Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો રસભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
રસઃ ખલ્વાપ્યઃ પ્રાગવ્યક્તશ્ચ| સ ષડૃતુકત્વાત્ કાલસ્ય મહાભૂતગુણૈરૂનાતિરિક્તૈઃ સંસૃષ્ટો વિષમં વિદગ્ધઃ ષોઢા પૃથગ્વિપરિણમતે મધુરાદિભેદેન||૨||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
તત્ર ભૂજલયોર્બાહુલ્યાન્મધુરો રસઃ| ભૂતેજસોરમ્લઃ જલતેજસોર્લવણઃ| વાય્વાકાશયોસ્તિક્તઃ| વાયુતેજસોઃ કટુકઃ| વાયૂર્વ્યોઃ કષાયઃ||૩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
તેષાં સ્વાદુરાસ્વાદ્યમાનો મુખમુપલિમ્પતીન્દ્રિયાણિ પ્રસાદયતિ| દેહં પ્રહ્લાદયતિ| ષટ્પદપિલીલિકાદીનામપીષ્ટતમઃ| અમ્લસ્તુ જિહ્વામુદ્વેજયત્યુરઃ કણ્ઠં વિદહતિ| મુખં સ્રાવયત્યક્ષિભ્રુવં સઙ્કોચયતિ દશનાન્ હર્ષયતિ રોમાણિ ચ| લવણો મુખં વિષ્યન્દયતિ કણ્ઠકપોલં વિદહતિ અન્નં પ્રરોચયતિ| તિક્તો વિશદયતિ વદનં વિશોધયતિ કણ્ઠં પ્રતિહન્તિ રસાનામ્| કટુકો ભૃશમુદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં ચિમિચિમાયતિ કણ્ઠકપોલં સ્રાવયતિ મુખાક્ષિનાસિકં વિદહતિ દેહમ્| કષાયસ્તુ જડયતિ જિહ્વાં બધ્નાતિ કણ્ઠં પીડયતિ હૃદયમ્||૪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
તત્ર મધુરો રસો જન્મપ્રબૃતિ સાત્મ્યાત્સર્વધાતુવિવર્ધન આયુષ્યો બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણબલવર્ણેન્દ્રિયત્વક્કેશકણ્ઠહિતઃ પ્રીણનો બૃંહણો જીવનસ્તર્પણઃ સ્થૈર્યસન્ધાનસ્તન્યકરોવાતપિત્તવિષદાહમૂર્ચ્છાતૃષ્ણા પ્રશમનઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો મૃદુર્ગુરુશ્ચ| એવઙ્ગુણોઽપિ સ સદાત્યુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યાગ્નિસાદગુરુતાલસકાતિનિદ્રાઃ| શ્વાસપ્રમેહગલરોગવિસંજ્ઞતાસ્ય માધુર્યલોચનગલાર્બુદગણ્ડમાલાઃ| છર્દ્યુદર્દમૂર્ધરુક્કાસપીનસક્રિમીન્| શ્લીપદજ્વરોદરષ્ઠીવનાનિ ચાવહેત્||૫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
અમ્લોઽનિલબર્હણોઽનુલોમનઃ કોષ્ઠવિદાહી રક્તપિત્તકૃદુષ્ણવીર્યઃ શીતસ્પર્શો બોધયતીન્દ્રિયાણિ રોચનઃ પાચનો દીપનો બૃંહણસ્તર્પણઃ પ્રીણનઃ ક્લેદનો વ્યવાયી લઘુઃ સ્નિગ્ધો હૃદ્યશ્ચ| જનયતિ શિથિલત્વં સેવિતઃ સોઽતિદેહે કફવિલયનકણ્ડૂપાણ્ડુતારક્તદૃગ્વિઘાતાન્| ક્ષતવિહિતવિસર્પં રક્તપિત્તં પિપાસાં શ્વયથુમપિ કૃશાનાં તૈજસત્વાત્ ભ્રમઞ્ચ||૬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
લવણઃ સ્તમ્ભબન્ધસઙ્ઘાતવિધ્માપનઃ સર્વરસપ્રત્યનીકો દીપનો રોચનઃ પાચનઃ ક્લેદનઃ શોષણઃ સ્નેહનઃ સ્વેદનઃ ભેદનશ્છેદનઃ સરો વ્યવાયી વિકાષી હરતિ પવનં વિષ્યન્દયતિ કફં વિશોધયતિ સ્રોતાંસિ નાતિગુરુઃ સ્નિગ્ધતીક્ષોષ્ણશ્ચ| ખલતિપલિતતૃષ્ણાતાપમૂર્ચ્છાવિસર્પ- શ્વયથુકિટિભકોઠાક્ષેપરોધાસ્રપિત્તમ્| ક્ષતવિષમદવૃદ્ધિં વાતરક્તં કરોતિ ક્ષપયતિ બલમોજઃ સોઽતિ વા સેવનેન||૭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિવિષકૃમિમૂર્ચ્છોત્ક્લેદજ્વરદાહતૃટ્કુષ્ઠકણ્ડૂહરઃ ક્લેદમેદોવસામજ્જવિણ્મૂત્રપિત્તશ્લેષ્મોપશોષણો દીપનઃ પાચનો લેખનઃ સ્તન્યકણ્ઠવિશોધનો મેધ્યો નાતિરૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચ| ધાતુબલક્ષયમૂર્ચ્છાગ્લાનિભ્રમવાતરોગપરુષત્વમ્| ખરવિશદરૌક્ષ્યભાવૈઃ સોઽતિસમાસેવિતઃ કુર્યાત્||૮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
કટુકોઽલસકશ્વયથૂદર્દસ્થૌલ્યાભિષ્યન્દકૃમિવક્ત્રરોગવિષકુષ્ઠ કણ્ડૂપ્રસાધનો વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહક્લેદશોષણો રોચનઃ પાચનો દીપનો લેખનઃ શોધનઃ શોષયત્યન્નં સ્ફુટયતીન્દ્રિયાણિ ભિનત્તિ શોણિતસઙ્ઘાતં છિનત્તિ બન્ધાન્ વિવૃણોતિ સ્રોતાંસિ ક્ષપયતિ શ્લેષ્માણં લઘુરૂક્ષતીક્ષોષ્ણશ્ચ| કુરુતેઽતિનિષેવિતઃ સ તૃષ્ણાં મદમૂર્ચ્છાવમિમોહદેહસાદાન્| બલશુક્રગલોપ શોષકમ્પભ્રમતાપગ્લપનાતિકર્શનાનિ| કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષ્વનિલસ્ય કોપમતિતીવ્રમ્| સઙ્કોચતોદભેદૈઃ વાય્વગ્નિગુણાધિકત્વેન||૯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
કષાયો બલાસં સપિત્તં સરક્તં નિહન્ત્યાશુ બધ્નાતિ વર્ચોતિરૂક્ષઃ| ગુરુસ્ત્વક્સવર્ણત્વકૃત્ ક્લેદશોષી હિમઃ પ્રીણનો રોપણો લેખનશ્ચ| અત્યભ્યાસાત્મોઽપિ શુક્રોપરોધં તૃષ્ણાધ્માનસ્તમ્ભવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યમ્| સ્રોતોબન્ધં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં પક્ષાઘાતાક્ષેપકાદીંશ્ચ કુર્યાત્||૧૦||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
અથ મધુરસ્કન્ધો ઘૃતમધુતૈલક્ષીરમેદોમજ્જેક્ષુવિકૃતિદ્રાક્ષાક્ષોડ ખર્જૂરમોચચોચપનસસિઞ્ચતિકાપ્રિયાલરાજાદનખર્જૂરીતાલમસ્તક કાશ્મર્યમધૂકપરૂષકતામલકીવીરવિદારીશતાવરીતુગાક્ષીરી જીવકર્ષભક્ષીરશુક્લામધૂલિકાત્મગુપ્તાબલાતિબલાવિશ્વદેવાસહદેવા સાલિપર્ણીમુદ્ગપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીમાષપર્ણીમહાસહાક્ષુદ્રસહાઋદ્ધિ વૃદ્ધિશ્રાવણીચ્છત્રાતિચ્છત્રર્શ્યપ્રોક્તાશ્વગન્ધાશ્વદંષ્ટ્રામૃણાલિકા પુષ્કરબીજશૃઙ્ગાટકકશેરુકતકકનકબિમ્બીપ્રપૌણ્ડરીકપ્રભૃતીનિ જીવનીયો ગણસ્તૃણપઞ્ચમૂલઞ્ચ||૧૧||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
અમ્લદ્રવ્યસ્કન્ધો દાડિમામલકામ્રામ્રાતકશીશામ્રમાતુલુઙ્ગવૃક્ષામ્લામ્લીકામ્લવેતસ કુવલલકુચપારાવતભવ્યકરમર્દધવધન્વનકોલબદરૈરાવતકપિત્થ દન્તશઠપ્રાચીનામલકનારઙ્ગતિલકણ્ટકરૂપ્યદધિમસ્તુતક્રધાન્યામ્લ મદ્યશુક્તપ્રભૃતીનિ||૧૨||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
લવણદ્રવ્યસ્કન્ધઃ સૈન્ધવાદીનિ ક્ષારાન્તાનિ ત્રપુસીસપ્રભૃતીનિ ચ||૧૩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
તિક્તદ્રવ્યસ્કન્ધોઽગરુતગરોશીરવાલકચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલા પામાર્ગહરિદ્રાદ્વયમુસ્તમૂર્વામદનફલાજશૃઙ્ગીત્રાયમાણાકટુકા કિરાતતિક્તકકરવીરવિશાલાસુષવ્યતિવિષાયવાસકજ્યોતિષ્મતીપાઠા વિકઙ્કતાર્કકાકમાચીવચાવરણવત્સકવૈજયન્તીવેતસસપ્તપર્ણસોમવલ્ક સુમનઃકાંસ્યલોહપ્રભૃતીનિ પટોલાદિશ્ચ શાકવર્ગઃ||૧૪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
કટુકદ્રવ્યસ્કન્ધો મરિચહિઙ્ગુતેજોવતીહસ્તિપિપ્પલીવિડઙ્ગભલ્લાતકાસ્થિમૂલકસર્ષપલશુન પલાણ્ડુકરઞ્જમનઃશિલાલદેવદારુકુષ્ઠૈલાસુરસચોરકહરેણુકામૂત્ર પિત્તપ્રભૃતીનિ કુઠેરાદિશ્ચ હરિતવર્ગઃ પઞ્ચકોલઞ્ચ||૧૫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
કષાયદ્રવ્યસ્કન્ધો હરીતકીપ્રિયઙ્ગ્વનન્તાક્ષૌદ્રલોધ્રકટ્ફલધવધન્વનધાત્રીફલધાતુકીપુષ્પપદ્માપદ્મકપદ્મપુષ્પનાગકેસરકુમુદોત્પલતઙ્ગતિન્દુકકદમ્બોદુમ્બરજમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટબિભીતકવિકઙ્કતજમ્બ્વામ્રાસ્થ્યામકપિત્થાશ્વત્થમોચરસસમઙ્ગાસોમવલ્કસપ્તપર્ણસ્યન્દનાસનસલ્લકીસાલતાલપ્રિયાલૈલાવાસ્તુકપરિપેલવજિઙ્ગિણીબદરીખદિરકદરારિમેદકાશકશેરુકવંશાશ્મન્તકાશોકશિરીષશિંશપાપલાશશમશિણશઙ્ખનાભિમેષશૃઙ્ગીતરુણખર્જ્જૂરસ્ફૂર્જ્જકભૂર્જ્જાર્જુનાજકર્ણવરણપ્રિયાલમુક્તાઞ્જનગૈરિકબિસમૃણાલપ્રભૃતીનિ||૧૬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
તત્ર પ્રાયો મધુરં શ્લેષ્મલમન્યત્ર પુરાણશાલિયવગોધૂમમુદ્ગમધુશર્કરાજાઙ્ગલમાંસાત્| પ્રાયોઽમ્લં પિત્તલમન્યત્ર દાડિમામલકાત્ પ્રાયો લવણમવૃષ્યં ચાન્યત્રામૃતાપટોલીનાગરપિપ્પલીલશુનાત્| પ્રાયઃ કષાયં શીતં સ્તમ્ભનં ચાન્યત્ર હરીતક્યા||૧૭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ઇતિ યથાસ્થૂલં નિત્યોપયોગિનાં પ્રધાનતમાનાઞ્ચોપસંગ્રહઃ||૧||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ઘૃતામલકસિન્ધૂત્થપટોલીનાગરાભયાઃ| શ્રેષ્ઠા યથાસ્વં સ્કન્ધેષુ.............||૧૯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................રસદેશસ્તુ વક્ષ્યતે| અથ યઃ શિશિરપવનધરણીધરવિવિધવનગહનનદીતટાકપલ્વલોદપાન કમલકુમુદકુવલયાવકીર્ણો રમ્યઃ સ્થિરસ્નિગ્ધભૂમિર્ભૂરિહરિતતૃણોઽતિ દૂરવિસ્તૃતપ્રતાનપ્રવાલોપસઞ્છન્નપાદપઃ સસ્યસરીસૃપખગબહુલઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રાયો ગુર્વૌષધિસલિલઃ શ્લીપદગલરોગાપચીજ્વરાદ્યામયોપદ્રુતજનપદઃ સોઽનૂપો મધુરરસયોનિઃ||૨૦||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
યસ્તુ વિષમવિપુલસિકતાસ્થલબહુલોઽતિદૂરાવગાઢવિરસસલિલઃ ક્લેશસહારોગશરીરદીર્ઘાયુઃપ્રાયો જનપદોઽનૂપપરીતશ્ચ સ જાઙ્ગલઃ કટુકરસયોનિઃ||૨૧||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
અત એવ ચાનૂપસાધારણો જાઙ્ગલસાધારણશ્ચ વિકલ્પ્યઃ| તયોરાદ્યો લવણામ્લયોર્યોનિરિતરશ્ચેતરયોઃ||૨૨||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
સમ્યોગાસ્ત્વેષાં સપ્તપઞ્ચાશદ્ભવન્તિ- સ્વાદુર્દ્વિકેષુ પઞ્ચામ્લશ્ચતુરો લવણસ્ત્રયમ્| દ્વૌ તિક્તઃ કટુકશ્ચૈકં યાતિ પઞ્ચદશૈવ તે| ત્રિકેષુ મધુરઃ સામ્લશ્ચતુરો લવણાન્વિતઃ| ત્રીન્યુક્તસ્તિક્તકેન દ્વૌ કટુનૈકં નિષેવતે| સ્વાદુર્દશૈવમમ્લઃ ષટ્ સંયોગાન્ પૂર્વવત્ક્રિયા| લવણસ્ત્રીન્ ભજત્યેકં તિક્ત એવં તુ વિશંતિઃ| સ્વાદ્શ્ચામ્લશ્ચતુષ્કેષુ ષટ્ ત્રયં લવણાનુગઃ| એકં તિક્તયુતો યાતિ દશૈવ મધુરો રસઃ| ચત્વારોઽમ્લઃ પટુશ્ચૈકં ભેદાઃ પઞ્ચદશેતિ ચ| એકૈકસ્ય પરિત્યાગાત્ સંયોગાઃ પઞ્ચકે ચ ષટ્| એકશ્ચ ષડ્રસઃ ષટ્ ચ પૃથગેવં ત્રિષષ્ટિધા||૨૩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
તે રસાનુરસતો રસભેદાસ્તારતમ્યપરિકલ્પનયા ચ| સમ્ભવન્તિ ગણાનાં સમતીતા દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ||૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રસભેદીયોનામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૨૫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon