Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
athātō rasabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca| sa ṣaḍr̥tukatvāt kālasya mahābhūtaguṇairūnātiriktaiḥ saṁsr̥ṣṭō viṣamaṁ vidagdhaḥ ṣōḍhā pr̥thagvipariṇamatē madhurādibhēdēna||2||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
tatra bhūjalayōrbāhulyānmadhurō rasaḥ| bhūtējasōramlaḥ jalatējasōrlavaṇaḥ| vāyvākāśayōstiktaḥ| vāyutējasōḥ kaṭukaḥ| vāyūrvyōḥ kaṣāyaḥ||3||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
tēṣāṁ svādurāsvādyamānō mukhamupalimpatīndriyāṇi prasādayati| dēhaṁ prahlādayati| ṣaṭpadapilīlikādīnāmapīṣṭatamaḥ| amlastu jihvāmudvējayatyuraḥ kaṇṭhaṁ vidahati| mukhaṁ srāvayatyakṣibhruvaṁ saṅkōcayati daśanān harṣayati rōmāṇi ca| lavaṇō mukhaṁ viṣyandayati kaṇṭhakapōlaṁ vidahati annaṁ prarōcayati| tiktō viśadayati vadanaṁ viśōdhayati kaṇṭhaṁ pratihanti rasānām| kaṭukō bhr̥śamudvējayati jihvāgraṁ cimicimāyati kaṇṭhakapōlaṁ srāvayati mukhākṣināsikaṁ vidahati dēham| kaṣāyastu jaḍayati jihvāṁ badhnāti kaṇṭhaṁ pīḍayati hr̥dayam||4||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
tatra madhurō rasō janmaprabr̥ti sātmyātsarvadhātuvivardhana āyuṣyō bālavr̥ddhakṣatakṣīṇabalavarṇēndriyatvakkēśakaṇṭhahitaḥ prīṇanō br̥ṁhaṇō jīvanastarpaṇaḥ sthairyasandhānastanyakarōvātapittaviṣadāhamūrcchātr̥ṣṇā praśamanaḥ snigdhaḥ śītō mr̥durguruśca| ēvaṅguṇō'pi sa sadātyupayujyamānaḥ sthaulyāgnisādagurutālasakātinidrāḥ| śvāsapramēhagalarōgavisaṁjñatāsya mādhuryalōcanagalārbudagaṇḍamālāḥ| chardyudardamūrdharukkāsapīnasakrimīn| ślīpadajvarōdaraṣṭhīvanāni cāvahēt||5||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
amlō'nilabarhaṇō'nulōmanaḥ kōṣṭhavidāhī raktapittakr̥duṣṇavīryaḥ śītasparśō bōdhayatīndriyāṇi rōcanaḥ pācanō dīpanō br̥ṁhaṇastarpaṇaḥ prīṇanaḥ klēdanō vyavāyī laghuḥ snigdhō hr̥dyaśca| janayati śithilatvaṁ sēvitaḥ sō'tidēhē kaphavilayanakaṇḍūpāṇḍutāraktadr̥gvighātān| kṣatavihitavisarpaṁ raktapittaṁ pipāsāṁ śvayathumapi kr̥śānāṁ taijasatvāt bhramañca||6||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
lavaṇaḥ stambhabandhasaṅghātavidhmāpanaḥ sarvarasapratyanīkō dīpanō rōcanaḥ pācanaḥ klēdanaḥ śōṣaṇaḥ snēhanaḥ svēdanaḥ bhēdanaśchēdanaḥ sarō vyavāyī vikāṣī harati pavanaṁ viṣyandayati kaphaṁ viśōdhayati srōtāṁsi nātiguruḥ snigdhatīkṣōṣṇaśca| khalatipalitatr̥ṣṇātāpamūrcchāvisarpa- śvayathukiṭibhakōṭhākṣēparōdhāsrapittam| kṣataviṣamadavr̥ddhiṁ vātaraktaṁ karōti kṣapayati balamōjaḥ sō'ti vā sēvanēna||7||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
tiktaḥ svayamarōciṣṇuraruciviṣakr̥mimūrcchōtklēdajvaradāhatr̥ṭkuṣṭhakaṇḍūharaḥ klēdamēdōvasāmajjaviṇmūtrapittaślēṣmōpaśōṣaṇō dīpanaḥ pācanō lēkhanaḥ stanyakaṇṭhaviśōdhanō mēdhyō nātirūkṣaḥ śītō laghuśca| dhātubalakṣayamūrcchāglānibhramavātarōgaparuṣatvam| kharaviśadaraukṣyabhāvaiḥ sō'tisamāsēvitaḥ kuryāt||8||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
kaṭukō'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakr̥mivaktrarōgaviṣakuṣṭha kaṇḍūprasādhanō vraṇāvasādanaḥ snēhaklēdaśōṣaṇō rōcanaḥ pācanō dīpanō lēkhanaḥ śōdhanaḥ śōṣayatyannaṁ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śōṇitasaṅghātaṁ chinatti bandhān vivr̥ṇōti srōtāṁsi kṣapayati ślēṣmāṇaṁ laghurūkṣatīkṣōṣṇaśca| kurutē'tiniṣēvitaḥ sa tr̥ṣṇāṁ madamūrcchāvamimōhadēhasādān| balaśukragalōpa śōṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni| karacaraṇapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣvanilasya kōpamatitīvram| saṅkōcatōdabhēdaiḥ vāyvagniguṇādhikatvēna||9||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
kaṣāyō balāsaṁ sapittaṁ saraktaṁ nihantyāśu badhnāti varcōtirūkṣaḥ| gurustvaksavarṇatvakr̥t klēdaśōṣī himaḥ prīṇanō rōpaṇō lēkhanaśca| atyabhyāsātmō'pi śukrōparōdhaṁ tr̥ṣṇādhmānastambhaviṣṭambhakārśyam| srōtōbandhaṁ vātaviṇmūtrasaṅgaṁ pakṣāghātākṣēpakādīṁśca kuryāt||10||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
atha madhuraskandhō ghr̥tamadhutailakṣīramēdōmajjēkṣuvikr̥tidrākṣākṣōḍa kharjūramōcacōcapanasasiñcatikāpriyālarājādanakharjūrītālamastaka kāśmaryamadhūkaparūṣakatāmalakīvīravidārīśatāvarītugākṣīrī jīvakarṣabhakṣīraśuklāmadhūlikātmaguptābalātibalāviśvadēvāsahadēvā sāliparṇīmudgaparṇīpr̥śniparṇīmāṣaparṇīmahāsahākṣudrasahār̥ddhi vr̥ddhiśrāvaṇīcchatrāticchatrarśyaprōktāśvagandhāśvadaṁṣṭrāmr̥ṇālikā puṣkarabījaśr̥ṅgāṭakakaśērukatakakanakabimbīprapauṇḍarīkaprabhr̥tīni jīvanīyō gaṇastr̥ṇapañcamūlañca||11||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
amladravyaskandhō dāḍimāmalakāmrāmrātakaśīśāmramātuluṅgavr̥kṣāmlāmlīkāmlavētasa kuvalalakucapārāvatabhavyakaramardadhavadhanvanakōlabadarairāvatakapittha dantaśaṭhaprācīnāmalakanāraṅgatilakaṇṭakarūpyadadhimastutakradhānyāmla madyaśuktaprabhr̥tīni||12||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
lavaṇadravyaskandhaḥ saindhavādīni kṣārāntāni trapusīsaprabhr̥tīni ca||13||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
tiktadravyaskandhō'garutagarōśīravālakacandananaladakr̥tamālanaktamālā pāmārgaharidrādvayamustamūrvāmadanaphalājaśr̥ṅgītrāyamāṇākaṭukā kirātatiktakakaravīraviśālāsuṣavyativiṣāyavāsakajyōtiṣmatīpāṭhā vikaṅkatārkakākamācīvacāvaraṇavatsakavaijayantīvētasasaptaparṇasōmavalka sumanaḥkāṁsyalōhaprabhr̥tīni paṭōlādiśca śākavargaḥ||14||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
kaṭukadravyaskandhō maricahiṅgutējōvatīhastipippalīviḍaṅgabhallātakāsthimūlakasarṣapalaśuna palāṇḍukarañjamanaḥśilāladēvadārukuṣṭhailāsurasacōrakaharēṇukāmūtra pittaprabhr̥tīni kuṭhērādiśca haritavargaḥ pañcakōlañca||15||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
kaṣāyadravyaskandhō harītakīpriyaṅgvanantākṣaudralōdhrakaṭphaladhavadhanvanadhātrīphaladhātukīpuṣpapadmāpadmakapadmapuṣpanāgakēsarakumudōtpalataṅgatindukakadambōdumbarajambvāmraplakṣavaṭabibhītakavikaṅkatajambvāmrāsthyāmakapitthāśvatthamōcarasasamaṅgāsōmavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīsālatālapriyālailāvāstukaparipēlavajiṅgiṇībadarīkhadirakadarārimēdakāśakaśērukavaṁśāśmantakāśōkaśirīṣaśiṁśapāpalāśaśamaśiṇaśaṅkhanābhimēṣaśr̥ṅgītaruṇakharjjūrasphūrjjakabhūrjjārjunājakarṇavaraṇapriyālamuktāñjanagairikabisamr̥ṇālaprabhr̥tīni||16||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
tatra prāyō madhuraṁ ślēṣmalamanyatra purāṇaśāliyavagōdhūmamudgamadhuśarkarājāṅgalamāṁsāt| prāyō'mlaṁ pittalamanyatra dāḍimāmalakāt prāyō lavaṇamavr̥ṣyaṁ cānyatrāmr̥tāpaṭōlīnāgarapippalīlaśunāt| prāyaḥ kaṣāyaṁ śītaṁ stambhanaṁ cānyatra harītakyā||17||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
iti yathāsthūlaṁ nityōpayōgināṁ pradhānatamānāñcōpasaṁgrahaḥ||1||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ghr̥tāmalakasindhūtthapaṭōlīnāgarābhayāḥ| śrēṣṭhā yathāsvaṁ skandhēṣu.............||19||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................rasadēśastu vakṣyatē| atha yaḥ śiśirapavanadharaṇīdharavividhavanagahananadītaṭākapalvalōdapāna kamalakumudakuvalayāvakīrṇō ramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūriharitatr̥ṇō'ti dūravistr̥tapratānapravālōpasañchannapādapaḥ sasyasarīsr̥pakhagabahulaḥ ślēṣmapittaprāyō gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarōgāpacījvarādyāmayōpadrutajanapadaḥ sō'nūpō madhurarasayōniḥ||20||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
yastu viṣamavipulasikatāsthalabahulō'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ klēśasahārōgaśarīradīrghāyuḥprāyō janapadō'nūpaparītaśca sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayōniḥ||21||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
ata ēva cānūpasādhāraṇō jāṅgalasādhāraṇaśca vikalpyaḥ| tayōrādyō lavaṇāmlayōryōniritaraścētarayōḥ||22||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
samyōgāstvēṣāṁ saptapañcāśadbhavanti- svādurdvikēṣu pañcāmlaścaturō lavaṇastrayam| dvau tiktaḥ kaṭukaścaikaṁ yāti pañcadaśaiva tē| trikēṣu madhuraḥ sāmlaścaturō lavaṇānvitaḥ| trīnyuktastiktakēna dvau kaṭunaikaṁ niṣēvatē| svādurdaśaivamamlaḥ ṣaṭ saṁyōgān pūrvavatkriyā| lavaṇastrīn bhajatyēkaṁ tikta ēvaṁ tu viśaṁtiḥ| svādścāmlaścatuṣkēṣu ṣaṭ trayaṁ lavaṇānugaḥ| ēkaṁ tiktayutō yāti daśaiva madhurō rasaḥ| catvārō'mlaḥ paṭuścaikaṁ bhēdāḥ pañcadaśēti ca| ēkaikasya parityāgāt saṁyōgāḥ pañcakē ca ṣaṭ| ēkaśca ṣaḍrasaḥ ṣaṭ ca pr̥thagēvaṁ triṣaṣṭidhā||23||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
tē rasānurasatō rasabhēdāstāratamyaparikalpanayā ca| sambhavanti gaṇānāṁ samatītā dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ||24|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rasabhēdīyōnāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||25||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon