Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો રસભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે દ્રવ્યવીર્યવિપાકપ્રભાવા નિર્ણીતાઃ| રસસ્તુ બહુવક્તવ્યત્વાત્ પુનરત્રોચ્યતે|| ૧||
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
રસઃ ખલ્વાપ્યઃ પ્રાગવ્યક્તશ્ચ| સ ષડૃતુકત્વાત્ કાલસ્ય મહાભૂતગુણૈરૂનાતિરિક્તૈઃ સંસૃષ્ટો વિષમં વિદગ્ધઃ ષોઢા પૃથગ્વિપરિણમતે મધુરાદિભેદેન||૨||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
રસઃ ખલ્વાપ્યઃ યોઽયં જિહ્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ, સોઽબાખ્યાન્ મહાભૂતાત્ સમ્પદ્યતે| સ ચ રસઃ પ્રાક્ પ્રથમમનાસાદિતાન્યમહાભૂતાનુરાગોઽવ્યક્ત એવ સ્વરૂપેણ| તતો મહાભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં ગુણૈઃ પાર્થિવાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ કૈશ્ચિદધિકૈઃ સંસ્પૃષ્ટસ્તૈશ્ચ ગુણૈર્વિષમમૂનાધિક્યાદિનિયમેન વિદગ્ધઃ પરિણત્યા ગૃહીતમહાભૂતગુણાનુરાગ એક એવ રસઃ પૃથડ્મધુરામ્લાદિભેદેન ષડ્ભિર્વિકારૈર્વિપરિણમતે|| ૨||
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
તત્ર ભૂજલયોર્બાહુલ્યાન્મધુરો રસઃ| ભૂતેજસોરમ્લઃ જલતેજસોર્લવણઃ| વાય્વાકાશયોસ્તિક્તઃ| વાયુતેજસોઃ કટુકઃ| વાયૂર્વ્યોઃ કષાયઃ||૩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
કથં મહાભૂતાનામૂનાધિક્યમુચ્યતે| કાલસ્ય સંવત્સરાખ્યસ્ય ષડૃતુકત્વાદ્રસસ્યાપિ ષડ્ભેદત્વં તથા ચ શિશિરે વાવ્યાકાશયોરાધિક્યાદ્રસસ્ય તિક્તતા| વસન્તે વાયુપૃથિવ્યોઃ કષાયતા| ગ્રીષ્મેઽગ્નિવાય્વોઃ કટુકતા| વર્ષાસ્વગ્નિપૃથિવ્યોરમ્લતા| શરદ્યગ્ન્યુદકયોર્લવણતા| હેમન્તે પૃથિવ્યુદકયોર્મધુરતેતિ| પ્રધાન્યાદ્ વ્યપદેશઃ તેનાન્યર્તૂદ્ભવાનામપિ રસાનાં યથોક્તમહાભૂતદ્વયાધિક્યમેવ કારણં વિજ્ઞેયમ્|| ૩||
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
તેષાં સ્વાદુરાસ્વાદ્યમાનો મુખમુપલિમ્પતીન્દ્રિયાણિ પ્રસાદયતિ| દેહં પ્રહ્લાદયતિ| ષટ્પદપિલીલિકાદીનામપીષ્ટતમઃ| અમ્લસ્તુ જિહ્વામુદ્વેજયત્યુરઃ કણ્ઠં વિદહતિ| મુખં સ્રાવયત્યક્ષિભ્રુવં સઙ્કોચયતિ દશનાન્ હર્ષયતિ રોમાણિ ચ| લવણો મુખં વિષ્યન્દયતિ કણ્ઠકપોલં વિદહતિ અન્નં પ્રરોચયતિ| તિક્તો વિશદયતિ વદનં વિશોધયતિ કણ્ઠં પ્રતિહન્તિ રસાનામ્| કટુકો ભૃશમુદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં ચિમિચિમાયતિ કણ્ઠકપોલં સ્રાવયતિ મુખાક્ષિનાસિકં વિદહતિ દેહમ્| કષાયસ્તુ જડયતિ જિહ્વાં બધ્નાતિ કણ્ઠં પીડયતિ હૃદયમ્||૪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
નનુ કેન રૂપેણ રસવિશેષો વિજ્ઞાયતે? અત આહ-તેષામિત્યાદિ| તેષાં રસાનાં મધ્યે યો રસો મુખલેપાદિકરઃ સ સ્વાદુરિતિ વિજ્ઞેયઃ| આસ્વાદ્યમાનો જિહ્વયા સંયોગં નીયમાનઃ| આસ્વાદ્યમાન ઇતિસર્વરસાનાં યોજ્યઃ| પ્રહ્લાદનઃ આશ્વાસકરઃ| અમ્લરસો જિહ્વોદ્વેજનાદિસ્વરૂપઃ ઉરસિ કણ્ઠે ચ વિદાહં કરોતિ| લવણો મુખમન્તર્વિષ્યન્દયતિ સ્રાવયતિ કણ્ઠે કપોલયોશ્ચ વિદાહં કરોતિ અન્ને ચ રુચિમુત્પાદયતિ| તિક્તો મુખવૈશદ્યાદિકરણસ્વરૂપઃ| વૈશદ્યં પૈચ્છિલ્યનાશઃ| કણ્ઠં ચોપલેપનાશનેન શોધયતિ રસનમિન્દ્રિયં પ્રતિહન્તિ અન્યરસગ્રહણશક્તિં નાશયતિ ઇત્યર્થઃ| કટુક આસ્વાદ્યમાનો ભૃશમત્યર્થમુદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં| ઉદ્વેગં કરોતીત્યર્થઃ| કણ્ઠે કપોલયોશ્ચ તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચિમિચિમાયનમગ્નિ જ્વાલાસંસ્પર્શાદિવ કરોતિ મુખાદિકં વિસ્રાવયતિ સકલે ચ શરીરે વિદાહં કરોતિ| કષાયો જિહ્વાં જડયતિ રસનાદિક્રિયાસુ મન્દીકરોતિ| કણ્ઠબન્ધં શ્વાસાદીનામયથાપ્રવૃત્તિમિવ કરોતિ||૪||
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
તત્ર મધુરો રસો જન્મપ્રબૃતિ સાત્મ્યાત્સર્વધાતુવિવર્ધન આયુષ્યો બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણબલવર્ણેન્દ્રિયત્વક્કેશકણ્ઠહિતઃ પ્રીણનો બૃંહણો જીવનસ્તર્પણઃ સ્થૈર્યસન્ધાનસ્તન્યકરોવાતપિત્તવિષદાહમૂર્ચ્છાતૃષ્ણા પ્રશમનઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો મૃદુર્ગુરુશ્ચ| એવઙ્ગુણોઽપિ સ સદાત્યુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યાગ્નિસાદગુરુતાલસકાતિનિદ્રાઃ| શ્વાસપ્રમેહગલરોગવિસંજ્ઞતાસ્ય માધુર્યલોચનગલાર્બુદગણ્ડમાલાઃ| છર્દ્યુદર્દમૂર્ધરુક્કાસપીનસક્રિમીન્| શ્લીપદજ્વરોદરષ્ઠીવનાનિ ચાવહેત્||૫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ રસાનાં સ્વરૂપમુક્ત્વા તત્ર મધુરેત્યાદિના કર્મ નિર્દિશતિ| તત્ર તેષુ રસેષુ મધ્યે મધુર ઉપયુક્તો ધાતૂનાં રસાદીનાં સપ્તાનાં વૃદ્ધિકરઃ| કુતઃ આજન્મસાત્મ્યાત્ જન્મનઃ પ્રભૃતિ દેહસ્ય સત્મ્યાદિત્યર્થઃ| બાલભાવ એવ ક્ષીરાદિના મધુરેણ દેહવૃત્તિઃ પુરુષસ્ય| હિત ઇતિ બાલાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| પ્રીણનસ્તુષ્ટિકરઃ| જીવન ઓજસ્યઃ| એવઙ્ગુણોઽપિ મધુરો રસઃ સદૈવાત્યુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યાદીન્ રોગાન્ કુરુતે| યદા ત્વતિમાત્રત્વેન રહિતઃ સદોપયુજ્યતે તદા સુખકર એવ| સ્થૌલ્યાદયો રોગાઃ કેચિદ્વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| અર્બુદશબ્દસ્ય લોચનગલાભ્યાં સમ્બન્ધઃ||૫||
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
અમ્લોઽનિલબર્હણોઽનુલોમનઃ કોષ્ઠવિદાહી રક્તપિત્તકૃદુષ્ણવીર્યઃ શીતસ્પર્શો બોધયતીન્દ્રિયાણિ રોચનઃ પાચનો દીપનો બૃંહણસ્તર્પણઃ પ્રીણનઃ ક્લેદનો વ્યવાયી લઘુઃ સ્નિગ્ધો હૃદ્યશ્ચ| જનયતિ શિથિલત્વં સેવિતઃ સોઽતિદેહે કફવિલયનકણ્ડૂપાણ્ડુતારક્તદૃગ્વિઘાતાન્| ક્ષતવિહિતવિસર્પં રક્તપિત્તં પિપાસાં શ્વયથુમપિ કૃશાનાં તૈજસત્વાત્ ભ્રમઞ્ચ||૬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
અમ્લોઽનિલનિબર્હણત્વાદિયુક્તઃ સ ચાતિસેવિતો દેહે શૈથિલ્યાદીન્ જનયતિ||૬||
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
લવણઃ સ્તમ્ભબન્ધસઙ્ઘાતવિધ્માપનઃ સર્વરસપ્રત્યનીકો દીપનો રોચનઃ પાચનઃ ક્લેદનઃ શોષણઃ સ્નેહનઃ સ્વેદનઃ ભેદનશ્છેદનઃ સરો વ્યવાયી વિકાષી હરતિ પવનં વિષ્યન્દયતિ કફં વિશોધયતિ સ્રોતાંસિ નાતિગુરુઃ સ્નિગ્ધતીક્ષોષ્ણશ્ચ| ખલતિપલિતતૃષ્ણાતાપમૂર્ચ્છાવિસર્પ- શ્વયથુકિટિભકોઠાક્ષેપરોધાસ્રપિત્તમ્| ક્ષતવિષમદવૃદ્ધિં વાતરક્તં કરોતિ ક્ષપયતિ બલમોજઃ સોઽતિ વા સેવનેન||૭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
લવણરસઃ સ્તમ્ભાદીનાં વિધ્માપનો વિનાશકરઃ| સ્તમ્ભોઽઙ્ગદોષાદેઃ બન્ધઃ તસ્યૈવ માર્ગરોધઃ સઙ્ઘાતો ભાવાનાં નિબિડત્વમ્| પ્રતિપક્ષો વિઘાતિત્વાત્| વિષ્યન્દયતિ સ્રાવયતિ| નાતિગુરુર્નાતિસ્નિગ્ધશ્ચ| સોઽતિસેવિતઃ ખલત્યાદીન્ કરોતિ બલાદીંશ્ચ ક્ષપયતિ||૭||
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિવિષકૃમિમૂર્ચ્છોત્ક્લેદજ્વરદાહતૃટ્કુષ્ઠકણ્ડૂહરઃ ક્લેદમેદોવસામજ્જવિણ્મૂત્રપિત્તશ્લેષ્મોપશોષણો દીપનઃ પાચનો લેખનઃ સ્તન્યકણ્ઠવિશોધનો મેધ્યો નાતિરૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચ| ધાતુબલક્ષયમૂર્ચ્છાગ્લાનિભ્રમવાતરોગપરુષત્વમ્| ખરવિશદરૌક્ષ્યભાવૈઃ સોઽતિસમાસેવિતઃ કુર્યાત્||૮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
તિક્તો રસઃ સ્વયં પુરુષસ્યારોચનશીલઃ| અરુચિં ચાહારદ્રવ્યવિષયાન્ નાશયતિ| વિષાદીંશ્ચ| દેહે ચ ક્લેદાદીનામુપશોષણઃ| સોઽતિસેવિતો ધાતુક્ષયાદીન્ કરોતિ ખરત્વાદ્વૈશદ્યાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચ|
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
કટુકોઽલસકશ્વયથૂદર્દસ્થૌલ્યાભિષ્યન્દકૃમિવક્ત્રરોગવિષકુષ્ઠ કણ્ડૂપ્રસાધનો વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહક્લેદશોષણો રોચનઃ પાચનો દીપનો લેખનઃ શોધનઃ શોષયત્યન્નં સ્ફુટયતીન્દ્રિયાણિ ભિનત્તિ શોણિતસઙ્ઘાતં છિનત્તિ બન્ધાન્ વિવૃણોતિ સ્રોતાંસિ ક્ષપયતિ શ્લેષ્માણં લઘુરૂક્ષતીક્ષોષ્ણશ્ચ| કુરુતેઽતિનિષેવિતઃ સ તૃષ્ણાં મદમૂર્ચ્છાવમિમોહદેહસાદાન્| બલશુક્રગલોપ શોષકમ્પભ્રમતાપગ્લપનાતિકર્શનાનિ| કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષ્વનિલસ્ય કોપમતિતીવ્રમ્| સઙ્કોચતોદભેદૈઃ વાય્વગ્નિગુણાધિકત્વેન||૯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
કટુકોઽલસકશ્વયથૂદર્દસ્થૌલ્યાભિષ્યન્દકૃમિવક્ત્રરોગવિષકુષ્ઠ કણ્ડૂપ્રસાધનો વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહક્લેદશોષણો રોચનઃ પાચનો દીપનો લેખનઃ શોધનઃ શોષયત્યન્નં સ્ફુટયતીન્દ્રિયાણિ ભિનત્તિ શોણિતસઙ્ઘાતં છિનત્તિ બન્ધાન્ વિવૃણોતિ સ્રોતાંસિ ક્ષપયતિ શ્લેષ્માણં લઘુરૂક્ષતીક્ષોષ્ણશ્ચ| કુરુતેઽતિનિષેવિતઃ સ તૃષ્ણાં મદમૂર્ચ્છાવમિમોહદેહસાદાન્| બલશુક્રગલોપ શોષકમ્પભ્રમતાપગ્લપનાતિકર્શનાનિ|| કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષ્વનિલસ્ય કોપમ્ કરોતિ| કિમ્ભૂતં સઙ્કોચાદિભિસ્તીવ્રં દુસ્સહમેતચ્ચ તૃષ્ણાદિકં વાય્વગ્નિગુણાધિક્યેન હેતુના કરોતિ| હેતુકીર્તનં દેશાદિવશાદ્ધેતોરૂનાધિક્યેન તત્કાર્યસ્યાપિ તથાભાવસૂચનાયાન્યત્ર ચ તદ્ધેતુસદ્ભાવે તથૈવેતિ પ્રદર્શનાય ચ||૯||
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
કષાયો બલાસં સપિત્તં સરક્તં નિહન્ત્યાશુ બધ્નાતિ વર્ચોતિરૂક્ષઃ| ગુરુસ્ત્વક્સવર્ણત્વકૃત્ ક્લેદશોષી હિમઃ પ્રીણનો રોપણો લેખનશ્ચ| અત્યભ્યાસાત્મોઽપિ શુક્રોપરોધં તૃષ્ણાધ્માનસ્તમ્ભવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યમ્| સ્રોતોબન્ધં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં પક્ષાઘાતાક્ષેપકાદીંશ્ચ કુર્યાત્||૧૦||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
કષાયઃ બલાસં શ્લેષ્માણં સપિત્તં સરક્તં ચાશુ નિહન્તિ| વર્ચઃ પુરીષં બધ્નાતિ રુણદ્ધિ| સોઽપ્યત્યભ્યાસાત્ શુક્રોપઘાતાદીન્ કુર્યાત્||૧૦||
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
અથ મધુરસ્કન્ધો ઘૃતમધુતૈલક્ષીરમેદોમજ્જેક્ષુવિકૃતિદ્રાક્ષાક્ષોડ ખર્જૂરમોચચોચપનસસિઞ્ચતિકાપ્રિયાલરાજાદનખર્જૂરીતાલમસ્તક કાશ્મર્યમધૂકપરૂષકતામલકીવીરવિદારીશતાવરીતુગાક્ષીરી જીવકર્ષભક્ષીરશુક્લામધૂલિકાત્મગુપ્તાબલાતિબલાવિશ્વદેવાસહદેવા સાલિપર્ણીમુદ્ગપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીમાષપર્ણીમહાસહાક્ષુદ્રસહાઋદ્ધિ વૃદ્ધિશ્રાવણીચ્છત્રાતિચ્છત્રર્શ્યપ્રોક્તાશ્વગન્ધાશ્વદંષ્ટ્રામૃણાલિકા પુષ્કરબીજશૃઙ્ગાટકકશેરુકતકકનકબિમ્બીપ્રપૌણ્ડરીકપ્રભૃતીનિ જીવનીયો ગણસ્તૃણપઞ્ચમૂલઞ્ચ||૧૧||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
અથાનન્તરમેતેષાં રસાનામાશ્રયદ્રવ્યસ્કન્ધા દ્રવ્યસમૂહા ઉચ્યન્તે| તત્ર ઘૃતાદિતૃણપઞ્ચમૂલાન્તો મધુરસ્કન્ધઃ| પ્રભૃતિશબ્દેનાપઠિતાનિ મધુરદાડિમાદીનિ ગૃહ્યન્તે||૧૧||
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
અમ્લદ્રવ્યસ્કન્ધો દાડિમામલકામ્રામ્રાતકશીશામ્રમાતુલુઙ્ગવૃક્ષામ્લામ્લીકામ્લવેતસ કુવલલકુચપારાવતભવ્યકરમર્દધવધન્વનકોલબદરૈરાવતકપિત્થ દન્તશઠપ્રાચીનામલકનારઙ્ગતિલકણ્ટકરૂપ્યદધિમસ્તુતક્રધાન્યામ્લ મદ્યશુક્તપ્રભૃતીનિ||૧૨||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
દાડિમાદિશુક્તાન્તોઽમ્લદ્રવ્યસ્કન્ધઃ||૧૨||
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
લવણદ્રવ્યસ્કન્ધઃ સૈન્ધવાદીનિ ક્ષારાન્તાનિ ત્રપુસીસપ્રભૃતીનિ ચ||૧૩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
સૈન્ધવાદીનિ સીસકાન્તાન્યન્યાનિ ચૈવંરસાનિ લવણસ્કન્ધઃ|
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
તિક્તદ્રવ્યસ્કન્ધોઽગરુતગરોશીરવાલકચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલા પામાર્ગહરિદ્રાદ્વયમુસ્તમૂર્વામદનફલાજશૃઙ્ગીત્રાયમાણાકટુકા કિરાતતિક્તકકરવીરવિશાલાસુષવ્યતિવિષાયવાસકજ્યોતિષ્મતીપાઠા વિકઙ્કતાર્કકાકમાચીવચાવરણવત્સકવૈજયન્તીવેતસસપ્તપર્ણસોમવલ્ક સુમનઃકાંસ્યલોહપ્રભૃતીનિ પટોલાદિશ્ચ શાકવર્ગઃ||૧૪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
અવર્ગાદીનિ લોહાન્તાન્યન્યાનિ ચૈવંવિધરસાનિ પટોલસપ્તલેત્યાદિના ગ્રન્થેન પટોલાદિકટુકાન્તશ્ચ શાકવર્ગસ્તિક્તસ્કન્ધઃ|
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
કટુકદ્રવ્યસ્કન્ધો મરિચહિઙ્ગુતેજોવતીહસ્તિપિપ્પલીવિડઙ્ગભલ્લાતકાસ્થિમૂલકસર્ષપલશુન પલાણ્ડુકરઞ્જમનઃશિલાલદેવદારુકુષ્ઠૈલાસુરસચોરકહરેણુકામૂત્ર પિત્તપ્રભૃતીનિ કુઠેરાદિશ્ચ હરિતવર્ગઃ પઞ્ચકોલઞ્ચ||૧૫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
મરીચાદીનિ હરેણુકાન્તાન્યન્યાનિ ચૈવંરસાનિ મૂત્રાણિ ગવાદીનાં પૂર્વનિર્દિષ્ટાનિ સર્વં ચ પ્રાણિનોઽન્તર્ભવમવયવરૂપં પિત્તં કુઠેરાદિશ્ચ પૂર્વોક્તો હરિતવર્ગઃ પઞ્ચકોલં ચેતિ કટુકસ્કન્ધઃ||૧૫||
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
કષાયદ્રવ્યસ્કન્ધો હરીતકીપ્રિયઙ્ગ્વનન્તાક્ષૌદ્રલોધ્રકટ્ફલધવધન્વનધાત્રીફલધાતુકીપુષ્પપદ્માપદ્મકપદ્મપુષ્પનાગકેસરકુમુદોત્પલતઙ્ગતિન્દુકકદમ્બોદુમ્બરજમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટબિભીતકવિકઙ્કતજમ્બ્વામ્રાસ્થ્યામકપિત્થાશ્વત્થમોચરસસમઙ્ગાસોમવલ્કસપ્તપર્ણસ્યન્દનાસનસલ્લકીસાલતાલપ્રિયાલૈલાવાસ્તુકપરિપેલવજિઙ્ગિણીબદરીખદિરકદરારિમેદકાશકશેરુકવંશાશ્મન્તકાશોકશિરીષશિંશપાપલાશશમશિણશઙ્ખનાભિમેષશૃઙ્ગીતરુણખર્જ્જૂરસ્ફૂર્જ્જકભૂર્જ્જાર્જુનાજકર્ણવરણપ્રિયાલમુક્તાઞ્જનગૈરિકબિસમૃણાલપ્રભૃતીનિ||૧૬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
હરીતક્યાદીનિ મૃણાલાન્તાન્યન્યાનિ ચૈવં રસાનિ કષાયસ્કન્ધઃ|
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
તત્ર પ્રાયો મધુરં શ્લેષ્મલમન્યત્ર પુરાણશાલિયવગોધૂમમુદ્ગમધુશર્કરાજાઙ્ગલમાંસાત્| પ્રાયોઽમ્લં પિત્તલમન્યત્ર દાડિમામલકાત્ પ્રાયો લવણમવૃષ્યં ચાન્યત્રામૃતાપટોલીનાગરપિપ્પલીલશુનાત્| પ્રાયઃ કષાયં શીતં સ્તમ્ભનં ચાન્યત્ર હરીતક્યા||૧૭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
તત્ર સર્વેષાં મધુરાદીનાં સામાન્યેન શ્લેષ્મલાદિત્વમુક્તં યત્ર ચૈતત્ વ્યભિચરતિ તદ્દર્શયતિ| પુરાણશાલ્યાદિ વર્જયિત્વા સર્વં મધુરં પ્રાયઃ શ્લેષ્મકરમ્| મધુરદાડિમાદિ મધુરમપિ ન શ્લેષ્મકરમિતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્| એવં સર્વેષુ પ્રાયોગ્રહણેષૂહ્યમ્| અન્યત્ સુબોધમ્| અમૃતાપટોલ્યૌ તિક્તાનાં નાગરપિપ્પલીલશુનં કટુકાનામ્|| ૧૭||
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ઇતિ યથાસ્થૂલં નિત્યોપયોગિનાં પ્રધાનતમાનાઞ્ચોપસંગ્રહઃ||૧||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
ઇત્યેવંવિધૈઃ સ્કન્ધૈર્બાહુલ્યાનતિક્રમેણ નિત્યોપયોગિનાં પ્રધાનતમાનાં ચ દ્રવ્યાણાં સઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ||૧૮||
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ઘૃતામલકસિન્ધૂત્થપટોલીનાગરાભયાઃ| શ્રેષ્ઠા યથાસ્વં સ્કન્ધેષુ.............||૧૯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
તત્ર ષટ્સુ મધુરાદિષુ સ્કન્ધેષુ મધ્યે ઘૃતાદિકં યથાક્રમં શ્રેષ્ઠમ્||૧૯||
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................રસદેશસ્તુ વક્ષ્યતે| અથ યઃ શિશિરપવનધરણીધરવિવિધવનગહનનદીતટાકપલ્વલોદપાન કમલકુમુદકુવલયાવકીર્ણો રમ્યઃ સ્થિરસ્નિગ્ધભૂમિર્ભૂરિહરિતતૃણોઽતિ દૂરવિસ્તૃતપ્રતાનપ્રવાલોપસઞ્છન્નપાદપઃ સસ્યસરીસૃપખગબહુલઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રાયો ગુર્વૌષધિસલિલઃ શ્લીપદગલરોગાપચીજ્વરાદ્યામયોપદ્રુતજનપદઃ સોઽનૂપો મધુરરસયોનિઃ||૨૦||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
એષાં ચ રસાનામથ યઃ શિશિરેત્યાદિના ઉત્પત્ત્યાધારો દેશ ઉચ્યતે| શિશિરશ્ચાસૌ પવનઃ શિશિરપવનઃ| ધરણીધરઃ પર્વતઃ| વનાનાં ગહનાનિ વનગહનાનિ વનસઙ્કટાનિ વિવિધાનિ ચ વનગહનાનિ વિવિધવનગહનાનિ| પલ્વલં નડ્વલમુદપાનં કૂપપ્રાયો જલાશયઃ| એતૈઃ કુવલયાન્તૈરાકીર્ણો વ્યાપ્તઃ| રમ્યઃ મનોરમઃ| સ્થિરઃ અસરણશીલઃ| તથા સ્નિગ્ધઃ તથા પ્રભૂતાનિ હરિતાનિ ચ તૃણાનિ યત્ર સ ભૂરિહરિતતૃણઃ| તથાતિદૂરં વિસૃતૈઃ પ્રતાનૈઃ લતાસન્તતિભિઃ પ્રવાલૈશ્ચ સુજાતૈરઙ્કુરૈરુપસઞ્છન્નાઃ સ્થગિતાઃ પાદપા યત્ર| તથા સસ્યાદિબહુલઃ| સરીસૃપાઃ સર્પાદયઃ| શ્લેષ્મપિત્તપ્રકૃતિજનપદૌષધાદિઃ| ગર્વૌષધપાનીયઃ શ્લીપદાદ્યામયોપદ્રુત જનપદૌ યો દેશઃ સ આનૂપનામા મધુરરસ્ય યોનિરુત્પત્તિસ્થાનમ્|| ૨૦||
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
યસ્તુ વિષમવિપુલસિકતાસ્થલબહુલોઽતિદૂરાવગાઢવિરસસલિલઃ ક્લેશસહારોગશરીરદીર્ઘાયુઃપ્રાયો જનપદોઽનૂપપરીતશ્ચ સ જાઙ્ગલઃ કટુકરસયોનિઃ||૨૧||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
યસ્તુ પુનર્વિષમશ્ચાસૌ વિપુલો વિષમવિપુલઃ પુનર્વિષમવિપુલેન સિકતાસ્થલબહુલસ્ય કર્મધારયઃ| નિમ્નોન્નતો વિસ્તીર્ણઃ પ્રભૂતસ્થલઃ સ્વલ્પજલશ્ચેત્યર્થઃ| તથાતિદૂરમવગાઢં સ્વલ્પત્વાન્મગ્નં વિરસં ચ સલિલં યસ્મિન્ સ તથા| કઠિનાઃ ક્લેશસહાઃ અરોગશરીરાઃ દીર્ઘાયુઃપ્રાયા જનપદા યત્ર| તથાનન્તરોક્તાનૂસ્વરૂપવિપરીતશ્ચ યો દેશઃ સ જાઙ્ગલનામા કટુકરસયોનિઃ|
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
અત એવ ચાનૂપસાધારણો જાઙ્ગલસાધારણશ્ચ વિકલ્પ્યઃ| તયોરાદ્યો લવણામ્લયોર્યોનિરિતરશ્ચેતરયોઃ||૨૨||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
ઉભયલક્ષણમિશ્રીભાવાત્ સાધારણઃ| સ ચ દ્વિવિધઃ આનૂપલક્ષણાનામાધિક્યાદાનૂપસાધારણઃ| સ ચ પાઠક્રમે આદ્યો લવણામ્લયોર્યોનિઃ| ઇતરો જાઙ્ગલલક્ષણાધિક્યાજ્જાઙ્ગલસાધારણઃ| સ ઇતરયોઃ શેષયોસ્તિક્તકષાયયોર્યોનિઃ|| ૨૨||
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
સમ્યોગાસ્ત્વેષાં સપ્તપઞ્ચાશદ્ભવન્તિ- સ્વાદુર્દ્વિકેષુ પઞ્ચામ્લશ્ચતુરો લવણસ્ત્રયમ્| દ્વૌ તિક્તઃ કટુકશ્ચૈકં યાતિ પઞ્ચદશૈવ તે| ત્રિકેષુ મધુરઃ સામ્લશ્ચતુરો લવણાન્વિતઃ| ત્રીન્યુક્તસ્તિક્તકેન દ્વૌ કટુનૈકં નિષેવતે| સ્વાદુર્દશૈવમમ્લઃ ષટ્ સંયોગાન્ પૂર્વવત્ક્રિયા| લવણસ્ત્રીન્ ભજત્યેકં તિક્ત એવં તુ વિશંતિઃ| સ્વાદ્શ્ચામ્લશ્ચતુષ્કેષુ ષટ્ ત્રયં લવણાનુગઃ| એકં તિક્તયુતો યાતિ દશૈવ મધુરો રસઃ| ચત્વારોઽમ્લઃ પટુશ્ચૈકં ભેદાઃ પઞ્ચદશેતિ ચ| એકૈકસ્ય પરિત્યાગાત્ સંયોગાઃ પઞ્ચકે ચ ષટ્| એકશ્ચ ષડ્રસઃ ષટ્ ચ પૃથગેવં ત્રિષષ્ટિધા||૨૩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
એષાં ચ મધુરાદીનાં રસાનાં રસાન્તરસંયોગેન સપ્તપઞ્ચાશત્ સંયોગા ભવન્તિ વક્ષ્યમાણેન પ્રકારેણ| ભવન્તિ ચાત્રેતિ પદ્યવસ્ત્વારમ્ભે તન્ત્રરીતિઃ| તે ચ સંયોગાઃ દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ પઞ્ચભિઃ ષડ્ભિશ્ચ રસૈર્નિષ્પદ્યન્તે| તે ચ સ્વાદુરિત્યાદિના ક્રમેણોચ્યન્તે| દ્વિકેષુ સંયોગેષુ સ્વાદુર્મધુરઃ પઞ્ચસંયોગાન્ જનયતિ| મધુરામ્લઃ| મધુરલવણઃ| મધુરતિક્તઃ| મધુરકટુકઃ| મધુરકષાયઃ| અમ્લોલવણાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમ્બદ્ધશ્ચતુરઃ સંયોગાન્ જનયતિ| અમ્લલવણઃ| અમ્લતિક્તઃ| અમ્લકટુકઃ| અમ્લકષાયશ્ચેતિ| લવણસ્તુ તિક્તાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બદ્ધસ્ત્રીનેવ સંયોગાન્ જનયતિ| લવણતિક્તઃ| લવણકટુકઃ| લવણકષાયશ્ચેતિ| તિક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં સમ્બદ્ધૌ દ્વૌ સંયોગૌ જનયતિ| તિક્તકટુકઃ| તિક્તકષાયશ્ચેતિ| કટુકશ્ચૈકં સંયોગં જનયતિ| કટુકષાયઃ| એવં દ્વિકસંયોગાઃ પઞ્ચદશ| ત્રિકેષુ સંયોગેષુ મધુરો રસઃ સામ્લો લવણાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ ક્રમેણ યુક્તશ્ચતુરઃ સંયોગાન્ જનયતિ| મધુરામ્લલવણઃ| મધુરામ્લતિક્તઃ| મધુરામ્લકટુકઃ| મધુરામ્લકષાયઃ| સ એવ ચ મધુરોઽમ્લત્યાગેન તત્સ્થાને લવણાન્વિતઃ તિક્તાદિભિસ્ત્રિભિઃ ક્રમેણ સંયુક્તસ્ત્રીન્ ભેદાન્ જનયતિ| મધુરલવણતિક્તઃ| મધુરલવણકટુકઃ| મધુરલવણકષાયશ્ચેતિ| સ એવ મધુરો લવણત્યાગેન તત્સ્થાને સતિક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણ સંયુક્તૌ દ્વૌ સંયોગૌ જનયતિ| મધુરતિક્તકટુકઃ| મધુરતિક્તકષાયશ્ચેતિ| સ એવ તિક્તત્યાગેન તત્સ્થાને કટુકસંયુક્ત એકં સંયોગં જનયતિ| મધુરકટુકષાયઃ| એવં જનયતિ મધુરઃ સંયોગાન્ દશ| અમ્લસ્તુ ત્રિકસંયોગાત્ ષડ્ જનયતિ| પૂર્વવત્તુ ક્રિયા| તત્રામ્લલવણઃ તિક્તાદિભિઃ ક્રમેણ સમ્બદ્ધસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ જનયતિ| અમ્લલવણતિક્તઃ| અમ્લલવણકટુકઃ| અમ્લલવણકષાયઃ| સ એવામ્લો લવણત્યાગેન તત્સ્થાને સતિક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણ સમ્બદ્ધૌ દ્વૌ સંયોગૌ જનયતિ| અમ્લતિક્તકટુકઃ| અમ્લતિક્તકષાયઃ| એવં સ તિક્તત્યાગેન અમ્લકટુકકષાયઃ ઇત્યમ્લઃ ષટ્| લવણઃ સતિક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણ સમ્બદ્ધૌ દ્વૌ સંયોગૌ જનયતિ| લવણતિક્તકટુકઃ| લવણતિક્તકષાયઃ| એવં સ તિક્તત્યાગેનૈકં જનયતિ, લવણકટુકષાયઃ| એવં લવણસ્ત્રીન્| તિક્ત એકં સયોગં જનયતિ| તિક્તકટુકષાયઃ| એવં ત્રિકસંયોગા વિંશતિઃ| ચતુષ્કસંયોગા ઉચ્યન્તે| તત્ર મધુરઃ પૂર્વવત્ સામ્લો લવણાદિભિશ્ચતુર્ભિર્યુક્તઃ ષટ્ સંયોગાન્ જનયતિ| મધુરામ્લલવણતિક્તઃ| મધુરામ્લલવણકટુકઃ| મધુરામ્લલવણકષાયઃ| મધુરામ્લતિક્તકટુકઃ| મધુરામ્લતિક્તકષાયઃ| મધુરામ્લકટુકષાયઃ| સ એવ મધુરોઽમ્લત્યાગેન તત્સ્થાને લવણાનુગસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ જનયતિ| મધુરલવણકટુકઃ| મધુરલવણકષાયઃ| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તયુક્ત એકં સંયોગં જનયતિ| મધુરતિક્તકટુકકષાયઃ| એવં ચતુષ્કેષુ મધુરો દશ સંયોગાન્ જનયતિ| અમ્લઃ પૂર્વવચ્ચચતુરઃ સંયોગાન્ જનયતિ| અમ્લલવણતિક્તકટુકઃ| અમ્લલવણતિક્તકષાયઃ| અમ્લલવણકટુકકષાયઃ| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તયુક્ત એકં સંયોગં જનયતિ| અમ્લતિક્તકટુકકષાયઃ| એવં ચતુષ્કેષ્વમ્લશ્ચચતુરઃ| તતોઽમ્લાદનન્તરો લવણ એકં ભેદં યાતિ| લવણતિક્તકટુકકષાયઃ| એવં ચતુષ્કભેદાઃ પઞ્ચદશ| પઞ્ચકસંયોગે એકૈકસ્ય રસસ્ય ક્રમેણ ત્યાગાત્ ષટ્ સંયોગા ઉત્પદ્યન્તે| તત્ર મધુરત્યાગાદમ્લલવણતિક્તકટુકકષાયઃ| અમ્લત્યાગાત્ મધુરલવણતિક્તકટુકકષાયઃ| લવણત્યાગાત્ મધુરામ્લતિક્તકટુકકષાયઃ| તિક્તત્યાગાન્મધુરામ્લલવણકટુકકષાયઃ| કટુકત્યાગાન્મધુરામ્લતિક્તકટુકઃ| એવમેકીકૃતાઃ ષટ્પઞ્ચાશત્ સંયોગા ભવન્તિ| સપ્તપઞ્ચાશચ્ચા ષડ્રસઃ સંયોગઃ| ષટ્ ચ રસાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ| એવં ત્રિષષ્ટિપ્રકારા રસાઃ|| ૨૩||
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
તે રસાનુરસતો રસભેદાસ્તારતમ્યપરિકલ્પનયા ચ| સમ્ભવન્તિ ગણાનાં સમતીતા દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ||૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રસભેદીયોનામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૨૫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
તે ચ ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાભેદા ગણાનાં સમતીતા અહુત્વાત્ ગણયિતુમશક્યાઃ સમ્ભવન્તિ નિષ્પદ્યન્તે| કુતઃ? આહ- રસાનુરસતઃ ક્વચિત્કશ્ચિદ્વિશિષ્ટો યો રસઃ સ એવાઽન્યત્રાઽનુરસઃ| તથા કશ્ચિદ્વિશિષ્ટસઙ્ખ્યઃ ક્વચિદધિકઃ| ક્વચિદધિકતરઃ ઇત્યતસ્તે ચ રસભેદા નાનાવિધા નાનાવિધાનાં દોષાણાં રસાશ્રયાણાં ચ ભેષજાનાં વિશેષં વિકલ્પ્ય શરીરિણ ઉપયોજ્યા ઇતિ|| ૨૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ઠાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ