्वपि चात्ययिकव्याध्यातुरम- पेक्षेत||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana marshanasyapramANam (14) · Śloka 14
മര്ശപ്രമാണം തു പ്രദേശിന്യങ്ഗുലീപര്വദ്വയാന്നിമഗ്നോദ്ധൃതാദ്യാവത്പ- തതി സ ബിന്ദുഃ| അമീ ദശാഷ്ടൌ ഷഡ്ബിന്ദവ ഉത്തമമധ്യ- മകനീയസ്യോ മാത്രാഃ| ക്വാഥാദീനാമഷ്ടൌ ഷട് ചത്വാരഃ| പ്രധമനസ്യ തു ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖയാ നാഡ്യാ മുഖാനിലേരിത- സ്യാകണ്ഠഗതേര്ദോഷാനുരോധതശ്ച പുനഃ പുനര്യോജനമിതി||൧൪||
मर्शप्रमाणं तु प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्निमग्नोद्धृताद्यावत्प- तति स बिन्दुः| अमी दशाष्टौ षड्बिन्दव उत्तममध्य- मकनीयस्यो मात्राः| क्वाथादीनामष्टौ षट् चत्वारः| प्रधमनस्य तु षडङ्गुलद्विमुख़या नाड्या मुख़ानिलेरित- स्याकण्ठगतेर्दोषानुरोधतश्च पुनः पुनर्योजनमिति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyavidhiH (15) · Śloka 15
അഥ നസ്യാര്ഹം നരമവ്യാഹതവേഗം ധൌതാന്തര്ബഹിര്മുഖം സ്നിഗ്ധ- സ്വിന്നശിരസം നാതിക്ഷുധിതം പ്രായോഗികധൂമപാനവിശുദ്ധസ്രോതസം സ്വാസ്തീര്ണനിവാതശയനസ്ഥമുത്താനശിര്ഷമീഷദുന്നതപാദം പ്രസാ- രിതകരചരണം ജത്രൂര്ധ്വം പാണിതാപേന പുനഃ പുനഃ സ്വേദയേത്| തതഃ കനകരജതതാമ്രാന്യതമശുക്തിസ്ഥിതം പ്രദേയമൌഷധത്രി- ഭാഗമുഷ്ണാമ്ബുപ്രതപ്തം കിഞ്ചിത് പ്രലമ്ബിതശിരസോ വാമഹസ്താ- ങ്ഗുഷ്ഠകനിഷ്ഠികാഭ്യാമാക്രമ്യ നയനപ്രച്ഛാദനം ചതുര്ഗുണം വാസോ മധ്യമയാ നാസാഗ്രമുന്നമയ്യ പ്രദേശിന്യനാമികാഭ്യം ചൈകൈകം നാസാപുടം പര്യായേണ പിധായേതരസ്മിന് നാസാസ്രോതസി ദക്ഷിണ- ഹസ്തേന പ്രനാഡ്യാ പിചുനാ വാനവച്ഛിന്നമാസിഞ്ചേത്||൧൫||
अथ नस्यार्हं नरमव्याहतवेगं धौतान्तर्बहिर्मुख़ं स्निग्ध- स्विन्नशिरसं नातिक्षुधितं प्रायोगिकधूमपानविशुद्धस्रोतसं स्वास्तीर्णनिवातशयनस्थमुत्तानशिर्षमीषदुन्नतपादं प्रसा- रितकरचरणं जत्रूर्ध्वं पाणितापेन पुनः पुनः स्वेदयेत्| ततः कनकरजतताम्रान्यतमशुक्तिस्थितं प्रदेयमौषधत्रि- भागमुष्णाम्बुप्रतप्तं किञ्चित् प्रलम्बितशिरसो वामहस्ता- ङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यामाक्रम्य नयनप्रच्छादनं चतुर्गुणं वासो मध्यमया नासाग्रमुन्नमय्य प्रदेशिन्यनामिकाभ्यं चैकैकं नासापुटं पर्यायेण पिधायेतरस्मिन् नासास्रोतसि दक्षिण- हस्तेन प्रनाड्या पिचुना वानवच्छिन्नमासिञ्चेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAnusAraM vyAdhyAdyanusAra~jca nasyakAlAH (16) · Śloka 16
വാതപിത്തകഫാമയേശു ക്രമേണാപരാഹ്ണമധ്യാഹ്നപൂര്വാഹ്ണേഷു| ലാ- ലാസ്രാവസുപ്തപ്രലാപദന്തകടകടായനക്രഥനകൃച്ഛ്രോന്മീലന- പൂതിമുഖകര്ണനാദതൃഷ്ണാര്ദിതശിരോരോഗശ്വാസകാസോന്നിദ്രേഷു രാത്രൌ| സ്വസ്ഥവൃത്തേ തു ശീതേ മധ്യാഹ്നേ ശരദ്വസന്തയോഃ പ്രാഹ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ- ऽപരാഹ്ണേ വര്ഷാസ്വാദിത്യദര്ശനേ പഞ്ചകര്മാണ്യാചരതോ ബസ്തി- കര്മോത്തരകാലമേവ||൧൬||
वातपित्तकफामयेशु क्रमेणापराह्णमध्याह्नपूर्वाह्णेषु| ला- लास्रावसुप्तप्रलापदन्तकटकटायनक्रथनकृच्छ्रोन्मीलन- पूतिमुख़कर्णनादतृष्णार्दितशिरोरोगश्वासकासोन्निद्रेषु रात्रौ| स्वस्थवृत्ते तु शीते मध्याह्ने शरद्वसन्तयोः प्राह्णे ग्रीष्मे- ऽपराह्णे वर्षास्वादित्यदर्शने पञ्चकर्माण्याचरतो बस्ति- कर्मोत्तरकालमेव||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInatvAdiyuktanasyaniShedhastatra hetushca (10) · Śloka 10
ന ച ഹീനാധികം സകൃദേവ സര്വമത്യുഷ്ണശീതമത്യുന്നതാവന- തശിരസേ സങ്കുചിതഗാത്രാവയവായ ദേയമ്| തത്ര ഹീനം ദോഷ- മുത്ക്ലേശ്യ ന നിര്ഹരേത്| ഗൌരവാരുചികാസപ്രസേകപീനസച്ഛ- ര്ദികണ്ഠരോഗാന് കുര്യാത്| അധികമതിയോഗദോഷാന്| സകൃ- ദേവ സര്വം ദത്തമുത്സ്നേഹനശിരോരോഗപ്രതിശ്യായഘ്റാനക്ലേദാനുച്ഛ്- വാസോപരോധഞ്ച| അത്യുഷ്ണം ദാഹപാകജ്വരരക്താഗമശിരോരു- ഗ്ദൃഷ്ടിദൌര്ബല്യമൂര്ച്ഛാഭ്രമാന്| അതിശീതം ഹീനദോഷാന്| അത്യു- ന്നതശിരസോऽപി സമ്യക് ശിരോऽപ്രതിപദ്യമാനം താനേവ| അത്യവനതശിരസോऽതിദൂരഗമനാന്മൂര്ച്ഛാജാഡ്യകണ്ഡൂദാഹ- ജ്വരാന്| സങ്കുചിതഗാത്രസ്യ സമ്യഗ്ധമനീരവ്യാപ്നുവദ്ദോഷോ- ത്കേല്ശം വേദനാം സ്തമ്ഭം വാ||൧൦||
न च हीनाधिकं सकृदेव सर्वमत्युष्णशीतमत्युन्नतावन- तशिरसे सङ्कुचितगात्रावयवाय देयम्| तत्र हीनं दोष- मुत्क्लेश्य न निर्हरेत्| गौरवारुचिकासप्रसेकपीनसच्छ- र्दिकण्ठरोगान् कुर्यात्| अधिकमतियोगदोषान्| सकृ- देव सर्वं दत्तमुत्स्नेहनशिरोरोगप्रतिश्यायग़्ऱानक्लेदानुच्छ्- वासोपरोधञ्च| अत्युष्णं दाहपाकज्वररक्तागमशिरोरु- ग्दृष्टिदौर्बल्यमूर्च्छाभ्रमान्| अतिशीतं हीनदोषान्| अत्यु- न्नतशिरसोऽपि सम्यक् शिरोऽप्रतिपद्यमानं तानेव| अत्यवनतशिरसोऽतिदूरगमनान्मूर्च्छाजाड्यकण्डूदाह- ज्वरान्| सङ्कुचितगात्रस्य सम्यग्धमनीरव्याप्नुवद्दोषो- त्केल्शं वेदनां स्तम्भं वा||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyamUrcCAyAM pratIkAraH (1) · Śloka 1
യദി ച നസ്യേ ദീയമാനേ ഭേഷജവേഗാദസാത്മ്യതയാ വാ മൂര്ച്ഛാ സ്യാത് തതഃ ശോരോവര്ജം ശീതാമ്ഭസാ സിഞ്ചേത്||൧||
यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्यतया वा मूर्च्छा स्यात् ततः शोरोवर्जं शीताम्भसा सिञ्चेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyasevanasamaye varjanIyantatra hetushca (17) · Śloka 2
ന ച നസ്യേ നിഷിച്യമാനേ കോപഹാസ്യവ്യാഹാരസ്പന്ദനോച്ഛിങ്ഖ- നാന്യാചരേത്| തഥാ ഹി ശിരോരുക്പ്രതിശ്യായകാസതിമിര- ഖലതിപലിതവ്യങ്ഗതിലകാലകമൂകദൂഷികാണാം സമ്ഭവഃ||൨||
न च नस्ये निषिच्यमाने कोपहास्यव्याहारस्पन्दनोच्छिङ्ख़- नान्याचरेत्| तथा हि शिरोरुक्प्रतिश्यायकासतिमिर- ख़लतिपलितव्यङ्गतिलकालकमूकदूषिकाणां सम्भवः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyadAnottarakRutyam (18) · Śloka 18
ദത്തമാത്രേ തു നസ്യേ കര്ണലലാടകേശഭൂമിഗണ്ഡമന്യാസ്ക- ന്ധപാണിപാദതലാന്യനുസുഖം മര്ദയേത്| ശനൈശ്ചോച്ഛിങ്ഖേത്| അന- ഭ്യവഹരംശ്ച വാമദക്ഷിണപാര്ശ്വയോരൌഷധം നിഷ്ഠീവേത്| സകലം ഹി തദഭ്യവഹൃതമഗ്നിമവസാദയേത്| ദോഷം ച സംവര്ധയേത്| ഏകപാര്ശ്വനിഷ്ഠീവനേന സര്വാഃ സിരാ ഭേഷജേന സമ്യഗ്വ്യാപ്യന്തേ| പുനഃ പുനശ്ചൈനം സ്വേദയേദാഭേഷജദര്ശനാന്നോഛിങ്ഖന്നിഷ്ഠീവേച്ച| തതശ്ചൈവമേവ ദ്വിതീയമംശമനുഷേചയേത്തഥാ തൃതീയം ദോഷാദിബലേന വാ| വിരേചനേ ത്വവപീഡേ ദോഷബലമപേക്ഷ്യ പശ്ചാത് സ്നേഹമനു- ഷേചയേത്| നിവൃത്തനസ്യം ചൈവമുന്നിദ്രമുത്താനം വാക്ശതമാത്രം ശായ- യേത്| തതഃ പുനരപ്യുത്ക്ലിഷ്ടദോഷശേഷോപശാന്തയേ വൈരേചനികം യഥാര്ഹം വാ ധൂമം പായയിത്വോഷ്ണോദകഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേത്| അഥാസ്യ സ്നേഹോക്തമാചാരമാദിശേത്| അതിദ്രവപാനഞ്ച വര്ജയേത്| പുനശ്ച തൃതീയേऽഹനി നസ്യമവസേചയേത്| ഹിധ്മാസ്വരോപഘാത- മന്യാസ്തമ്ഭാപതാനകേഷു ശിരസി ചാനിലാര്ത്യാദ്യഭിഭൂതേ പ്രത്യഹം സായമ്പ്രാതരുഭയകാലം വാ| അനേന വിധിനാ പഞ്ച സപ്ത നവ വാ ദിനാനി ദദ്യാദാസമ്യഗ്യോഗാദ്വാ||൧൮||
दत्तमात्रे तु नस्ये कर्णललाटकेशभूमिगण्डमन्यास्क- न्धपाणिपादतलान्यनुसुख़ं मर्दयेत्| शनैश्चोच्छिङ्ख़ेत्| अन- भ्यवहरंश्च वामदक्षिणपार्श्वयोरौषधं निष्ठीवेत्| सकलं हि तदभ्यवहृतमग्निमवसादयेत्| दोषं च संवर्धयेत्| एकपार्श्वनिष्ठीवनेन सर्वाः सिरा भेषजेन सम्यग्व्याप्यन्ते| पुनः पुनश्चैनं स्वेदयेदाभेषजदर्शनान्नोछिङ्ख़न्निष्ठीवेच्च| ततश्चैवमेव द्वितीयमंशमनुषेचयेत्तथा तृतीयं दोषादिबलेन वा| विरेचने त्ववपीडे दोषबलमपेक्ष्य पश्चात् स्नेहमनु- षेचयेत्| निवृत्तनस्यं चैवमुन्निद्रमुत्तानं वाक्शतमात्रं शाय- येत्| ततः पुनरप्युत्क्लिष्टदोषशेषोपशान्तये वैरेचनिकं यथार्हं वा धूमं पाययित्वोष्णोदकगण्डूषान् धारयेत्| अथास्य स्नेहोक्तमाचारमादिशेत्| अतिद्रवपानञ्च वर्जयेत्| पुनश्च तृतीयेऽहनि नस्यमवसेचयेत्| हिध्मास्वरोपग़ात- मन्यास्तम्भापतानकेषु शिरसि चानिलार्त्याद्यभिभूते प्रत्यहं सायम्प्रातरुभयकालं वा| अनेन विधिना पञ्च सप्त नव वा दिनानि दद्यादासम्यग्योगाद्वा||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyasamyagyogAyogAtiyogalakShaNAni (19) · Śloka 19
തത്ര സമ്യക് സ്നിഗ്ധേ മൂര്ധനി വിരിക്തേ വാ സുഖോച്ഛ്വാസനി- ശ്വാസക്ഷവഥുസ്വപ്നപ്രബോധശിരോവേദനേന്ദ്രിയവിശുദ്ധയോ ഭവന്തി| യഥോക്തവ്യാധ്യുപശമശ്ച| അയോഗാതിയോഗയോസ്തു യഥാസ്വം വാതകഫവികാരാസ്താന്യഥാ സ്വമേവ സാധയേത്| അന്യാംശ്ച പൂര്വോക്താന് വികാരാന്||൧൯||
तत्र सम्यक् स्निग्धे मूर्धनि विरिक्ते वा सुख़ोच्छ्वासनि- श्वासक्षवथुस्वप्नप्रबोधशिरोवेदनेन्द्रियविशुद्धयो भवन्ति| यथोक्तव्याध्युपशमश्च| अयोगातियोगयोस्तु यथास्वं वातकफविकारास्तान्यथा स्वमेव साधयेत्| अन्यांश्च पूर्वोक्तान् विकारान्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshArhAnarhAshca (20) · Śloka 20
പ്രതിമര്ശസ്തു ക്ഷാമക്ഷതതൃഷ്ണാമുഖശോഷവൃദ്ധബാലഭീരുസുകു- മാരേഷ്വപ്യകാലവര്ഷദുര്ദിനേഷ്വപി ച യോജ്യഃ| ന തു ദുഷ്ട- പ്രതിശ്യായബഹുദോഷക്രിമിണശിരോമദ്യപിതദുര്ബലശ്രോത്രേഷു| ഏഷാം ഹ്യുദീര്ണദോഷത്വാത് താവതാ ദോഷോത്ക്ലേശോ ഭവതി||൨൦||
प्रतिमर्शस्तु क्षामक्षततृष्णामुख़शोषवृद्धबालभीरुसुकु- मारेष्वप्यकालवर्षदुर्दिनेष्वपि च योज्यः| न तु दुष्ट- प्रतिश्यायबहुदोषक्रिमिणशिरोमद्यपितदुर्बलश्रोत्रेषु| एषां ह्युदीर्णदोषत्वात् तावता दोषोत्क्लेशो भवति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshasya pa~jcadashakAlA teShu nasyadAnaguNAshca (21) · Śloka 21
തസ്യ പഞ്ചദശകാലസ്തേഷം ച ഗുണാഃ| പ്രാതര്ദത്തേ ഭുക്ത- വതശ്ചാന്തേ സ്രോതോവിശുദ്ധിഃ ശിരോലാഘവം മനഃപ്രസാദശ്ച ഭവതി| വിണ്മൂത്രശിരോऽഭ്യങ്ഗാഞ്ജനകവലാന്തേ ദൃഷ്ടിപ്രസാദഃ| ദന്തധാവനാന്തേ ദന്തദൃഢതാ സൌഗന്ധ്യഞ്ച| അധ്വവ്യായാമവ്യ- വായാന്തേ ശ്രമക്ലമസ്വേദസ്തമ്ഭനാശഃ| ദിവാസ്വപ്നാന്തേ നിദ്രാ- ശേഷഗൌരവപ്രണാശോ മനഃപ്രസാദശ്ച| അതിഹസിതാന്തേऽനി- ലപ്രശമഃ| ഛര്ദിതാന്തേ സ്രോതോലീനലേഷ്മവ്യപോഹഃ| ദിനാന്തേ സ്രോതോവിശുദ്ധിഃ സുഖനിദ്രാപ്രബോധശ്ച ഭവതി||൨൧||
तस्य पञ्चदशकालस्तेषं च गुणाः| प्रातर्दत्ते भुक्त- वतश्चान्ते स्रोतोविशुद्धिः शिरोलाग़वं मनःप्रसादश्च भवति| विण्मूत्रशिरोऽभ्यङ्गाञ्जनकवलान्ते दृष्टिप्रसादः| दन्तधावनान्ते दन्तदृढता सौगन्ध्यञ्च| अध्वव्यायामव्य- वायान्ते श्रमक्लमस्वेदस्तम्भनाशः| दिवास्वप्नान्ते निद्रा- शेषगौरवप्रणाशो मनःप्रसादश्च| अतिहसितान्तेऽनि- लप्रशमः| छर्दितान्ते स्रोतोलीनलेष्मव्यपोहः| दिनान्ते स्रोतोविशुद्धिः सुख़निद्राप्रबोधश्च भवति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshapramANam (3) · Śloka 3
ഭവതി ചാത്ര- പ്രമാണം പ്രതിമര്ശസ്യ ബിന്ദുദ്വിതയമിഷ്യതേ| ബിന്ദുര്വാ യേന ചോത്ക്ലേശോ നാനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യ ജായതേ| നിഷ്ഠ്യൂതേ യത്ര വാ സ്നേഹോ ന സാക്ഷാദുപലക്ഷ്യതേ|൩|
भवति चात्र- प्रमाणं प्रतिमर्शस्य बिन्दुद्वितयमिष्यते| बिन्दुर्वा येन चोत्क्लेशो नानुत्क्लिष्टस्य जायते| निष्ठ्यूते यत्र वा स्नेहो न साक्षादुपलक्ष्यते|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nasyAdInAM visheSheNa niShedhaH (3) · Śloka 3
ന നസ്യമൂനസപ്താബ്ദേ നാതീതാശീതിവത്സരേ| ന ചോനാഷ്ടാദശേ ധൂമഃ കവലോ നോനപഞ്ചമേ| ന ശുദ്ധിരൂനദശമേ ന ചാതിക്രാന്തസപ്തതൌ|൩|
न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे| न चोनाष्टादशे धूमः कवलो नोनपञ्चमे| न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratimarshaprashaMsA (3) · Śloka 3
ആജന്മമരണം ശസ്തഃ പ്രതിമര്ശസ്തു ബസ്തിവത്| മര്ശവച്ച ഗുണാന് കുര്യാത് സ ഹി നിത്യോപസേവനാത്| ന ചാത്ര യന്ത്രണാ നാപി വ്യാപദ്ഭ്യോ മര്ശബദ്ഭയമ്||൩||
आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्| मर्शवच्च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात्| न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शबद्भयम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityanasyArthaM tailasya shraiShThyam (22) · Śloka 22
തൈലമേവ ച നസ്യാര്ഥേ നിത്യാഭ്യാസേന ശസ്യതേ| ശിരസഃ ശ്ലേഷ്മധാമത്വാത്സ്നേഹാഃ സ്വസ്ഥസ്യ നേതരേ||൨൨||
तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते| शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana marshaprashaMsA (23) · Śloka 23
ആശുകൃച്ചിരകാരിത്വം ഗുണോത്കൃഷ്ടാവകൃഷ്ടതാ| മര്ശേ ച പ്രതിമര്ശേ ച ന വിശേഷോ ഭവേദ്യദി| കോ മര്ശം സപരീഹാരം സാപദം ച ഭജേത്തതഃ||൨൩||
आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कृष्टावकृष्टता| मर्शे च प्रतिमर्शे च न विशेषो भवेद्यदि| को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prasa~ggAcacCapAnAdInAM prashaMsA (24-25) · Śloka 25
അച്ഛാപാനവിചാരാഖ്യാ കുടീവാതാതപസ്ഥിതീ| അന്വാസമാത്രാബസ്തീ ച തദ്വദേവ വിനിര്ദിശേത്||൨൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നസ്യവിധിര്നാമൈകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||
अच्छापानविचाराख़्या कुटीवातातपस्थिती| अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon