Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
athātō rasabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
pūrvasminnadhyāyē dravyavīryavipākaprabhāvā nirṇītāḥ| rasastu bahuvaktavyatvāt punaratrōcyatē|| 1||
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca| sa ṣaḍr̥tukatvāt kālasya mahābhūtaguṇairūnātiriktaiḥ saṁsr̥ṣṭō viṣamaṁ vidagdhaḥ ṣōḍhā pr̥thagvipariṇamatē madhurādibhēdēna||2||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
rasaḥ khalvāpyaḥ yō'yaṁ jihvēndriyagrāhyaḥ, sō'bākhyān mahābhūtāt sampadyatē| sa ca rasaḥ prāk prathamamanāsāditānyamahābhūtānurāgō'vyakta ēva svarūpēṇa| tatō mahābhūtānāṁ pr̥thivyādīnāṁ guṇaiḥ pārthivādibhiḥ pañcabhiḥ kaiścidadhikaiḥ saṁspr̥ṣṭastaiśca guṇairviṣamamūnādhikyādiniyamēna vidagdhaḥ pariṇatyā gr̥hītamahābhūtaguṇānurāga ēka ēva rasaḥ pr̥thaḍmadhurāmlādibhēdēna ṣaḍbhirvikārairvipariṇamatē|| 2||
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
tatra bhūjalayōrbāhulyānmadhurō rasaḥ| bhūtējasōramlaḥ jalatējasōrlavaṇaḥ| vāyvākāśayōstiktaḥ| vāyutējasōḥ kaṭukaḥ| vāyūrvyōḥ kaṣāyaḥ||3||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
kathaṁ mahābhūtānāmūnādhikyamucyatē| kālasya saṁvatsarākhyasya ṣaḍr̥tukatvādrasasyāpi ṣaḍbhēdatvaṁ tathā ca śiśirē vāvyākāśayōrādhikyādrasasya tiktatā| vasantē vāyupr̥thivyōḥ kaṣāyatā| grīṣmē'gnivāyvōḥ kaṭukatā| varṣāsvagnipr̥thivyōramlatā| śaradyagnyudakayōrlavaṇatā| hēmantē pr̥thivyudakayōrmadhuratēti| pradhānyād vyapadēśaḥ tēnānyartūdbhavānāmapi rasānāṁ yathōktamahābhūtadvayādhikyamēva kāraṇaṁ vijñēyam|| 3||
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
tēṣāṁ svādurāsvādyamānō mukhamupalimpatīndriyāṇi prasādayati| dēhaṁ prahlādayati| ṣaṭpadapilīlikādīnāmapīṣṭatamaḥ| amlastu jihvāmudvējayatyuraḥ kaṇṭhaṁ vidahati| mukhaṁ srāvayatyakṣibhruvaṁ saṅkōcayati daśanān harṣayati rōmāṇi ca| lavaṇō mukhaṁ viṣyandayati kaṇṭhakapōlaṁ vidahati annaṁ prarōcayati| tiktō viśadayati vadanaṁ viśōdhayati kaṇṭhaṁ pratihanti rasānām| kaṭukō bhr̥śamudvējayati jihvāgraṁ cimicimāyati kaṇṭhakapōlaṁ srāvayati mukhākṣināsikaṁ vidahati dēham| kaṣāyastu jaḍayati jihvāṁ badhnāti kaṇṭhaṁ pīḍayati hr̥dayam||4||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
nanu kēna rūpēṇa rasaviśēṣō vijñāyatē? ata āha-tēṣāmityādi| tēṣāṁ rasānāṁ madhyē yō rasō mukhalēpādikaraḥ sa svāduriti vijñēyaḥ| āsvādyamānō jihvayā saṁyōgaṁ nīyamānaḥ| āsvādyamāna itisarvarasānāṁ yōjyaḥ| prahlādanaḥ āśvāsakaraḥ| amlarasō jihvōdvējanādisvarūpaḥ urasi kaṇṭhē ca vidāhaṁ karōti| lavaṇō mukhamantarviṣyandayati srāvayati kaṇṭhē kapōlayōśca vidāhaṁ karōti annē ca rucimutpādayati| tiktō mukhavaiśadyādikaraṇasvarūpaḥ| vaiśadyaṁ paicchilyanāśaḥ| kaṇṭhaṁ cōpalēpanāśanēna śōdhayati rasanamindriyaṁ pratihanti anyarasagrahaṇaśaktiṁ nāśayati ityarthaḥ| kaṭuka āsvādyamānō bhr̥śamatyarthamudvējayati jihvāgraṁ| udvēgaṁ karōtītyarthaḥ| kaṇṭhē kapōlayōśca taikṣṇyāccimicimāyanamagni jvālāsaṁsparśādiva karōti mukhādikaṁ visrāvayati sakalē ca śarīrē vidāhaṁ karōti| kaṣāyō jihvāṁ jaḍayati rasanādikriyāsu mandīkarōti| kaṇṭhabandhaṁ śvāsādīnāmayathāpravr̥ttimiva karōti||4||
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
tatra madhurō rasō janmaprabr̥ti sātmyātsarvadhātuvivardhana āyuṣyō bālavr̥ddhakṣatakṣīṇabalavarṇēndriyatvakkēśakaṇṭhahitaḥ prīṇanō br̥ṁhaṇō jīvanastarpaṇaḥ sthairyasandhānastanyakarōvātapittaviṣadāhamūrcchātr̥ṣṇā praśamanaḥ snigdhaḥ śītō mr̥durguruśca| ēvaṅguṇō'pi sa sadātyupayujyamānaḥ sthaulyāgnisādagurutālasakātinidrāḥ| śvāsapramēhagalarōgavisaṁjñatāsya mādhuryalōcanagalārbudagaṇḍamālāḥ| chardyudardamūrdharukkāsapīnasakrimīn| ślīpadajvarōdaraṣṭhīvanāni cāvahēt||5||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
iti rasānāṁ svarūpamuktvā tatra madhurētyādinā karma nirdiśati| tatra tēṣu rasēṣu madhyē madhura upayuktō dhātūnāṁ rasādīnāṁ saptānāṁ vr̥ddhikaraḥ| kutaḥ ājanmasātmyāt janmanaḥ prabhr̥ti dēhasya satmyādityarthaḥ| bālabhāva ēva kṣīrādinā madhurēṇa dēhavr̥ttiḥ puruṣasya| hita iti bālādibhiḥ sambadhyatē| prīṇanastuṣṭikaraḥ| jīvana ōjasyaḥ| ēvaṅguṇō'pi madhurō rasaḥ sadaivātyupayujyamānaḥ sthaulyādīn rōgān kurutē| yadā tvatimātratvēna rahitaḥ sadōpayujyatē tadā sukhakara ēva| sthaulyādayō rōgāḥ kēcidvakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| arbudaśabdasya lōcanagalābhyāṁ sambandhaḥ||5||
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
amlō'nilabarhaṇō'nulōmanaḥ kōṣṭhavidāhī raktapittakr̥duṣṇavīryaḥ śītasparśō bōdhayatīndriyāṇi rōcanaḥ pācanō dīpanō br̥ṁhaṇastarpaṇaḥ prīṇanaḥ klēdanō vyavāyī laghuḥ snigdhō hr̥dyaśca| janayati śithilatvaṁ sēvitaḥ sō'tidēhē kaphavilayanakaṇḍūpāṇḍutāraktadr̥gvighātān| kṣatavihitavisarpaṁ raktapittaṁ pipāsāṁ śvayathumapi kr̥śānāṁ taijasatvāt bhramañca||6||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
amlō'nilanibarhaṇatvādiyuktaḥ sa cātisēvitō dēhē śaithilyādīn janayati||6||
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
lavaṇaḥ stambhabandhasaṅghātavidhmāpanaḥ sarvarasapratyanīkō dīpanō rōcanaḥ pācanaḥ klēdanaḥ śōṣaṇaḥ snēhanaḥ svēdanaḥ bhēdanaśchēdanaḥ sarō vyavāyī vikāṣī harati pavanaṁ viṣyandayati kaphaṁ viśōdhayati srōtāṁsi nātiguruḥ snigdhatīkṣōṣṇaśca| khalatipalitatr̥ṣṇātāpamūrcchāvisarpa- śvayathukiṭibhakōṭhākṣēparōdhāsrapittam| kṣataviṣamadavr̥ddhiṁ vātaraktaṁ karōti kṣapayati balamōjaḥ sō'ti vā sēvanēna||7||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
lavaṇarasaḥ stambhādīnāṁ vidhmāpanō vināśakaraḥ| stambhō'ṅgadōṣādēḥ bandhaḥ tasyaiva mārgarōdhaḥ saṅghātō bhāvānāṁ nibiḍatvam| pratipakṣō vighātitvāt| viṣyandayati srāvayati| nātigururnātisnigdhaśca| sō'tisēvitaḥ khalatyādīn karōti balādīṁśca kṣapayati||7||
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
tiktaḥ svayamarōciṣṇuraruciviṣakr̥mimūrcchōtklēdajvaradāhatr̥ṭkuṣṭhakaṇḍūharaḥ klēdamēdōvasāmajjaviṇmūtrapittaślēṣmōpaśōṣaṇō dīpanaḥ pācanō lēkhanaḥ stanyakaṇṭhaviśōdhanō mēdhyō nātirūkṣaḥ śītō laghuśca| dhātubalakṣayamūrcchāglānibhramavātarōgaparuṣatvam| kharaviśadaraukṣyabhāvaiḥ sō'tisamāsēvitaḥ kuryāt||8||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
tiktō rasaḥ svayaṁ puruṣasyārōcanaśīlaḥ| aruciṁ cāhāradravyaviṣayān nāśayati| viṣādīṁśca| dēhē ca klēdādīnāmupaśōṣaṇaḥ| sō'tisēvitō dhātukṣayādīn karōti kharatvādvaiśadyādraukṣyācca|
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
kaṭukō'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakr̥mivaktrarōgaviṣakuṣṭha kaṇḍūprasādhanō vraṇāvasādanaḥ snēhaklēdaśōṣaṇō rōcanaḥ pācanō dīpanō lēkhanaḥ śōdhanaḥ śōṣayatyannaṁ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śōṇitasaṅghātaṁ chinatti bandhān vivr̥ṇōti srōtāṁsi kṣapayati ślēṣmāṇaṁ laghurūkṣatīkṣōṣṇaśca| kurutē'tiniṣēvitaḥ sa tr̥ṣṇāṁ madamūrcchāvamimōhadēhasādān| balaśukragalōpa śōṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni| karacaraṇapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣvanilasya kōpamatitīvram| saṅkōcatōdabhēdaiḥ vāyvagniguṇādhikatvēna||9||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
kaṭukō'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakr̥mivaktrarōgaviṣakuṣṭha kaṇḍūprasādhanō vraṇāvasādanaḥ snēhaklēdaśōṣaṇō rōcanaḥ pācanō dīpanō lēkhanaḥ śōdhanaḥ śōṣayatyannaṁ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śōṇitasaṅghātaṁ chinatti bandhān vivr̥ṇōti srōtāṁsi kṣapayati ślēṣmāṇaṁ laghurūkṣatīkṣōṣṇaśca| kurutē'tiniṣēvitaḥ sa tr̥ṣṇāṁ madamūrcchāvamimōhadēhasādān| balaśukragalōpa śōṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni|| karacaraṇapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣvanilasya kōpam karōti| kimbhūtaṁ saṅkōcādibhistīvraṁ dussahamētacca tr̥ṣṇādikaṁ vāyvagniguṇādhikyēna hētunā karōti| hētukīrtanaṁ dēśādivaśāddhētōrūnādhikyēna tatkāryasyāpi tathābhāvasūcanāyānyatra ca taddhētusadbhāvē tathaivēti pradarśanāya ca||9||
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
kaṣāyō balāsaṁ sapittaṁ saraktaṁ nihantyāśu badhnāti varcōtirūkṣaḥ| gurustvaksavarṇatvakr̥t klēdaśōṣī himaḥ prīṇanō rōpaṇō lēkhanaśca| atyabhyāsātmō'pi śukrōparōdhaṁ tr̥ṣṇādhmānastambhaviṣṭambhakārśyam| srōtōbandhaṁ vātaviṇmūtrasaṅgaṁ pakṣāghātākṣēpakādīṁśca kuryāt||10||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
kaṣāyaḥ balāsaṁ ślēṣmāṇaṁ sapittaṁ saraktaṁ cāśu nihanti| varcaḥ purīṣaṁ badhnāti ruṇaddhi| sō'pyatyabhyāsāt śukrōpaghātādīn kuryāt||10||
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
atha madhuraskandhō ghr̥tamadhutailakṣīramēdōmajjēkṣuvikr̥tidrākṣākṣōḍa kharjūramōcacōcapanasasiñcatikāpriyālarājādanakharjūrītālamastaka kāśmaryamadhūkaparūṣakatāmalakīvīravidārīśatāvarītugākṣīrī jīvakarṣabhakṣīraśuklāmadhūlikātmaguptābalātibalāviśvadēvāsahadēvā sāliparṇīmudgaparṇīpr̥śniparṇīmāṣaparṇīmahāsahākṣudrasahār̥ddhi vr̥ddhiśrāvaṇīcchatrāticchatrarśyaprōktāśvagandhāśvadaṁṣṭrāmr̥ṇālikā puṣkarabījaśr̥ṅgāṭakakaśērukatakakanakabimbīprapauṇḍarīkaprabhr̥tīni jīvanīyō gaṇastr̥ṇapañcamūlañca||11||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
athānantaramētēṣāṁ rasānāmāśrayadravyaskandhā dravyasamūhā ucyantē| tatra ghr̥tāditr̥ṇapañcamūlāntō madhuraskandhaḥ| prabhr̥tiśabdēnāpaṭhitāni madhuradāḍimādīni gr̥hyantē||11||
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
amladravyaskandhō dāḍimāmalakāmrāmrātakaśīśāmramātuluṅgavr̥kṣāmlāmlīkāmlavētasa kuvalalakucapārāvatabhavyakaramardadhavadhanvanakōlabadarairāvatakapittha dantaśaṭhaprācīnāmalakanāraṅgatilakaṇṭakarūpyadadhimastutakradhānyāmla madyaśuktaprabhr̥tīni||12||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
dāḍimādiśuktāntō'mladravyaskandhaḥ||12||
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
lavaṇadravyaskandhaḥ saindhavādīni kṣārāntāni trapusīsaprabhr̥tīni ca||13||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
saindhavādīni sīsakāntānyanyāni caivaṁrasāni lavaṇaskandhaḥ|
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
tiktadravyaskandhō'garutagarōśīravālakacandananaladakr̥tamālanaktamālā pāmārgaharidrādvayamustamūrvāmadanaphalājaśr̥ṅgītrāyamāṇākaṭukā kirātatiktakakaravīraviśālāsuṣavyativiṣāyavāsakajyōtiṣmatīpāṭhā vikaṅkatārkakākamācīvacāvaraṇavatsakavaijayantīvētasasaptaparṇasōmavalka sumanaḥkāṁsyalōhaprabhr̥tīni paṭōlādiśca śākavargaḥ||14||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
avargādīni lōhāntānyanyāni caivaṁvidharasāni paṭōlasaptalētyādinā granthēna paṭōlādikaṭukāntaśca śākavargastiktaskandhaḥ|
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
kaṭukadravyaskandhō maricahiṅgutējōvatīhastipippalīviḍaṅgabhallātakāsthimūlakasarṣapalaśuna palāṇḍukarañjamanaḥśilāladēvadārukuṣṭhailāsurasacōrakaharēṇukāmūtra pittaprabhr̥tīni kuṭhērādiśca haritavargaḥ pañcakōlañca||15||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
marīcādīni harēṇukāntānyanyāni caivaṁrasāni mūtrāṇi gavādīnāṁ pūrvanirdiṣṭāni sarvaṁ ca prāṇinō'ntarbhavamavayavarūpaṁ pittaṁ kuṭhērādiśca pūrvōktō haritavargaḥ pañcakōlaṁ cēti kaṭukaskandhaḥ||15||
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
kaṣāyadravyaskandhō harītakīpriyaṅgvanantākṣaudralōdhrakaṭphaladhavadhanvanadhātrīphaladhātukīpuṣpapadmāpadmakapadmapuṣpanāgakēsarakumudōtpalataṅgatindukakadambōdumbarajambvāmraplakṣavaṭabibhītakavikaṅkatajambvāmrāsthyāmakapitthāśvatthamōcarasasamaṅgāsōmavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīsālatālapriyālailāvāstukaparipēlavajiṅgiṇībadarīkhadirakadarārimēdakāśakaśērukavaṁśāśmantakāśōkaśirīṣaśiṁśapāpalāśaśamaśiṇaśaṅkhanābhimēṣaśr̥ṅgītaruṇakharjjūrasphūrjjakabhūrjjārjunājakarṇavaraṇapriyālamuktāñjanagairikabisamr̥ṇālaprabhr̥tīni||16||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
harītakyādīni mr̥ṇālāntānyanyāni caivaṁ rasāni kaṣāyaskandhaḥ|
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
tatra prāyō madhuraṁ ślēṣmalamanyatra purāṇaśāliyavagōdhūmamudgamadhuśarkarājāṅgalamāṁsāt| prāyō'mlaṁ pittalamanyatra dāḍimāmalakāt prāyō lavaṇamavr̥ṣyaṁ cānyatrāmr̥tāpaṭōlīnāgarapippalīlaśunāt| prāyaḥ kaṣāyaṁ śītaṁ stambhanaṁ cānyatra harītakyā||17||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
tatra sarvēṣāṁ madhurādīnāṁ sāmānyēna ślēṣmalāditvamuktaṁ yatra caitat vyabhicarati taddarśayati| purāṇaśālyādi varjayitvā sarvaṁ madhuraṁ prāyaḥ ślēṣmakaram| madhuradāḍimādi madhuramapi na ślēṣmakaramiti pradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam| ēvaṁ sarvēṣu prāyōgrahaṇēṣūhyam| anyat subōdham| amr̥tāpaṭōlyau tiktānāṁ nāgarapippalīlaśunaṁ kaṭukānām|| 17||
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
iti yathāsthūlaṁ nityōpayōgināṁ pradhānatamānāñcōpasaṁgrahaḥ||1||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
ityēvaṁvidhaiḥ skandhairbāhulyānatikramēṇa nityōpayōgināṁ pradhānatamānāṁ ca dravyāṇāṁ saṅgrahaḥ kr̥taḥ||18||
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ghr̥tāmalakasindhūtthapaṭōlīnāgarābhayāḥ| śrēṣṭhā yathāsvaṁ skandhēṣu.............||19||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
tatra ṣaṭsu madhurādiṣu skandhēṣu madhyē ghr̥tādikaṁ yathākramaṁ śrēṣṭham||19||
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................rasadēśastu vakṣyatē| atha yaḥ śiśirapavanadharaṇīdharavividhavanagahananadītaṭākapalvalōdapāna kamalakumudakuvalayāvakīrṇō ramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūriharitatr̥ṇō'ti dūravistr̥tapratānapravālōpasañchannapādapaḥ sasyasarīsr̥pakhagabahulaḥ ślēṣmapittaprāyō gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarōgāpacījvarādyāmayōpadrutajanapadaḥ sō'nūpō madhurarasayōniḥ||20||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
ēṣāṁ ca rasānāmatha yaḥ śiśirētyādinā utpattyādhārō dēśa ucyatē| śiśiraścāsau pavanaḥ śiśirapavanaḥ| dharaṇīdharaḥ parvataḥ| vanānāṁ gahanāni vanagahanāni vanasaṅkaṭāni vividhāni ca vanagahanāni vividhavanagahanāni| palvalaṁ naḍvalamudapānaṁ kūpaprāyō jalāśayaḥ| ētaiḥ kuvalayāntairākīrṇō vyāptaḥ| ramyaḥ manōramaḥ| sthiraḥ asaraṇaśīlaḥ| tathā snigdhaḥ tathā prabhūtāni haritāni ca tr̥ṇāni yatra sa bhūriharitatr̥ṇaḥ| tathātidūraṁ visr̥taiḥ pratānaiḥ latāsantatibhiḥ pravālaiśca sujātairaṅkurairupasañchannāḥ sthagitāḥ pādapā yatra| tathā sasyādibahulaḥ| sarīsr̥pāḥ sarpādayaḥ| ślēṣmapittaprakr̥tijanapadauṣadhādiḥ| garvauṣadhapānīyaḥ ślīpadādyāmayōpadruta janapadau yō dēśaḥ sa ānūpanāmā madhurarasya yōnirutpattisthānam|| 20||
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
yastu viṣamavipulasikatāsthalabahulō'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ klēśasahārōgaśarīradīrghāyuḥprāyō janapadō'nūpaparītaśca sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayōniḥ||21||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
yastu punarviṣamaścāsau vipulō viṣamavipulaḥ punarviṣamavipulēna sikatāsthalabahulasya karmadhārayaḥ| nimnōnnatō vistīrṇaḥ prabhūtasthalaḥ svalpajalaścētyarthaḥ| tathātidūramavagāḍhaṁ svalpatvānmagnaṁ virasaṁ ca salilaṁ yasmin sa tathā| kaṭhināḥ klēśasahāḥ arōgaśarīrāḥ dīrghāyuḥprāyā janapadā yatra| tathānantarōktānūsvarūpaviparītaśca yō dēśaḥ sa jāṅgalanāmā kaṭukarasayōniḥ|
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
ata ēva cānūpasādhāraṇō jāṅgalasādhāraṇaśca vikalpyaḥ| tayōrādyō lavaṇāmlayōryōniritaraścētarayōḥ||22||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
ubhayalakṣaṇamiśrībhāvāt sādhāraṇaḥ| sa ca dvividhaḥ ānūpalakṣaṇānāmādhikyādānūpasādhāraṇaḥ| sa ca pāṭhakramē ādyō lavaṇāmlayōryōniḥ| itarō jāṅgalalakṣaṇādhikyājjāṅgalasādhāraṇaḥ| sa itarayōḥ śēṣayōstiktakaṣāyayōryōniḥ|| 22||
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
samyōgāstvēṣāṁ saptapañcāśadbhavanti- svādurdvikēṣu pañcāmlaścaturō lavaṇastrayam| dvau tiktaḥ kaṭukaścaikaṁ yāti pañcadaśaiva tē| trikēṣu madhuraḥ sāmlaścaturō lavaṇānvitaḥ| trīnyuktastiktakēna dvau kaṭunaikaṁ niṣēvatē| svādurdaśaivamamlaḥ ṣaṭ saṁyōgān pūrvavatkriyā| lavaṇastrīn bhajatyēkaṁ tikta ēvaṁ tu viśaṁtiḥ| svādścāmlaścatuṣkēṣu ṣaṭ trayaṁ lavaṇānugaḥ| ēkaṁ tiktayutō yāti daśaiva madhurō rasaḥ| catvārō'mlaḥ paṭuścaikaṁ bhēdāḥ pañcadaśēti ca| ēkaikasya parityāgāt saṁyōgāḥ pañcakē ca ṣaṭ| ēkaśca ṣaḍrasaḥ ṣaṭ ca pr̥thagēvaṁ triṣaṣṭidhā||23||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
ēṣāṁ ca madhurādīnāṁ rasānāṁ rasāntarasaṁyōgēna saptapañcāśat saṁyōgā bhavanti vakṣyamāṇēna prakārēṇa| bhavanti cātrēti padyavastvārambhē tantrarītiḥ| tē ca saṁyōgāḥ dvābhyāṁ tribhiścaturbhiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhiśca rasairniṣpadyantē| tē ca svādurityādinā kramēṇōcyantē| dvikēṣu saṁyōgēṣu svādurmadhuraḥ pañcasaṁyōgān janayati| madhurāmlaḥ| madhuralavaṇaḥ| madhuratiktaḥ| madhurakaṭukaḥ| madhurakaṣāyaḥ| amlōlavaṇādibhiścaturbhiḥ sambaddhaścaturaḥ saṁyōgān janayati| amlalavaṇaḥ| amlatiktaḥ| amlakaṭukaḥ| amlakaṣāyaścēti| lavaṇastu tiktādibhistribhiḥ sambaddhastrīnēva saṁyōgān janayati| lavaṇatiktaḥ| lavaṇakaṭukaḥ| lavaṇakaṣāyaścēti| tiktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ sambaddhau dvau saṁyōgau janayati| tiktakaṭukaḥ| tiktakaṣāyaścēti| kaṭukaścaikaṁ saṁyōgaṁ janayati| kaṭukaṣāyaḥ| ēvaṁ dvikasaṁyōgāḥ pañcadaśa| trikēṣu saṁyōgēṣu madhurō rasaḥ sāmlō lavaṇādibhiścaturbhiḥ kramēṇa yuktaścaturaḥ saṁyōgān janayati| madhurāmlalavaṇaḥ| madhurāmlatiktaḥ| madhurāmlakaṭukaḥ| madhurāmlakaṣāyaḥ| sa ēva ca madhurō'mlatyāgēna tatsthānē lavaṇānvitaḥ tiktādibhistribhiḥ kramēṇa saṁyuktastrīn bhēdān janayati| madhuralavaṇatiktaḥ| madhuralavaṇakaṭukaḥ| madhuralavaṇakaṣāyaścēti| sa ēva madhurō lavaṇatyāgēna tatsthānē satiktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇa saṁyuktau dvau saṁyōgau janayati| madhuratiktakaṭukaḥ| madhuratiktakaṣāyaścēti| sa ēva tiktatyāgēna tatsthānē kaṭukasaṁyukta ēkaṁ saṁyōgaṁ janayati| madhurakaṭukaṣāyaḥ| ēvaṁ janayati madhuraḥ saṁyōgān daśa| amlastu trikasaṁyōgāt ṣaḍ janayati| pūrvavattu kriyā| tatrāmlalavaṇaḥ tiktādibhiḥ kramēṇa sambaddhastrīn saṁyōgān janayati| amlalavaṇatiktaḥ| amlalavaṇakaṭukaḥ| amlalavaṇakaṣāyaḥ| sa ēvāmlō lavaṇatyāgēna tatsthānē satiktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇa sambaddhau dvau saṁyōgau janayati| amlatiktakaṭukaḥ| amlatiktakaṣāyaḥ| ēvaṁ sa tiktatyāgēna amlakaṭukakaṣāyaḥ ityamlaḥ ṣaṭ| lavaṇaḥ satiktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇa sambaddhau dvau saṁyōgau janayati| lavaṇatiktakaṭukaḥ| lavaṇatiktakaṣāyaḥ| ēvaṁ sa tiktatyāgēnaikaṁ janayati, lavaṇakaṭukaṣāyaḥ| ēvaṁ lavaṇastrīn| tikta ēkaṁ sayōgaṁ janayati| tiktakaṭukaṣāyaḥ| ēvaṁ trikasaṁyōgā viṁśatiḥ| catuṣkasaṁyōgā ucyantē| tatra madhuraḥ pūrvavat sāmlō lavaṇādibhiścaturbhiryuktaḥ ṣaṭ saṁyōgān janayati| madhurāmlalavaṇatiktaḥ| madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ| madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ| madhurāmlatiktakaṭukaḥ| madhurāmlatiktakaṣāyaḥ| madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ| sa ēva madhurō'mlatyāgēna tatsthānē lavaṇānugastrīn saṁyōgān janayati| madhuralavaṇakaṭukaḥ| madhuralavaṇakaṣāyaḥ| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktayukta ēkaṁ saṁyōgaṁ janayati| madhuratiktakaṭukakaṣāyaḥ| ēvaṁ catuṣkēṣu madhurō daśa saṁyōgān janayati| amlaḥ pūrvavaccacaturaḥ saṁyōgān janayati| amlalavaṇatiktakaṭukaḥ| amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ| amlalavaṇakaṭukakaṣāyaḥ| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktayukta ēkaṁ saṁyōgaṁ janayati| amlatiktakaṭukakaṣāyaḥ| ēvaṁ catuṣkēṣvamlaścacaturaḥ| tatō'mlādanantarō lavaṇa ēkaṁ bhēdaṁ yāti| lavaṇatiktakaṭukakaṣāyaḥ| ēvaṁ catuṣkabhēdāḥ pañcadaśa| pañcakasaṁyōgē ēkaikasya rasasya kramēṇa tyāgāt ṣaṭ saṁyōgā utpadyantē| tatra madhuratyāgādamlalavaṇatiktakaṭukakaṣāyaḥ| amlatyāgāt madhuralavaṇatiktakaṭukakaṣāyaḥ| lavaṇatyāgāt madhurāmlatiktakaṭukakaṣāyaḥ| tiktatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭukakaṣāyaḥ| kaṭukatyāgānmadhurāmlatiktakaṭukaḥ| ēvamēkīkr̥tāḥ ṣaṭpañcāśat saṁyōgā bhavanti| saptapañcāśaccā ṣaḍrasaḥ saṁyōgaḥ| ṣaṭ ca rasāḥ pr̥thagbhūtāḥ| ēvaṁ triṣaṣṭiprakārā rasāḥ|| 23||
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
tē rasānurasatō rasabhēdāstāratamyaparikalpanayā ca| sambhavanti gaṇānāṁ samatītā dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ||24|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rasabhēdīyōnāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||25||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
tē ca triṣaṣṭisaṅkhyābhēdā gaṇānāṁ samatītā ahutvāt gaṇayitumaśakyāḥ sambhavanti niṣpadyantē| kutaḥ? āha- rasānurasataḥ kvacitkaścidviśiṣṭō yō rasaḥ sa ēvā'nyatrā'nurasaḥ| tathā kaścidviśiṣṭasaṅkhyaḥ kvacidadhikaḥ| kvacidadhikataraḥ ityatastē ca rasabhēdā nānāvidhā nānāvidhānāṁ dōṣāṇāṁ rasāśrayāṇāṁ ca bhēṣajānāṁ viśēṣaṁ vikalpya śarīriṇa upayōjyā iti|| 24|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭhāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē aṣṭādaśō'dhyāyaḥ