Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രസഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
രസഃ ഖല്വാപ്യഃ പ്രാഗവ്യക്തശ്ച| സ ഷഡൃതുകത്വാത് കാലസ്യ മഹാഭൂതഗുണൈരൂനാതിരിക്തൈഃ സംസൃഷ്ടോ വിഷമം വിദഗ്ധഃ ഷോഢാ പൃഥഗ്വിപരിണമതേ മധുരാദിഭേദേന||൨||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
തത്ര ഭൂജലയോര്ബാഹുല്യാന്മധുരോ രസഃ| ഭൂതേജസോരമ്ലഃ ജലതേജസോര്ലവണഃ| വായ്വാകാശയോസ്തിക്തഃ| വായുതേജസോഃ കടുകഃ| വായൂര്വ്യോഃ കഷായഃ||൩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
തേഷാം സ്വാദുരാസ്വാദ്യമാനോ മുഖമുപലിമ്പതീന്ദ്രിയാണി പ്രസാദയതി| ദേഹം പ്രഹ്ലാദയതി| ഷട്പദപിലീലികാദീനാമപീഷ്ടതമഃ| അമ്ലസ്തു ജിഹ്വാമുദ്വേജയത്യുരഃ കണ്ഠം വിദഹതി| മുഖം സ്രാവയത്യക്ഷിഭ്രുവം സങ്കോചയതി ദശനാന് ഹര്ഷയതി രോമാണി ച| ലവണോ മുഖം വിഷ്യന്ദയതി കണ്ഠകപോലം വിദഹതി അന്നം പ്രരോചയതി| തിക്തോ വിശദയതി വദനം വിശോധയതി കണ്ഠം പ്രതിഹന്തി രസാനാമ്| കടുകോ ഭൃശമുദ്വേജയതി ജിഹ്വാഗ്രം ചിമിചിമായതി കണ്ഠകപോലം സ്രാവയതി മുഖാക്ഷിനാസികം വിദഹതി ദേഹമ്| കഷായസ്തു ജഡയതി ജിഹ്വാം ബധ്നാതി കണ്ഠം പീഡയതി ഹൃദയമ്||൪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
തത്ര മധുരോ രസോ ജന്മപ്രബൃതി സാത്മ്യാത്സര്വധാതുവിവര്ധന ആയുഷ്യോ ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണബലവര്ണേന്ദ്രിയത്വക്കേശകണ്ഠഹിതഃ പ്രീണനോ ബൃംഹണോ ജീവനസ്തര്പണഃ സ്ഥൈര്യസന്ധാനസ്തന്യകരോവാതപിത്തവിഷദാഹമൂര്ച്ഛാതൃഷ്ണാ പ്രശമനഃ സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ മൃദുര്ഗുരുശ്ച| ഏവങ്ഗുണോऽപി സ സദാത്യുപയുജ്യമാനഃ സ്ഥൌല്യാഗ്നിസാദഗുരുതാലസകാതിനിദ്രാഃ| ശ്വാസപ്രമേഹഗലരോഗവിസംജ്ഞതാസ്യ മാധുര്യലോചനഗലാര്ബുദഗണ്ഡമാലാഃ| ഛര്ദ്യുദര്ദമൂര്ധരുക്കാസപീനസക്രിമീന്| ശ്ലീപദജ്വരോദരഷ്ഠീവനാനി ചാവഹേത്||൫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
അമ്ലോऽനിലബര്ഹണോऽനുലോമനഃ കോഷ്ഠവിദാഹീ രക്തപിത്തകൃദുഷ്ണവീര്യഃ ശീതസ്പര്ശോ ബോധയതീന്ദ്രിയാണി രോചനഃ പാചനോ ദീപനോ ബൃംഹണസ്തര്പണഃ പ്രീണനഃ ക്ലേദനോ വ്യവായീ ലഘുഃ സ്നിഗ്ധോ ഹൃദ്യശ്ച| ജനയതി ശിഥിലത്വം സേവിതഃ സോऽതിദേഹേ കഫവിലയനകണ്ഡൂപാണ്ഡുതാരക്തദൃഗ്വിഘാതാന്| ക്ഷതവിഹിതവിസര്പം രക്തപിത്തം പിപാസാം ശ്വയഥുമപി കൃശാനാം തൈജസത്വാത് ഭ്രമഞ്ച||൬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
ലവണഃ സ്തമ്ഭബന്ധസങ്ഘാതവിധ്മാപനഃ സര്വരസപ്രത്യനീകോ ദീപനോ രോചനഃ പാചനഃ ക്ലേദനഃ ശോഷണഃ സ്നേഹനഃ സ്വേദനഃ ഭേദനശ്ഛേദനഃ സരോ വ്യവായീ വികാഷീ ഹരതി പവനം വിഷ്യന്ദയതി കഫം വിശോധയതി സ്രോതാംസി നാതിഗുരുഃ സ്നിഗ്ധതീക്ഷോഷ്ണശ്ച| ഖലതിപലിതതൃഷ്ണാതാപമൂര്ച്ഛാവിസര്പ- ശ്വയഥുകിടിഭകോഠാക്ഷേപരോധാസ്രപിത്തമ്| ക്ഷതവിഷമദവൃദ്ധിം വാതരക്തം കരോതി ക്ഷപയതി ബലമോജഃ സോऽതി വാ സേവനേന||൭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
തിക്തഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരരുചിവിഷകൃമിമൂര്ച്ഛോത്ക്ലേദജ്വരദാഹതൃട്കുഷ്ഠകണ്ഡൂഹരഃ ക്ലേദമേദോവസാമജ്ജവിണ്മൂത്രപിത്തശ്ലേഷ്മോപശോഷണോ ദീപനഃ പാചനോ ലേഖനഃ സ്തന്യകണ്ഠവിശോധനോ മേധ്യോ നാതിരൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുശ്ച| ധാതുബലക്ഷയമൂര്ച്ഛാഗ്ലാനിഭ്രമവാതരോഗപരുഷത്വമ്| ഖരവിശദരൌക്ഷ്യഭാവൈഃ സോऽതിസമാസേവിതഃ കുര്യാത്||൮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
കടുകോऽലസകശ്വയഥൂദര്ദസ്ഥൌല്യാഭിഷ്യന്ദകൃമിവക്ത്രരോഗവിഷകുഷ്ഠ കണ്ഡൂപ്രസാധനോ വ്രണാവസാദനഃ സ്നേഹക്ലേദശോഷണോ രോചനഃ പാചനോ ദീപനോ ലേഖനഃ ശോധനഃ ശോഷയത്യന്നം സ്ഫുടയതീന്ദ്രിയാണി ഭിനത്തി ശോണിതസങ്ഘാതം ഛിനത്തി ബന്ധാന് വിവൃണോതി സ്രോതാംസി ക്ഷപയതി ശ്ലേഷ്മാണം ലഘുരൂക്ഷതീക്ഷോഷ്ണശ്ച| കുരുതേऽതിനിഷേവിതഃ സ തൃഷ്ണാം മദമൂര്ച്ഛാവമിമോഹദേഹസാദാന്| ബലശുക്രഗലോപ ശോഷകമ്പഭ്രമതാപഗ്ലപനാതികര്ശനാനി| കരചരണപാര്ശ്വപൃഷ്ഠപ്രഭൃതിഷ്വനിലസ്യ കോപമതിതീവ്രമ്| സങ്കോചതോദഭേദൈഃ വായ്വഗ്നിഗുണാധികത്വേന||൯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
കഷായോ ബലാസം സപിത്തം സരക്തം നിഹന്ത്യാശു ബധ്നാതി വര്ചോതിരൂക്ഷഃ| ഗുരുസ്ത്വക്സവര്ണത്വകൃത് ക്ലേദശോഷീ ഹിമഃ പ്രീണനോ രോപണോ ലേഖനശ്ച| അത്യഭ്യാസാത്മോऽപി ശുക്രോപരോധം തൃഷ്ണാധ്മാനസ്തമ്ഭവിഷ്ടമ്ഭകാര്ശ്യമ്| സ്രോതോബന്ധം വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗം പക്ഷാഘാതാക്ഷേപകാദീംശ്ച കുര്യാത്||൧൦||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
അഥ മധുരസ്കന്ധോ ഘൃതമധുതൈലക്ഷീരമേദോമജ്ജേക്ഷുവികൃതിദ്രാക്ഷാക്ഷോഡ ഖര്ജൂരമോചചോചപനസസിഞ്ചതികാപ്രിയാലരാജാദനഖര്ജൂരീതാലമസ്തക കാശ്മര്യമധൂകപരൂഷകതാമലകീവീരവിദാരീശതാവരീതുഗാക്ഷീരീ ജീവകര്ഷഭക്ഷീരശുക്ലാമധൂലികാത്മഗുപ്താബലാതിബലാവിശ്വദേവാസഹദേവാ സാലിപര്ണീമുദ്ഗപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീമാഷപര്ണീമഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാഋദ്ധി വൃദ്ധിശ്രാവണീച്ഛത്രാതിച്ഛത്രര്ശ്യപ്രോക്താശ്വഗന്ധാശ്വദംഷ്ട്രാമൃണാലികാ പുഷ്കരബീജശൃങ്ഗാടകകശേരുകതകകനകബിമ്ബീപ്രപൌണ്ഡരീകപ്രഭൃതീനി ജീവനീയോ ഗണസ്തൃണപഞ്ചമൂലഞ്ച||൧൧||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
അമ്ലദ്രവ്യസ്കന്ധോ ദാഡിമാമലകാമ്രാമ്രാതകശീശാമ്രമാതുലുങ്ഗവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലീകാമ്ലവേതസ കുവലലകുചപാരാവതഭവ്യകരമര്ദധവധന്വനകോലബദരൈരാവതകപിത്ഥ ദന്തശഠപ്രാചീനാമലകനാരങ്ഗതിലകണ്ടകരൂപ്യദധിമസ്തുതക്രധാന്യാമ്ല മദ്യശുക്തപ്രഭൃതീനി||൧൨||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
ലവണദ്രവ്യസ്കന്ധഃ സൈന്ധവാദീനി ക്ഷാരാന്താനി ത്രപുസീസപ്രഭൃതീനി ച||൧൩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
തിക്തദ്രവ്യസ്കന്ധോऽഗരുതഗരോശീരവാലകചന്ദനനലദകൃതമാലനക്തമാലാ പാമാര്ഗഹരിദ്രാദ്വയമുസ്തമൂര്വാമദനഫലാജശൃങ്ഗീത്രായമാണാകടുകാ കിരാതതിക്തകകരവീരവിശാലാസുഷവ്യതിവിഷായവാസകജ്യോതിഷ്മതീപാഠാ വികങ്കതാര്കകാകമാചീവചാവരണവത്സകവൈജയന്തീവേതസസപ്തപര്ണസോമവല്ക സുമനഃകാംസ്യലോഹപ്രഭൃതീനി പടോലാദിശ്ച ശാകവര്ഗഃ||൧൪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
കടുകദ്രവ്യസ്കന്ധോ മരിചഹിങ്ഗുതേജോവതീഹസ്തിപിപ്പലീവിഡങ്ഗഭല്ലാതകാസ്ഥിമൂലകസര്ഷപലശുന പലാണ്ഡുകരഞ്ജമനഃശിലാലദേവദാരുകുഷ്ഠൈലാസുരസചോരകഹരേണുകാമൂത്ര പിത്തപ്രഭൃതീനി കുഠേരാദിശ്ച ഹരിതവര്ഗഃ പഞ്ചകോലഞ്ച||൧൫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
കഷായദ്രവ്യസ്കന്ധോ ഹരീതകീപ്രിയങ്ഗ്വനന്താക്ഷൌദ്രലോധ്രകട്ഫലധവധന്വനധാത്രീഫലധാതുകീപുഷ്പപദ്മാപദ്മകപദ്മപുഷ്പനാഗകേസരകുമുദോത്പലതങ്ഗതിന്ദുകകദമ്ബോദുമ്ബരജമ്ബ്വാമ്രപ്ലക്ഷവടബിഭീതകവികങ്കതജമ്ബ്വാമ്രാസ്ഥ്യാമകപിത്ഥാശ്വത്ഥമോചരസസമങ്ഗാസോമവല്കസപ്തപര്ണസ്യന്ദനാസനസല്ലകീസാലതാലപ്രിയാലൈലാവാസ്തുകപരിപേലവജിങ്ഗിണീബദരീഖദിരകദരാരിമേദകാശകശേരുകവംശാശ്മന്തകാശോകശിരീഷശിംശപാപലാശശമശിണശങ്ഖനാഭിമേഷശൃങ്ഗീതരുണഖര്ജ്ജൂരസ്ഫൂര്ജ്ജകഭൂര്ജ്ജാര്ജുനാജകര്ണവരണപ്രിയാലമുക്താഞ്ജനഗൈരികബിസമൃണാലപ്രഭൃതീനി||൧൬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
തത്ര പ്രായോ മധുരം ശ്ലേഷ്മലമന്യത്ര പുരാണശാലിയവഗോധൂമമുദ്ഗമധുശര്കരാജാങ്ഗലമാംസാത്| പ്രായോऽമ്ലം പിത്തലമന്യത്ര ദാഡിമാമലകാത് പ്രായോ ലവണമവൃഷ്യം ചാന്യത്രാമൃതാപടോലീനാഗരപിപ്പലീലശുനാത്| പ്രായഃ കഷായം ശീതം സ്തമ്ഭനം ചാന്യത്ര ഹരീതക്യാ||൧൭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ഇതി യഥാസ്ഥൂലം നിത്യോപയോഗിനാം പ്രധാനതമാനാഞ്ചോപസംഗ്രഹഃ||൧||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ഘൃതാമലകസിന്ധൂത്ഥപടോലീനാഗരാഭയാഃ| ശ്രേഷ്ഠാ യഥാസ്വം സ്കന്ധേഷു.............||൧൯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................രസദേശസ്തു വക്ഷ്യതേ| അഥ യഃ ശിശിരപവനധരണീധരവിവിധവനഗഹനനദീതടാകപല്വലോദപാന കമലകുമുദകുവലയാവകീര്ണോ രമ്യഃ സ്ഥിരസ്നിഗ്ധഭൂമിര്ഭൂരിഹരിതതൃണോऽതി ദൂരവിസ്തൃതപ്രതാനപ്രവാലോപസഞ്ഛന്നപാദപഃ സസ്യസരീസൃപഖഗബഹുലഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രായോ ഗുര്വൌഷധിസലിലഃ ശ്ലീപദഗലരോഗാപചീജ്വരാദ്യാമയോപദ്രുതജനപദഃ സോऽനൂപോ മധുരരസയോനിഃ||൨൦||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
യസ്തു വിഷമവിപുലസികതാസ്ഥലബഹുലോऽതിദൂരാവഗാഢവിരസസലിലഃ ക്ലേശസഹാരോഗശരീരദീര്ഘായുഃപ്രായോ ജനപദോऽനൂപപരീതശ്ച സ ജാങ്ഗലഃ കടുകരസയോനിഃ||൨൧||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
അത ഏവ ചാനൂപസാധാരണോ ജാങ്ഗലസാധാരണശ്ച വികല്പ്യഃ| തയോരാദ്യോ ലവണാമ്ലയോര്യോനിരിതരശ്ചേതരയോഃ||൨൨||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
സമ്യോഗാസ്ത്വേഷാം സപ്തപഞ്ചാശദ്ഭവന്തി- സ്വാദുര്ദ്വികേഷു പഞ്ചാമ്ലശ്ചതുരോ ലവണസ്ത്രയമ്| ദ്വൌ തിക്തഃ കടുകശ്ചൈകം യാതി പഞ്ചദശൈവ തേ| ത്രികേഷു മധുരഃ സാമ്ലശ്ചതുരോ ലവണാന്വിതഃ| ത്രീന്യുക്തസ്തിക്തകേന ദ്വൌ കടുനൈകം നിഷേവതേ| സ്വാദുര്ദശൈവമമ്ലഃ ഷട് സംയോഗാന് പൂര്വവത്ക്രിയാ| ലവണസ്ത്രീന് ഭജത്യേകം തിക്ത ഏവം തു വിശംതിഃ| സ്വാദ്ശ്ചാമ്ലശ്ചതുഷ്കേഷു ഷട് ത്രയം ലവണാനുഗഃ| ഏകം തിക്തയുതോ യാതി ദശൈവ മധുരോ രസഃ| ചത്വാരോऽമ്ലഃ പടുശ്ചൈകം ഭേദാഃ പഞ്ചദശേതി ച| ഏകൈകസ്യ പരിത്യാഗാത് സംയോഗാഃ പഞ്ചകേ ച ഷട്| ഏകശ്ച ഷഡ്രസഃ ഷട് ച പൃഥഗേവം ത്രിഷഷ്ടിധാ||൨൩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
തേ രസാനുരസതോ രസഭേദാസ്താരതമ്യപരികല്പനയാ ച| സമ്ഭവന്തി ഗണാനാം സമതീതാ ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ||൨൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രസഭേദീയോനാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൨൫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon