Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രസഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ ദ്രവ്യവീര്യവിപാകപ്രഭാവാ നിര്ണീതാഃ| രസസ്തു ബഹുവക്തവ്യത്വാത് പുനരത്രോച്യതേ|| ൧||
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
രസഃ ഖല്വാപ്യഃ പ്രാഗവ്യക്തശ്ച| സ ഷഡൃതുകത്വാത് കാലസ്യ മഹാഭൂതഗുണൈരൂനാതിരിക്തൈഃ സംസൃഷ്ടോ വിഷമം വിദഗ്ധഃ ഷോഢാ പൃഥഗ്വിപരിണമതേ മധുരാദിഭേദേന||൨||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
രസഃ ഖല്വാപ്യഃ യോऽയം ജിഹ്വേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യഃ, സോऽബാഖ്യാന് മഹാഭൂതാത് സമ്പദ്യതേ| സ ച രസഃ പ്രാക് പ്രഥമമനാസാദിതാന്യമഹാഭൂതാനുരാഗോऽവ്യക്ത ഏവ സ്വരൂപേണ| തതോ മഹാഭൂതാനാം പൃഥിവ്യാദീനാം ഗുണൈഃ പാര്ഥിവാദിഭിഃ പഞ്ചഭിഃ കൈശ്ചിദധികൈഃ സംസ്പൃഷ്ടസ്തൈശ്ച ഗുണൈര്വിഷമമൂനാധിക്യാദിനിയമേന വിദഗ്ധഃ പരിണത്യാ ഗൃഹീതമഹാഭൂതഗുണാനുരാഗ ഏക ഏവ രസഃ പൃഥഡ്മധുരാമ്ലാദിഭേദേന ഷഡ്ഭിര്വികാരൈര്വിപരിണമതേ|| ൨||
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
തത്ര ഭൂജലയോര്ബാഹുല്യാന്മധുരോ രസഃ| ഭൂതേജസോരമ്ലഃ ജലതേജസോര്ലവണഃ| വായ്വാകാശയോസ്തിക്തഃ| വായുതേജസോഃ കടുകഃ| വായൂര്വ്യോഃ കഷായഃ||൩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
കഥം മഹാഭൂതാനാമൂനാധിക്യമുച്യതേ| കാലസ്യ സംവത്സരാഖ്യസ്യ ഷഡൃതുകത്വാദ്രസസ്യാപി ഷഡ്ഭേദത്വം തഥാ ച ശിശിരേ വാവ്യാകാശയോരാധിക്യാദ്രസസ്യ തിക്തതാ| വസന്തേ വായുപൃഥിവ്യോഃ കഷായതാ| ഗ്രീഷ്മേऽഗ്നിവായ്വോഃ കടുകതാ| വര്ഷാസ്വഗ്നിപൃഥിവ്യോരമ്ലതാ| ശരദ്യഗ്ന്യുദകയോര്ലവണതാ| ഹേമന്തേ പൃഥിവ്യുദകയോര്മധുരതേതി| പ്രധാന്യാദ് വ്യപദേശഃ തേനാന്യര്തൂദ്ഭവാനാമപി രസാനാം യഥോക്തമഹാഭൂതദ്വയാധിക്യമേവ കാരണം വിജ്ഞേയമ്|| ൩||
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
തേഷാം സ്വാദുരാസ്വാദ്യമാനോ മുഖമുപലിമ്പതീന്ദ്രിയാണി പ്രസാദയതി| ദേഹം പ്രഹ്ലാദയതി| ഷട്പദപിലീലികാദീനാമപീഷ്ടതമഃ| അമ്ലസ്തു ജിഹ്വാമുദ്വേജയത്യുരഃ കണ്ഠം വിദഹതി| മുഖം സ്രാവയത്യക്ഷിഭ്രുവം സങ്കോചയതി ദശനാന് ഹര്ഷയതി രോമാണി ച| ലവണോ മുഖം വിഷ്യന്ദയതി കണ്ഠകപോലം വിദഹതി അന്നം പ്രരോചയതി| തിക്തോ വിശദയതി വദനം വിശോധയതി കണ്ഠം പ്രതിഹന്തി രസാനാമ്| കടുകോ ഭൃശമുദ്വേജയതി ജിഹ്വാഗ്രം ചിമിചിമായതി കണ്ഠകപോലം സ്രാവയതി മുഖാക്ഷിനാസികം വിദഹതി ദേഹമ്| കഷായസ്തു ജഡയതി ജിഹ്വാം ബധ്നാതി കണ്ഠം പീഡയതി ഹൃദയമ്||൪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
നനു കേന രൂപേണ രസവിശേഷോ വിജ്ഞായതേ? അത ആഹ-തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം രസാനാം മധ്യേ യോ രസോ മുഖലേപാദികരഃ സ സ്വാദുരിതി വിജ്ഞേയഃ| ആസ്വാദ്യമാനോ ജിഹ്വയാ സംയോഗം നീയമാനഃ| ആസ്വാദ്യമാന ഇതിസര്വരസാനാം യോജ്യഃ| പ്രഹ്ലാദനഃ ആശ്വാസകരഃ| അമ്ലരസോ ജിഹ്വോദ്വേജനാദിസ്വരൂപഃ ഉരസി കണ്ഠേ ച വിദാഹം കരോതി| ലവണോ മുഖമന്തര്വിഷ്യന്ദയതി സ്രാവയതി കണ്ഠേ കപോലയോശ്ച വിദാഹം കരോതി അന്നേ ച രുചിമുത്പാദയതി| തിക്തോ മുഖവൈശദ്യാദികരണസ്വരൂപഃ| വൈശദ്യം പൈച്ഛില്യനാശഃ| കണ്ഠം ചോപലേപനാശനേന ശോധയതി രസനമിന്ദ്രിയം പ്രതിഹന്തി അന്യരസഗ്രഹണശക്തിം നാശയതി ഇത്യര്ഥഃ| കടുക ആസ്വാദ്യമാനോ ഭൃശമത്യര്ഥമുദ്വേജയതി ജിഹ്വാഗ്രം| ഉദ്വേഗം കരോതീത്യര്ഥഃ| കണ്ഠേ കപോലയോശ്ച തൈക്ഷ്ണ്യാച്ചിമിചിമായനമഗ്നി ജ്വാലാസംസ്പര്ശാദിവ കരോതി മുഖാദികം വിസ്രാവയതി സകലേ ച ശരീരേ വിദാഹം കരോതി| കഷായോ ജിഹ്വാം ജഡയതി രസനാദിക്രിയാസു മന്ദീകരോതി| കണ്ഠബന്ധം ശ്വാസാദീനാമയഥാപ്രവൃത്തിമിവ കരോതി||൪||
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
തത്ര മധുരോ രസോ ജന്മപ്രബൃതി സാത്മ്യാത്സര്വധാതുവിവര്ധന ആയുഷ്യോ ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണബലവര്ണേന്ദ്രിയത്വക്കേശകണ്ഠഹിതഃ പ്രീണനോ ബൃംഹണോ ജീവനസ്തര്പണഃ സ്ഥൈര്യസന്ധാനസ്തന്യകരോവാതപിത്തവിഷദാഹമൂര്ച്ഛാതൃഷ്ണാ പ്രശമനഃ സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ മൃദുര്ഗുരുശ്ച| ഏവങ്ഗുണോऽപി സ സദാത്യുപയുജ്യമാനഃ സ്ഥൌല്യാഗ്നിസാദഗുരുതാലസകാതിനിദ്രാഃ| ശ്വാസപ്രമേഹഗലരോഗവിസംജ്ഞതാസ്യ മാധുര്യലോചനഗലാര്ബുദഗണ്ഡമാലാഃ| ഛര്ദ്യുദര്ദമൂര്ധരുക്കാസപീനസക്രിമീന്| ശ്ലീപദജ്വരോദരഷ്ഠീവനാനി ചാവഹേത്||൫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി രസാനാം സ്വരൂപമുക്ത്വാ തത്ര മധുരേത്യാദിനാ കര്മ നിര്ദിശതി| തത്ര തേഷു രസേഷു മധ്യേ മധുര ഉപയുക്തോ ധാതൂനാം രസാദീനാം സപ്താനാം വൃദ്ധികരഃ| കുതഃ ആജന്മസാത്മ്യാത് ജന്മനഃ പ്രഭൃതി ദേഹസ്യ സത്മ്യാദിത്യര്ഥഃ| ബാലഭാവ ഏവ ക്ഷീരാദിനാ മധുരേണ ദേഹവൃത്തിഃ പുരുഷസ്യ| ഹിത ഇതി ബാലാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| പ്രീണനസ്തുഷ്ടികരഃ| ജീവന ഓജസ്യഃ| ഏവങ്ഗുണോऽപി മധുരോ രസഃ സദൈവാത്യുപയുജ്യമാനഃ സ്ഥൌല്യാദീന് രോഗാന് കുരുതേ| യദാ ത്വതിമാത്രത്വേന രഹിതഃ സദോപയുജ്യതേ തദാ സുഖകര ഏവ| സ്ഥൌല്യാദയോ രോഗാഃ കേചിദ്വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| അര്ബുദശബ്ദസ്യ ലോചനഗലാഭ്യാം സമ്ബന്ധഃ||൫||
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
അമ്ലോऽനിലബര്ഹണോऽനുലോമനഃ കോഷ്ഠവിദാഹീ രക്തപിത്തകൃദുഷ്ണവീര്യഃ ശീതസ്പര്ശോ ബോധയതീന്ദ്രിയാണി രോചനഃ പാചനോ ദീപനോ ബൃംഹണസ്തര്പണഃ പ്രീണനഃ ക്ലേദനോ വ്യവായീ ലഘുഃ സ്നിഗ്ധോ ഹൃദ്യശ്ച| ജനയതി ശിഥിലത്വം സേവിതഃ സോऽതിദേഹേ കഫവിലയനകണ്ഡൂപാണ്ഡുതാരക്തദൃഗ്വിഘാതാന്| ക്ഷതവിഹിതവിസര്പം രക്തപിത്തം പിപാസാം ശ്വയഥുമപി കൃശാനാം തൈജസത്വാത് ഭ്രമഞ്ച||൬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
അമ്ലോऽനിലനിബര്ഹണത്വാദിയുക്തഃ സ ചാതിസേവിതോ ദേഹേ ശൈഥില്യാദീന് ജനയതി||൬||
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
ലവണഃ സ്തമ്ഭബന്ധസങ്ഘാതവിധ്മാപനഃ സര്വരസപ്രത്യനീകോ ദീപനോ രോചനഃ പാചനഃ ക്ലേദനഃ ശോഷണഃ സ്നേഹനഃ സ്വേദനഃ ഭേദനശ്ഛേദനഃ സരോ വ്യവായീ വികാഷീ ഹരതി പവനം വിഷ്യന്ദയതി കഫം വിശോധയതി സ്രോതാംസി നാതിഗുരുഃ സ്നിഗ്ധതീക്ഷോഷ്ണശ്ച| ഖലതിപലിതതൃഷ്ണാതാപമൂര്ച്ഛാവിസര്പ- ശ്വയഥുകിടിഭകോഠാക്ഷേപരോധാസ്രപിത്തമ്| ക്ഷതവിഷമദവൃദ്ധിം വാതരക്തം കരോതി ക്ഷപയതി ബലമോജഃ സോऽതി വാ സേവനേന||൭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
ലവണരസഃ സ്തമ്ഭാദീനാം വിധ്മാപനോ വിനാശകരഃ| സ്തമ്ഭോऽങ്ഗദോഷാദേഃ ബന്ധഃ തസ്യൈവ മാര്ഗരോധഃ സങ്ഘാതോ ഭാവാനാം നിബിഡത്വമ്| പ്രതിപക്ഷോ വിഘാതിത്വാത്| വിഷ്യന്ദയതി സ്രാവയതി| നാതിഗുരുര്നാതിസ്നിഗ്ധശ്ച| സോऽതിസേവിതഃ ഖലത്യാദീന് കരോതി ബലാദീംശ്ച ക്ഷപയതി||൭||
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
തിക്തഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരരുചിവിഷകൃമിമൂര്ച്ഛോത്ക്ലേദജ്വരദാഹതൃട്കുഷ്ഠകണ്ഡൂഹരഃ ക്ലേദമേദോവസാമജ്ജവിണ്മൂത്രപിത്തശ്ലേഷ്മോപശോഷണോ ദീപനഃ പാചനോ ലേഖനഃ സ്തന്യകണ്ഠവിശോധനോ മേധ്യോ നാതിരൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുശ്ച| ധാതുബലക്ഷയമൂര്ച്ഛാഗ്ലാനിഭ്രമവാതരോഗപരുഷത്വമ്| ഖരവിശദരൌക്ഷ്യഭാവൈഃ സോऽതിസമാസേവിതഃ കുര്യാത്||൮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
തിക്തോ രസഃ സ്വയം പുരുഷസ്യാരോചനശീലഃ| അരുചിം ചാഹാരദ്രവ്യവിഷയാന് നാശയതി| വിഷാദീംശ്ച| ദേഹേ ച ക്ലേദാദീനാമുപശോഷണഃ| സോऽതിസേവിതോ ധാതുക്ഷയാദീന് കരോതി ഖരത്വാദ്വൈശദ്യാദ്രൌക്ഷ്യാച്ച|
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
കടുകോऽലസകശ്വയഥൂദര്ദസ്ഥൌല്യാഭിഷ്യന്ദകൃമിവക്ത്രരോഗവിഷകുഷ്ഠ കണ്ഡൂപ്രസാധനോ വ്രണാവസാദനഃ സ്നേഹക്ലേദശോഷണോ രോചനഃ പാചനോ ദീപനോ ലേഖനഃ ശോധനഃ ശോഷയത്യന്നം സ്ഫുടയതീന്ദ്രിയാണി ഭിനത്തി ശോണിതസങ്ഘാതം ഛിനത്തി ബന്ധാന് വിവൃണോതി സ്രോതാംസി ക്ഷപയതി ശ്ലേഷ്മാണം ലഘുരൂക്ഷതീക്ഷോഷ്ണശ്ച| കുരുതേऽതിനിഷേവിതഃ സ തൃഷ്ണാം മദമൂര്ച്ഛാവമിമോഹദേഹസാദാന്| ബലശുക്രഗലോപ ശോഷകമ്പഭ്രമതാപഗ്ലപനാതികര്ശനാനി| കരചരണപാര്ശ്വപൃഷ്ഠപ്രഭൃതിഷ്വനിലസ്യ കോപമതിതീവ്രമ്| സങ്കോചതോദഭേദൈഃ വായ്വഗ്നിഗുണാധികത്വേന||൯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
കടുകോऽലസകശ്വയഥൂദര്ദസ്ഥൌല്യാഭിഷ്യന്ദകൃമിവക്ത്രരോഗവിഷകുഷ്ഠ കണ്ഡൂപ്രസാധനോ വ്രണാവസാദനഃ സ്നേഹക്ലേദശോഷണോ രോചനഃ പാചനോ ദീപനോ ലേഖനഃ ശോധനഃ ശോഷയത്യന്നം സ്ഫുടയതീന്ദ്രിയാണി ഭിനത്തി ശോണിതസങ്ഘാതം ഛിനത്തി ബന്ധാന് വിവൃണോതി സ്രോതാംസി ക്ഷപയതി ശ്ലേഷ്മാണം ലഘുരൂക്ഷതീക്ഷോഷ്ണശ്ച| കുരുതേऽതിനിഷേവിതഃ സ തൃഷ്ണാം മദമൂര്ച്ഛാവമിമോഹദേഹസാദാന്| ബലശുക്രഗലോപ ശോഷകമ്പഭ്രമതാപഗ്ലപനാതികര്ശനാനി|| കരചരണപാര്ശ്വപൃഷ്ഠപ്രഭൃതിഷ്വനിലസ്യ കോപമ് കരോതി| കിമ്ഭൂതം സങ്കോചാദിഭിസ്തീവ്രം ദുസ്സഹമേതച്ച തൃഷ്ണാദികം വായ്വഗ്നിഗുണാധിക്യേന ഹേതുനാ കരോതി| ഹേതുകീര്തനം ദേശാദിവശാദ്ധേതോരൂനാധിക്യേന തത്കാര്യസ്യാപി തഥാഭാവസൂചനായാന്യത്ര ച തദ്ധേതുസദ്ഭാവേ തഥൈവേതി പ്രദര്ശനായ ച||൯||
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
കഷായോ ബലാസം സപിത്തം സരക്തം നിഹന്ത്യാശു ബധ്നാതി വര്ചോതിരൂക്ഷഃ| ഗുരുസ്ത്വക്സവര്ണത്വകൃത് ക്ലേദശോഷീ ഹിമഃ പ്രീണനോ രോപണോ ലേഖനശ്ച| അത്യഭ്യാസാത്മോऽപി ശുക്രോപരോധം തൃഷ്ണാധ്മാനസ്തമ്ഭവിഷ്ടമ്ഭകാര്ശ്യമ്| സ്രോതോബന്ധം വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗം പക്ഷാഘാതാക്ഷേപകാദീംശ്ച കുര്യാത്||൧൦||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
കഷായഃ ബലാസം ശ്ലേഷ്മാണം സപിത്തം സരക്തം ചാശു നിഹന്തി| വര്ചഃ പുരീഷം ബധ്നാതി രുണദ്ധി| സോऽപ്യത്യഭ്യാസാത് ശുക്രോപഘാതാദീന് കുര്യാത്||൧൦||
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
അഥ മധുരസ്കന്ധോ ഘൃതമധുതൈലക്ഷീരമേദോമജ്ജേക്ഷുവികൃതിദ്രാക്ഷാക്ഷോഡ ഖര്ജൂരമോചചോചപനസസിഞ്ചതികാപ്രിയാലരാജാദനഖര്ജൂരീതാലമസ്തക കാശ്മര്യമധൂകപരൂഷകതാമലകീവീരവിദാരീശതാവരീതുഗാക്ഷീരീ ജീവകര്ഷഭക്ഷീരശുക്ലാമധൂലികാത്മഗുപ്താബലാതിബലാവിശ്വദേവാസഹദേവാ സാലിപര്ണീമുദ്ഗപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീമാഷപര്ണീമഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാഋദ്ധി വൃദ്ധിശ്രാവണീച്ഛത്രാതിച്ഛത്രര്ശ്യപ്രോക്താശ്വഗന്ധാശ്വദംഷ്ട്രാമൃണാലികാ പുഷ്കരബീജശൃങ്ഗാടകകശേരുകതകകനകബിമ്ബീപ്രപൌണ്ഡരീകപ്രഭൃതീനി ജീവനീയോ ഗണസ്തൃണപഞ്ചമൂലഞ്ച||൧൧||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
അഥാനന്തരമേതേഷാം രസാനാമാശ്രയദ്രവ്യസ്കന്ധാ ദ്രവ്യസമൂഹാ ഉച്യന്തേ| തത്ര ഘൃതാദിതൃണപഞ്ചമൂലാന്തോ മധുരസ്കന്ധഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദേനാപഠിതാനി മധുരദാഡിമാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ||൧൧||
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
അമ്ലദ്രവ്യസ്കന്ധോ ദാഡിമാമലകാമ്രാമ്രാതകശീശാമ്രമാതുലുങ്ഗവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലീകാമ്ലവേതസ കുവലലകുചപാരാവതഭവ്യകരമര്ദധവധന്വനകോലബദരൈരാവതകപിത്ഥ ദന്തശഠപ്രാചീനാമലകനാരങ്ഗതിലകണ്ടകരൂപ്യദധിമസ്തുതക്രധാന്യാമ്ല മദ്യശുക്തപ്രഭൃതീനി||൧൨||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
ദാഡിമാദിശുക്താന്തോऽമ്ലദ്രവ്യസ്കന്ധഃ||൧൨||
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
ലവണദ്രവ്യസ്കന്ധഃ സൈന്ധവാദീനി ക്ഷാരാന്താനി ത്രപുസീസപ്രഭൃതീനി ച||൧൩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
സൈന്ധവാദീനി സീസകാന്താന്യന്യാനി ചൈവംരസാനി ലവണസ്കന്ധഃ|
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
തിക്തദ്രവ്യസ്കന്ധോऽഗരുതഗരോശീരവാലകചന്ദനനലദകൃതമാലനക്തമാലാ പാമാര്ഗഹരിദ്രാദ്വയമുസ്തമൂര്വാമദനഫലാജശൃങ്ഗീത്രായമാണാകടുകാ കിരാതതിക്തകകരവീരവിശാലാസുഷവ്യതിവിഷായവാസകജ്യോതിഷ്മതീപാഠാ വികങ്കതാര്കകാകമാചീവചാവരണവത്സകവൈജയന്തീവേതസസപ്തപര്ണസോമവല്ക സുമനഃകാംസ്യലോഹപ്രഭൃതീനി പടോലാദിശ്ച ശാകവര്ഗഃ||൧൪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
അവര്ഗാദീനി ലോഹാന്താന്യന്യാനി ചൈവംവിധരസാനി പടോലസപ്തലേത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പടോലാദികടുകാന്തശ്ച ശാകവര്ഗസ്തിക്തസ്കന്ധഃ|
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
കടുകദ്രവ്യസ്കന്ധോ മരിചഹിങ്ഗുതേജോവതീഹസ്തിപിപ്പലീവിഡങ്ഗഭല്ലാതകാസ്ഥിമൂലകസര്ഷപലശുന പലാണ്ഡുകരഞ്ജമനഃശിലാലദേവദാരുകുഷ്ഠൈലാസുരസചോരകഹരേണുകാമൂത്ര പിത്തപ്രഭൃതീനി കുഠേരാദിശ്ച ഹരിതവര്ഗഃ പഞ്ചകോലഞ്ച||൧൫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
മരീചാദീനി ഹരേണുകാന്താന്യന്യാനി ചൈവംരസാനി മൂത്രാണി ഗവാദീനാം പൂര്വനിര്ദിഷ്ടാനി സര്വം ച പ്രാണിനോऽന്തര്ഭവമവയവരൂപം പിത്തം കുഠേരാദിശ്ച പൂര്വോക്തോ ഹരിതവര്ഗഃ പഞ്ചകോലം ചേതി കടുകസ്കന്ധഃ||൧൫||
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
കഷായദ്രവ്യസ്കന്ധോ ഹരീതകീപ്രിയങ്ഗ്വനന്താക്ഷൌദ്രലോധ്രകട്ഫലധവധന്വനധാത്രീഫലധാതുകീപുഷ്പപദ്മാപദ്മകപദ്മപുഷ്പനാഗകേസരകുമുദോത്പലതങ്ഗതിന്ദുകകദമ്ബോദുമ്ബരജമ്ബ്വാമ്രപ്ലക്ഷവടബിഭീതകവികങ്കതജമ്ബ്വാമ്രാസ്ഥ്യാമകപിത്ഥാശ്വത്ഥമോചരസസമങ്ഗാസോമവല്കസപ്തപര്ണസ്യന്ദനാസനസല്ലകീസാലതാലപ്രിയാലൈലാവാസ്തുകപരിപേലവജിങ്ഗിണീബദരീഖദിരകദരാരിമേദകാശകശേരുകവംശാശ്മന്തകാശോകശിരീഷശിംശപാപലാശശമശിണശങ്ഖനാഭിമേഷശൃങ്ഗീതരുണഖര്ജ്ജൂരസ്ഫൂര്ജ്ജകഭൂര്ജ്ജാര്ജുനാജകര്ണവരണപ്രിയാലമുക്താഞ്ജനഗൈരികബിസമൃണാലപ്രഭൃതീനി||൧൬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
ഹരീതക്യാദീനി മൃണാലാന്താന്യന്യാനി ചൈവം രസാനി കഷായസ്കന്ധഃ|
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
തത്ര പ്രായോ മധുരം ശ്ലേഷ്മലമന്യത്ര പുരാണശാലിയവഗോധൂമമുദ്ഗമധുശര്കരാജാങ്ഗലമാംസാത്| പ്രായോऽമ്ലം പിത്തലമന്യത്ര ദാഡിമാമലകാത് പ്രായോ ലവണമവൃഷ്യം ചാന്യത്രാമൃതാപടോലീനാഗരപിപ്പലീലശുനാത്| പ്രായഃ കഷായം ശീതം സ്തമ്ഭനം ചാന്യത്ര ഹരീതക്യാ||൧൭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സര്വേഷാം മധുരാദീനാം സാമാന്യേന ശ്ലേഷ്മലാദിത്വമുക്തം യത്ര ചൈതത് വ്യഭിചരതി തദ്ദര്ശയതി| പുരാണശാല്യാദി വര്ജയിത്വാ സര്വം മധുരം പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മകരമ്| മധുരദാഡിമാദി മധുരമപി ന ശ്ലേഷ്മകരമിതി പ്രദര്ശനാര്ഥം പ്രായോഗ്രഹണമ്| ഏവം സര്വേഷു പ്രായോഗ്രഹണേഷൂഹ്യമ്| അന്യത് സുബോധമ്| അമൃതാപടോല്യൌ തിക്താനാം നാഗരപിപ്പലീലശുനം കടുകാനാമ്|| ൧൭||
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ഇതി യഥാസ്ഥൂലം നിത്യോപയോഗിനാം പ്രധാനതമാനാഞ്ചോപസംഗ്രഹഃ||൧||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
ഇത്യേവംവിധൈഃ സ്കന്ധൈര്ബാഹുല്യാനതിക്രമേണ നിത്യോപയോഗിനാം പ്രധാനതമാനാം ച ദ്രവ്യാണാം സങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ||൧൮||
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ഘൃതാമലകസിന്ധൂത്ഥപടോലീനാഗരാഭയാഃ| ശ്രേഷ്ഠാ യഥാസ്വം സ്കന്ധേഷു.............||൧൯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ഷട്സു മധുരാദിഷു സ്കന്ധേഷു മധ്യേ ഘൃതാദികം യഥാക്രമം ശ്രേഷ്ഠമ്||൧൯||
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................രസദേശസ്തു വക്ഷ്യതേ| അഥ യഃ ശിശിരപവനധരണീധരവിവിധവനഗഹനനദീതടാകപല്വലോദപാന കമലകുമുദകുവലയാവകീര്ണോ രമ്യഃ സ്ഥിരസ്നിഗ്ധഭൂമിര്ഭൂരിഹരിതതൃണോऽതി ദൂരവിസ്തൃതപ്രതാനപ്രവാലോപസഞ്ഛന്നപാദപഃ സസ്യസരീസൃപഖഗബഹുലഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രായോ ഗുര്വൌഷധിസലിലഃ ശ്ലീപദഗലരോഗാപചീജ്വരാദ്യാമയോപദ്രുതജനപദഃ സോऽനൂപോ മധുരരസയോനിഃ||൨൦||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം ച രസാനാമഥ യഃ ശിശിരേത്യാദിനാ ഉത്പത്ത്യാധാരോ ദേശ ഉച്യതേ| ശിശിരശ്ചാസൌ പവനഃ ശിശിരപവനഃ| ധരണീധരഃ പര്വതഃ| വനാനാം ഗഹനാനി വനഗഹനാനി വനസങ്കടാനി വിവിധാനി ച വനഗഹനാനി വിവിധവനഗഹനാനി| പല്വലം നഡ്വലമുദപാനം കൂപപ്രായോ ജലാശയഃ| ഏതൈഃ കുവലയാന്തൈരാകീര്ണോ വ്യാപ്തഃ| രമ്യഃ മനോരമഃ| സ്ഥിരഃ അസരണശീലഃ| തഥാ സ്നിഗ്ധഃ തഥാ പ്രഭൂതാനി ഹരിതാനി ച തൃണാനി യത്ര സ ഭൂരിഹരിതതൃണഃ| തഥാതിദൂരം വിസൃതൈഃ പ്രതാനൈഃ ലതാസന്തതിഭിഃ പ്രവാലൈശ്ച സുജാതൈരങ്കുരൈരുപസഞ്ഛന്നാഃ സ്ഥഗിതാഃ പാദപാ യത്ര| തഥാ സസ്യാദിബഹുലഃ| സരീസൃപാഃ സര്പാദയഃ| ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രകൃതിജനപദൌഷധാദിഃ| ഗര്വൌഷധപാനീയഃ ശ്ലീപദാദ്യാമയോപദ്രുത ജനപദൌ യോ ദേശഃ സ ആനൂപനാമാ മധുരരസ്യ യോനിരുത്പത്തിസ്ഥാനമ്|| ൨൦||
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
യസ്തു വിഷമവിപുലസികതാസ്ഥലബഹുലോऽതിദൂരാവഗാഢവിരസസലിലഃ ക്ലേശസഹാരോഗശരീരദീര്ഘായുഃപ്രായോ ജനപദോऽനൂപപരീതശ്ച സ ജാങ്ഗലഃ കടുകരസയോനിഃ||൨൧||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
യസ്തു പുനര്വിഷമശ്ചാസൌ വിപുലോ വിഷമവിപുലഃ പുനര്വിഷമവിപുലേന സികതാസ്ഥലബഹുലസ്യ കര്മധാരയഃ| നിമ്നോന്നതോ വിസ്തീര്ണഃ പ്രഭൂതസ്ഥലഃ സ്വല്പജലശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാതിദൂരമവഗാഢം സ്വല്പത്വാന്മഗ്നം വിരസം ച സലിലം യസ്മിന് സ തഥാ| കഠിനാഃ ക്ലേശസഹാഃ അരോഗശരീരാഃ ദീര്ഘായുഃപ്രായാ ജനപദാ യത്ര| തഥാനന്തരോക്താനൂസ്വരൂപവിപരീതശ്ച യോ ദേശഃ സ ജാങ്ഗലനാമാ കടുകരസയോനിഃ|
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
അത ഏവ ചാനൂപസാധാരണോ ജാങ്ഗലസാധാരണശ്ച വികല്പ്യഃ| തയോരാദ്യോ ലവണാമ്ലയോര്യോനിരിതരശ്ചേതരയോഃ||൨൨||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
ഉഭയലക്ഷണമിശ്രീഭാവാത് സാധാരണഃ| സ ച ദ്വിവിധഃ ആനൂപലക്ഷണാനാമാധിക്യാദാനൂപസാധാരണഃ| സ ച പാഠക്രമേ ആദ്യോ ലവണാമ്ലയോര്യോനിഃ| ഇതരോ ജാങ്ഗലലക്ഷണാധിക്യാജ്ജാങ്ഗലസാധാരണഃ| സ ഇതരയോഃ ശേഷയോസ്തിക്തകഷായയോര്യോനിഃ|| ൨൨||
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
സമ്യോഗാസ്ത്വേഷാം സപ്തപഞ്ചാശദ്ഭവന്തി- സ്വാദുര്ദ്വികേഷു പഞ്ചാമ്ലശ്ചതുരോ ലവണസ്ത്രയമ്| ദ്വൌ തിക്തഃ കടുകശ്ചൈകം യാതി പഞ്ചദശൈവ തേ| ത്രികേഷു മധുരഃ സാമ്ലശ്ചതുരോ ലവണാന്വിതഃ| ത്രീന്യുക്തസ്തിക്തകേന ദ്വൌ കടുനൈകം നിഷേവതേ| സ്വാദുര്ദശൈവമമ്ലഃ ഷട് സംയോഗാന് പൂര്വവത്ക്രിയാ| ലവണസ്ത്രീന് ഭജത്യേകം തിക്ത ഏവം തു വിശംതിഃ| സ്വാദ്ശ്ചാമ്ലശ്ചതുഷ്കേഷു ഷട് ത്രയം ലവണാനുഗഃ| ഏകം തിക്തയുതോ യാതി ദശൈവ മധുരോ രസഃ| ചത്വാരോऽമ്ലഃ പടുശ്ചൈകം ഭേദാഃ പഞ്ചദശേതി ച| ഏകൈകസ്യ പരിത്യാഗാത് സംയോഗാഃ പഞ്ചകേ ച ഷട്| ഏകശ്ച ഷഡ്രസഃ ഷട് ച പൃഥഗേവം ത്രിഷഷ്ടിധാ||൨൩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം ച മധുരാദീനാം രസാനാം രസാന്തരസംയോഗേന സപ്തപഞ്ചാശത് സംയോഗാ ഭവന്തി വക്ഷ്യമാണേന പ്രകാരേണ| ഭവന്തി ചാത്രേതി പദ്യവസ്ത്വാരമ്ഭേ തന്ത്രരീതിഃ| തേ ച സംയോഗാഃ ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ പഞ്ചഭിഃ ഷഡ്ഭിശ്ച രസൈര്നിഷ്പദ്യന്തേ| തേ ച സ്വാദുരിത്യാദിനാ ക്രമേണോച്യന്തേ| ദ്വികേഷു സംയോഗേഷു സ്വാദുര്മധുരഃ പഞ്ചസംയോഗാന് ജനയതി| മധുരാമ്ലഃ| മധുരലവണഃ| മധുരതിക്തഃ| മധുരകടുകഃ| മധുരകഷായഃ| അമ്ലോലവണാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ സമ്ബദ്ധശ്ചതുരഃ സംയോഗാന് ജനയതി| അമ്ലലവണഃ| അമ്ലതിക്തഃ| അമ്ലകടുകഃ| അമ്ലകഷായശ്ചേതി| ലവണസ്തു തിക്താദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബദ്ധസ്ത്രീനേവ സംയോഗാന് ജനയതി| ലവണതിക്തഃ| ലവണകടുകഃ| ലവണകഷായശ്ചേതി| തിക്തഃ കടുകഷായാഭ്യാം സമ്ബദ്ധൌ ദ്വൌ സംയോഗൌ ജനയതി| തിക്തകടുകഃ| തിക്തകഷായശ്ചേതി| കടുകശ്ചൈകം സംയോഗം ജനയതി| കടുകഷായഃ| ഏവം ദ്വികസംയോഗാഃ പഞ്ചദശ| ത്രികേഷു സംയോഗേഷു മധുരോ രസഃ സാമ്ലോ ലവണാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ ക്രമേണ യുക്തശ്ചതുരഃ സംയോഗാന് ജനയതി| മധുരാമ്ലലവണഃ| മധുരാമ്ലതിക്തഃ| മധുരാമ്ലകടുകഃ| മധുരാമ്ലകഷായഃ| സ ഏവ ച മധുരോऽമ്ലത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ ലവണാന്വിതഃ തിക്താദിഭിസ്ത്രിഭിഃ ക്രമേണ സംയുക്തസ്ത്രീന് ഭേദാന് ജനയതി| മധുരലവണതിക്തഃ| മധുരലവണകടുകഃ| മധുരലവണകഷായശ്ചേതി| സ ഏവ മധുരോ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ സതിക്തഃ കടുകഷായാഭ്യാം ക്രമേണ സംയുക്തൌ ദ്വൌ സംയോഗൌ ജനയതി| മധുരതിക്തകടുകഃ| മധുരതിക്തകഷായശ്ചേതി| സ ഏവ തിക്തത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ കടുകസംയുക്ത ഏകം സംയോഗം ജനയതി| മധുരകടുകഷായഃ| ഏവം ജനയതി മധുരഃ സംയോഗാന് ദശ| അമ്ലസ്തു ത്രികസംയോഗാത് ഷഡ് ജനയതി| പൂര്വവത്തു ക്രിയാ| തത്രാമ്ലലവണഃ തിക്താദിഭിഃ ക്രമേണ സമ്ബദ്ധസ്ത്രീന് സംയോഗാന് ജനയതി| അമ്ലലവണതിക്തഃ| അമ്ലലവണകടുകഃ| അമ്ലലവണകഷായഃ| സ ഏവാമ്ലോ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ സതിക്തഃ കടുകഷായാഭ്യാം ക്രമേണ സമ്ബദ്ധൌ ദ്വൌ സംയോഗൌ ജനയതി| അമ്ലതിക്തകടുകഃ| അമ്ലതിക്തകഷായഃ| ഏവം സ തിക്തത്യാഗേന അമ്ലകടുകകഷായഃ ഇത്യമ്ലഃ ഷട്| ലവണഃ സതിക്തഃ കടുകഷായാഭ്യാം ക്രമേണ സമ്ബദ്ധൌ ദ്വൌ സംയോഗൌ ജനയതി| ലവണതിക്തകടുകഃ| ലവണതിക്തകഷായഃ| ഏവം സ തിക്തത്യാഗേനൈകം ജനയതി, ലവണകടുകഷായഃ| ഏവം ലവണസ്ത്രീന്| തിക്ത ഏകം സയോഗം ജനയതി| തിക്തകടുകഷായഃ| ഏവം ത്രികസംയോഗാ വിംശതിഃ| ചതുഷ്കസംയോഗാ ഉച്യന്തേ| തത്ര മധുരഃ പൂര്വവത് സാമ്ലോ ലവണാദിഭിശ്ചതുര്ഭിര്യുക്തഃ ഷട് സംയോഗാന് ജനയതി| മധുരാമ്ലലവണതിക്തഃ| മധുരാമ്ലലവണകടുകഃ| മധുരാമ്ലലവണകഷായഃ| മധുരാമ്ലതിക്തകടുകഃ| മധുരാമ്ലതിക്തകഷായഃ| മധുരാമ്ലകടുകഷായഃ| സ ഏവ മധുരോऽമ്ലത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ ലവണാനുഗസ്ത്രീന് സംയോഗാന് ജനയതി| മധുരലവണകടുകഃ| മധുരലവണകഷായഃ| സ ഏവ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ തിക്തയുക്ത ഏകം സംയോഗം ജനയതി| മധുരതിക്തകടുകകഷായഃ| ഏവം ചതുഷ്കേഷു മധുരോ ദശ സംയോഗാന് ജനയതി| അമ്ലഃ പൂര്വവച്ചചതുരഃ സംയോഗാന് ജനയതി| അമ്ലലവണതിക്തകടുകഃ| അമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ| അമ്ലലവണകടുകകഷായഃ| സ ഏവ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ തിക്തയുക്ത ഏകം സംയോഗം ജനയതി| അമ്ലതിക്തകടുകകഷായഃ| ഏവം ചതുഷ്കേഷ്വമ്ലശ്ചചതുരഃ| തതോऽമ്ലാദനന്തരോ ലവണ ഏകം ഭേദം യാതി| ലവണതിക്തകടുകകഷായഃ| ഏവം ചതുഷ്കഭേദാഃ പഞ്ചദശ| പഞ്ചകസംയോഗേ ഏകൈകസ്യ രസസ്യ ക്രമേണ ത്യാഗാത് ഷട് സംയോഗാ ഉത്പദ്യന്തേ| തത്ര മധുരത്യാഗാദമ്ലലവണതിക്തകടുകകഷായഃ| അമ്ലത്യാഗാത് മധുരലവണതിക്തകടുകകഷായഃ| ലവണത്യാഗാത് മധുരാമ്ലതിക്തകടുകകഷായഃ| തിക്തത്യാഗാന്മധുരാമ്ലലവണകടുകകഷായഃ| കടുകത്യാഗാന്മധുരാമ്ലതിക്തകടുകഃ| ഏവമേകീകൃതാഃ ഷട്പഞ്ചാശത് സംയോഗാ ഭവന്തി| സപ്തപഞ്ചാശച്ചാ ഷഡ്രസഃ സംയോഗഃ| ഷട് ച രസാഃ പൃഥഗ്ഭൂതാഃ| ഏവം ത്രിഷഷ്ടിപ്രകാരാ രസാഃ|| ൨൩||
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
തേ രസാനുരസതോ രസഭേദാസ്താരതമ്യപരികല്പനയാ ച| സമ്ഭവന്തി ഗണാനാം സമതീതാ ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ||൨൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രസഭേദീയോനാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൨൫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
തേ ച ത്രിഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാഭേദാ ഗണാനാം സമതീതാ അഹുത്വാത് ഗണയിതുമശക്യാഃ സമ്ഭവന്തി നിഷ്പദ്യന്തേ| കുതഃ? ആഹ- രസാനുരസതഃ ക്വചിത്കശ്ചിദ്വിശിഷ്ടോ യോ രസഃ സ ഏവാऽന്യത്രാऽനുരസഃ| തഥാ കശ്ചിദ്വിശിഷ്ടസങ്ഖ്യഃ ക്വചിദധികഃ| ക്വചിദധികതരഃ ഇത്യതസ്തേ ച രസഭേദാ നാനാവിധാ നാനാവിധാനാം ദോഷാണാം രസാശ്രയാണാം ച ഭേഷജാനാം വിശേഷം വികല്പ്യ ശരീരിണ ഉപയോജ്യാ ഇതി|| ൨൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ഠാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ അഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ