Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రసభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వస్మిన్నధ్యాయే ద్రవ్యవీర్యవిపాకప్రభావా నిర్ణీతాః| రసస్తు బహువక్తవ్యత్వాత్ పునరత్రోచ్యతే|| 1||
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
రసః ఖల్వాప్యః ప్రాగవ్యక్తశ్చ| స షడృతుకత్వాత్ కాలస్య మహాభూతగుణైరూనాతిరిక్తైః సంసృష్టో విషమం విదగ్ధః షోఢా పృథగ్విపరిణమతే మధురాదిభేదేన||2||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
రసః ఖల్వాప్యః యోఽయం జిహ్వేంద్రియగ్రాహ్యః, సోఽబాఖ్యాన్ మహాభూతాత్ సంపద్యతే| స చ రసః ప్రాక్ ప్రథమమనాసాదితాన్యమహాభూతానురాగోఽవ్యక్త ఏవ స్వరూపేణ| తతో మహాభూతానాం పృథివ్యాదీనాం గుణైః పార్థివాదిభిః పంచభిః కైశ్చిదధికైః సంస్పృష్టస్తైశ్చ గుణైర్విషమమూనాధిక్యాదినియమేన విదగ్ధః పరిణత్యా గృహీతమహాభూతగుణానురాగ ఏక ఏవ రసః పృథడ్మధురామ్లాదిభేదేన షడ్భిర్వికారైర్విపరిణమతే|| 2||
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
తత్ర భూజలయోర్బాహుల్యాన్మధురో రసః| భూతేజసోరమ్లః జలతేజసోర్లవణః| వాయ్వాకాశయోస్తిక్తః| వాయుతేజసోః కటుకః| వాయూర్వ్యోః కషాయః||3||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
కథం మహాభూతానామూనాధిక్యముచ్యతే| కాలస్య సంవత్సరాఖ్యస్య షడృతుకత్వాద్రసస్యాపి షడ్భేదత్వం తథా చ శిశిరే వావ్యాకాశయోరాధిక్యాద్రసస్య తిక్తతా| వసంతే వాయుపృథివ్యోః కషాయతా| గ్రీష్మేఽగ్నివాయ్వోః కటుకతా| వర్షాస్వగ్నిపృథివ్యోరమ్లతా| శరద్యగ్న్యుదకయోర్లవణతా| హేమంతే పృథివ్యుదకయోర్మధురతేతి| ప్రధాన్యాద్ వ్యపదేశః తేనాన్యర్తూద్భవానామపి రసానాం యథోక్తమహాభూతద్వయాధిక్యమేవ కారణం విజ్ఞేయం|| 3||
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
తేషాం స్వాదురాస్వాద్యమానో ముఖముపలింపతీంద్రియాణి ప్రసాదయతి| దేహం ప్రహ్లాదయతి| షట్పదపిలీలికాదీనామపీష్టతమః| అమ్లస్తు జిహ్వాముద్వేజయత్యురః కంఠం విదహతి| ముఖం స్రావయత్యక్షిభ్రువం సంకోచయతి దశనాన్ హర్షయతి రోమాణి చ| లవణో ముఖం విష్యందయతి కంఠకపోలం విదహతి అన్నం ప్రరోచయతి| తిక్తో విశదయతి వదనం విశోధయతి కంఠం ప్రతిహంతి రసానాం| కటుకో భృశముద్వేజయతి జిహ్వాగ్రం చిమిచిమాయతి కంఠకపోలం స్రావయతి ముఖాక్షినాసికం విదహతి దేహం| కషాయస్తు జడయతి జిహ్వాం బధ్నాతి కంఠం పీడయతి హృదయం||4||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
నను కేన రూపేణ రసవిశేషో విజ్ఞాయతే? అత ఆహ-తేషామిత్యాది| తేషాం రసానాం మధ్యే యో రసో ముఖలేపాదికరః స స్వాదురితి విజ్ఞేయః| ఆస్వాద్యమానో జిహ్వయా సంయోగం నీయమానః| ఆస్వాద్యమాన ఇతిసర్వరసానాం యోజ్యః| ప్రహ్లాదనః ఆశ్వాసకరః| అమ్లరసో జిహ్వోద్వేజనాదిస్వరూపః ఉరసి కంఠే చ విదాహం కరోతి| లవణో ముఖమంతర్విష్యందయతి స్రావయతి కంఠే కపోలయోశ్చ విదాహం కరోతి అన్నే చ రుచిముత్పాదయతి| తిక్తో ముఖవైశద్యాదికరణస్వరూపః| వైశద్యం పైచ్ఛిల్యనాశః| కంఠం చోపలేపనాశనేన శోధయతి రసనమింద్రియం ప్రతిహంతి అన్యరసగ్రహణశక్తిం నాశయతి ఇత్యర్థః| కటుక ఆస్వాద్యమానో భృశమత్యర్థముద్వేజయతి జిహ్వాగ్రం| ఉద్వేగం కరోతీత్యర్థః| కంఠే కపోలయోశ్చ తైక్ష్ణ్యాచ్చిమిచిమాయనమగ్ని జ్వాలాసంస్పర్శాదివ కరోతి ముఖాదికం విస్రావయతి సకలే చ శరీరే విదాహం కరోతి| కషాయో జిహ్వాం జడయతి రసనాదిక్రియాసు మందీకరోతి| కంఠబంధం శ్వాసాదీనామయథాప్రవృత్తిమివ కరోతి||4||
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
తత్ర మధురో రసో జన్మప్రబృతి సాత్మ్యాత్సర్వధాతువివర్ధన ఆయుష్యో బాలవృద్ధక్షతక్షీణబలవర్ణేంద్రియత్వక్కేశకంఠహితః ప్రీణనో బృంహణో జీవనస్తర్పణః స్థైర్యసంధానస్తన్యకరోవాతపిత్తవిషదాహమూర్చ్ఛాతృష్ణా ప్రశమనః స్నిగ్ధః శీతో మృదుర్గురుశ్చ| ఏవంగుణోఽపి స సదాత్యుపయుజ్యమానః స్థౌల్యాగ్నిసాదగురుతాలసకాతినిద్రాః| శ్వాసప్రమేహగలరోగవిసంజ్ఞతాస్య మాధుర్యలోచనగలార్బుదగండమాలాః| ఛర్ద్యుదర్దమూర్ధరుక్కాసపీనసక్రిమీన్| శ్లీపదజ్వరోదరష్ఠీవనాని చావహేత్||5||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి రసానాం స్వరూపముక్త్వా తత్ర మధురేత్యాదినా కర్మ నిర్దిశతి| తత్ర తేషు రసేషు మధ్యే మధుర ఉపయుక్తో ధాతూనాం రసాదీనాం సప్తానాం వృద్ధికరః| కుతః ఆజన్మసాత్మ్యాత్ జన్మనః ప్రభృతి దేహస్య సత్మ్యాదిత్యర్థః| బాలభావ ఏవ క్షీరాదినా మధురేణ దేహవృత్తిః పురుషస్య| హిత ఇతి బాలాదిభిః సంబధ్యతే| ప్రీణనస్తుష్టికరః| జీవన ఓజస్యః| ఏవంగుణోఽపి మధురో రసః సదైవాత్యుపయుజ్యమానః స్థౌల్యాదీన్ రోగాన్ కురుతే| యదా త్వతిమాత్రత్వేన రహితః సదోపయుజ్యతే తదా సుఖకర ఏవ| స్థౌల్యాదయో రోగాః కేచిద్వక్ష్యమాణలక్షణాః| అర్బుదశబ్దస్య లోచనగలాభ్యాం సంబంధః||5||
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
అమ్లోఽనిలబర్హణోఽనులోమనః కోష్ఠవిదాహీ రక్తపిత్తకృదుష్ణవీర్యః శీతస్పర్శో బోధయతీంద్రియాణి రోచనః పాచనో దీపనో బృంహణస్తర్పణః ప్రీణనః క్లేదనో వ్యవాయీ లఘుః స్నిగ్ధో హృద్యశ్చ| జనయతి శిథిలత్వం సేవితః సోఽతిదేహే కఫవిలయనకండూపాండుతారక్తదృగ్విఘాతాన్| క్షతవిహితవిసర్పం రక్తపిత్తం పిపాసాం శ్వయథుమపి కృశానాం తైజసత్వాత్ భ్రమంచ||6||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
అమ్లోఽనిలనిబర్హణత్వాదియుక్తః స చాతిసేవితో దేహే శైథిల్యాదీన్ జనయతి||6||
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
లవణః స్తంభబంధసంఘాతవిధ్మాపనః సర్వరసప్రత్యనీకో దీపనో రోచనః పాచనః క్లేదనః శోషణః స్నేహనః స్వేదనః భేదనశ్ఛేదనః సరో వ్యవాయీ వికాషీ హరతి పవనం విష్యందయతి కఫం విశోధయతి స్రోతాంసి నాతిగురుః స్నిగ్ధతీక్షోష్ణశ్చ| ఖలతిపలితతృష్ణాతాపమూర్చ్ఛావిసర్ప- శ్వయథుకిటిభకోఠాక్షేపరోధాస్రపిత్తం| క్షతవిషమదవృద్ధిం వాతరక్తం కరోతి క్షపయతి బలమోజః సోఽతి వా సేవనేన||7||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
లవణరసః స్తంభాదీనాం విధ్మాపనో వినాశకరః| స్తంభోఽంగదోషాదేః బంధః తస్యైవ మార్గరోధః సంఘాతో భావానాం నిబిడత్వం| ప్రతిపక్షో విఘాతిత్వాత్| విష్యందయతి స్రావయతి| నాతిగురుర్నాతిస్నిగ్ధశ్చ| సోఽతిసేవితః ఖలత్యాదీన్ కరోతి బలాదీంశ్చ క్షపయతి||7||
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచివిషకృమిమూర్చ్ఛోత్క్లేదజ్వరదాహతృట్కుష్ఠకండూహరః క్లేదమేదోవసామజ్జవిణ్మూత్రపిత్తశ్లేష్మోపశోషణో దీపనః పాచనో లేఖనః స్తన్యకంఠవిశోధనో మేధ్యో నాతిరూక్షః శీతో లఘుశ్చ| ధాతుబలక్షయమూర్చ్ఛాగ్లానిభ్రమవాతరోగపరుషత్వం| ఖరవిశదరౌక్ష్యభావైః సోఽతిసమాసేవితః కుర్యాత్||8||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
తిక్తో రసః స్వయం పురుషస్యారోచనశీలః| అరుచిం చాహారద్రవ్యవిషయాన్ నాశయతి| విషాదీంశ్చ| దేహే చ క్లేదాదీనాముపశోషణః| సోఽతిసేవితో ధాతుక్షయాదీన్ కరోతి ఖరత్వాద్వైశద్యాద్రౌక్ష్యాచ్చ|
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
కటుకోఽలసకశ్వయథూదర్దస్థౌల్యాభిష్యందకృమివక్త్రరోగవిషకుష్ఠ కండూప్రసాధనో వ్రణావసాదనః స్నేహక్లేదశోషణో రోచనః పాచనో దీపనో లేఖనః శోధనః శోషయత్యన్నం స్ఫుటయతీంద్రియాణి భినత్తి శోణితసంఘాతం ఛినత్తి బంధాన్ వివృణోతి స్రోతాంసి క్షపయతి శ్లేష్మాణం లఘురూక్షతీక్షోష్ణశ్చ| కురుతేఽతినిషేవితః స తృష్ణాం మదమూర్చ్ఛావమిమోహదేహసాదాన్| బలశుక్రగలోప శోషకంపభ్రమతాపగ్లపనాతికర్శనాని| కరచరణపార్శ్వపృష్ఠప్రభృతిష్వనిలస్య కోపమతితీవ్రం| సంకోచతోదభేదైః వాయ్వగ్నిగుణాధికత్వేన||9||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
కటుకోఽలసకశ్వయథూదర్దస్థౌల్యాభిష్యందకృమివక్త్రరోగవిషకుష్ఠ కండూప్రసాధనో వ్రణావసాదనః స్నేహక్లేదశోషణో రోచనః పాచనో దీపనో లేఖనః శోధనః శోషయత్యన్నం స్ఫుటయతీంద్రియాణి భినత్తి శోణితసంఘాతం ఛినత్తి బంధాన్ వివృణోతి స్రోతాంసి క్షపయతి శ్లేష్మాణం లఘురూక్షతీక్షోష్ణశ్చ| కురుతేఽతినిషేవితః స తృష్ణాం మదమూర్చ్ఛావమిమోహదేహసాదాన్| బలశుక్రగలోప శోషకంపభ్రమతాపగ్లపనాతికర్శనాని|| కరచరణపార్శ్వపృష్ఠప్రభృతిష్వనిలస్య కోపం కరోతి| కింభూతం సంకోచాదిభిస్తీవ్రం దుస్సహమేతచ్చ తృష్ణాదికం వాయ్వగ్నిగుణాధిక్యేన హేతునా కరోతి| హేతుకీర్తనం దేశాదివశాద్ధేతోరూనాధిక్యేన తత్కార్యస్యాపి తథాభావసూచనాయాన్యత్ర చ తద్ధేతుసద్భావే తథైవేతి ప్రదర్శనాయ చ||9||
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
కషాయో బలాసం సపిత్తం సరక్తం నిహంత్యాశు బధ్నాతి వర్చోతిరూక్షః| గురుస్త్వక్సవర్ణత్వకృత్ క్లేదశోషీ హిమః ప్రీణనో రోపణో లేఖనశ్చ| అత్యభ్యాసాత్మోఽపి శుక్రోపరోధం తృష్ణాధ్మానస్తంభవిష్టంభకార్శ్యం| స్రోతోబంధం వాతవిణ్మూత్రసంగం పక్షాఘాతాక్షేపకాదీంశ్చ కుర్యాత్||10||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
కషాయః బలాసం శ్లేష్మాణం సపిత్తం సరక్తం చాశు నిహంతి| వర్చః పురీషం బధ్నాతి రుణద్ధి| సోఽప్యత్యభ్యాసాత్ శుక్రోపఘాతాదీన్ కుర్యాత్||10||
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
అథ మధురస్కంధో ఘృతమధుతైలక్షీరమేదోమజ్జేక్షువికృతిద్రాక్షాక్షోడ ఖర్జూరమోచచోచపనససించతికాప్రియాలరాజాదనఖర్జూరీతాలమస్తక కాశ్మర్యమధూకపరూషకతామలకీవీరవిదారీశతావరీతుగాక్షీరీ జీవకర్షభక్షీరశుక్లామధూలికాత్మగుప్తాబలాతిబలావిశ్వదేవాసహదేవా సాలిపర్ణీముద్గపర్ణీపృశ్నిపర్ణీమాషపర్ణీమహాసహాక్షుద్రసహాఋద్ధి వృద్ధిశ్రావణీచ్ఛత్రాతిచ్ఛత్రర్శ్యప్రోక్తాశ్వగంధాశ్వదంష్ట్రామృణాలికా పుష్కరబీజశృంగాటకకశేరుకతకకనకబింబీప్రపౌండరీకప్రభృతీని జీవనీయో గణస్తృణపంచమూలంచ||11||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
అథానంతరమేతేషాం రసానామాశ్రయద్రవ్యస్కంధా ద్రవ్యసమూహా ఉచ్యంతే| తత్ర ఘృతాదితృణపంచమూలాంతో మధురస్కంధః| ప్రభృతిశబ్దేనాపఠితాని మధురదాడిమాదీని గృహ్యంతే||11||
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
అమ్లద్రవ్యస్కంధో దాడిమామలకామ్రామ్రాతకశీశామ్రమాతులుంగవృక్షామ్లామ్లీకామ్లవేతస కువలలకుచపారావతభవ్యకరమర్దధవధన్వనకోలబదరైరావతకపిత్థ దంతశఠప్రాచీనామలకనారంగతిలకంటకరూప్యదధిమస్తుతక్రధాన్యామ్ల మద్యశుక్తప్రభృతీని||12||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
దాడిమాదిశుక్తాంతోఽమ్లద్రవ్యస్కంధః||12||
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
లవణద్రవ్యస్కంధః సైంధవాదీని క్షారాంతాని త్రపుసీసప్రభృతీని చ||13||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
సైంధవాదీని సీసకాంతాన్యన్యాని చైవంరసాని లవణస్కంధః|
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
తిక్తద్రవ్యస్కంధోఽగరుతగరోశీరవాలకచందననలదకృతమాలనక్తమాలా పామార్గహరిద్రాద్వయముస్తమూర్వామదనఫలాజశృంగీత్రాయమాణాకటుకా కిరాతతిక్తకకరవీరవిశాలాసుషవ్యతివిషాయవాసకజ్యోతిష్మతీపాఠా వికంకతార్కకాకమాచీవచావరణవత్సకవైజయంతీవేతససప్తపర్ణసోమవల్క సుమనఃకాంస్యలోహప్రభృతీని పటోలాదిశ్చ శాకవర్గః||14||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
అవర్గాదీని లోహాంతాన్యన్యాని చైవంవిధరసాని పటోలసప్తలేత్యాదినా గ్రంథేన పటోలాదికటుకాంతశ్చ శాకవర్గస్తిక్తస్కంధః|
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
కటుకద్రవ్యస్కంధో మరిచహింగుతేజోవతీహస్తిపిప్పలీవిడంగభల్లాతకాస్థిమూలకసర్షపలశున పలాండుకరంజమనఃశిలాలదేవదారుకుష్ఠైలాసురసచోరకహరేణుకామూత్ర పిత్తప్రభృతీని కుఠేరాదిశ్చ హరితవర్గః పంచకోలంచ||15||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
మరీచాదీని హరేణుకాంతాన్యన్యాని చైవంరసాని మూత్రాణి గవాదీనాం పూర్వనిర్దిష్టాని సర్వం చ ప్రాణినోఽంతర్భవమవయవరూపం పిత్తం కుఠేరాదిశ్చ పూర్వోక్తో హరితవర్గః పంచకోలం చేతి కటుకస్కంధః||15||
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
కషాయద్రవ్యస్కంధో హరీతకీప్రియంగ్వనంతాక్షౌద్రలోధ్రకట్ఫలధవధన్వనధాత్రీఫలధాతుకీపుష్పపద్మాపద్మకపద్మపుష్పనాగకేసరకుముదోత్పలతంగతిందుకకదంబోదుంబరజంబ్వామ్రప్లక్షవటబిభీతకవికంకతజంబ్వామ్రాస్థ్యామకపిత్థాశ్వత్థమోచరససమంగాసోమవల్కసప్తపర్ణస్యందనాసనసల్లకీసాలతాలప్రియాలైలావాస్తుకపరిపేలవజింగిణీబదరీఖదిరకదరారిమేదకాశకశేరుకవంశాశ్మంతకాశోకశిరీషశింశపాపలాశశమశిణశంఖనాభిమేషశృంగీతరుణఖర్జ్జూరస్ఫూర్జ్జకభూర్జ్జార్జునాజకర్ణవరణప్రియాలముక్తాంజనగైరికబిసమృణాలప్రభృతీని||16||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
హరీతక్యాదీని మృణాలాంతాన్యన్యాని చైవం రసాని కషాయస్కంధః|
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
తత్ర ప్రాయో మధురం శ్లేష్మలమన్యత్ర పురాణశాలియవగోధూమముద్గమధుశర్కరాజాంగలమాంసాత్| ప్రాయోఽమ్లం పిత్తలమన్యత్ర దాడిమామలకాత్ ప్రాయో లవణమవృష్యం చాన్యత్రామృతాపటోలీనాగరపిప్పలీలశునాత్| ప్రాయః కషాయం శీతం స్తంభనం చాన్యత్ర హరీతక్యా||17||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సర్వేషాం మధురాదీనాం సామాన్యేన శ్లేష్మలాదిత్వముక్తం యత్ర చైతత్ వ్యభిచరతి తద్దర్శయతి| పురాణశాల్యాది వర్జయిత్వా సర్వం మధురం ప్రాయః శ్లేష్మకరం| మధురదాడిమాది మధురమపి న శ్లేష్మకరమితి ప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం| ఏవం సర్వేషు ప్రాయోగ్రహణేషూహ్యం| అన్యత్ సుబోధం| అమృతాపటోల్యౌ తిక్తానాం నాగరపిప్పలీలశునం కటుకానాం|| 17||
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ఇతి యథాస్థూలం నిత్యోపయోగినాం ప్రధానతమానాంచోపసంగ్రహః||1||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యేవంవిధైః స్కంధైర్బాహుల్యానతిక్రమేణ నిత్యోపయోగినాం ప్రధానతమానాం చ ద్రవ్యాణాం సంగ్రహః కృతః||18||
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ఘృతామలకసింధూత్థపటోలీనాగరాభయాః| శ్రేష్ఠా యథాస్వం స్కంధేషు.............||19||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర షట్సు మధురాదిషు స్కంధేషు మధ్యే ఘృతాదికం యథాక్రమం శ్రేష్ఠం||19||
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................రసదేశస్తు వక్ష్యతే| అథ యః శిశిరపవనధరణీధరవివిధవనగహననదీతటాకపల్వలోదపాన కమలకుముదకువలయావకీర్ణో రమ్యః స్థిరస్నిగ్ధభూమిర్భూరిహరితతృణోఽతి దూరవిస్తృతప్రతానప్రవాలోపసంఛన్నపాదపః సస్యసరీసృపఖగబహులః శ్లేష్మపిత్తప్రాయో గుర్వౌషధిసలిలః శ్లీపదగలరోగాపచీజ్వరాద్యామయోపద్రుతజనపదః సోఽనూపో మధురరసయోనిః||20||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం చ రసానామథ యః శిశిరేత్యాదినా ఉత్పత్త్యాధారో దేశ ఉచ్యతే| శిశిరశ్చాసౌ పవనః శిశిరపవనః| ధరణీధరః పర్వతః| వనానాం గహనాని వనగహనాని వనసంకటాని వివిధాని చ వనగహనాని వివిధవనగహనాని| పల్వలం నడ్వలముదపానం కూపప్రాయో జలాశయః| ఏతైః కువలయాంతైరాకీర్ణో వ్యాప్తః| రమ్యః మనోరమః| స్థిరః అసరణశీలః| తథా స్నిగ్ధః తథా ప్రభూతాని హరితాని చ తృణాని యత్ర స భూరిహరితతృణః| తథాతిదూరం విసృతైః ప్రతానైః లతాసంతతిభిః ప్రవాలైశ్చ సుజాతైరంకురైరుపసంఛన్నాః స్థగితాః పాదపా యత్ర| తథా సస్యాదిబహులః| సరీసృపాః సర్పాదయః| శ్లేష్మపిత్తప్రకృతిజనపదౌషధాదిః| గర్వౌషధపానీయః శ్లీపదాద్యామయోపద్రుత జనపదౌ యో దేశః స ఆనూపనామా మధురరస్య యోనిరుత్పత్తిస్థానం|| 20||
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
యస్తు విషమవిపులసికతాస్థలబహులోఽతిదూరావగాఢవిరససలిలః క్లేశసహారోగశరీరదీర్ఘాయుఃప్రాయో జనపదోఽనూపపరీతశ్చ స జాంగలః కటుకరసయోనిః||21||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
యస్తు పునర్విషమశ్చాసౌ విపులో విషమవిపులః పునర్విషమవిపులేన సికతాస్థలబహులస్య కర్మధారయః| నిమ్నోన్నతో విస్తీర్ణః ప్రభూతస్థలః స్వల్పజలశ్చేత్యర్థః| తథాతిదూరమవగాఢం స్వల్పత్వాన్మగ్నం విరసం చ సలిలం యస్మిన్ స తథా| కఠినాః క్లేశసహాః అరోగశరీరాః దీర్ఘాయుఃప్రాయా జనపదా యత్ర| తథానంతరోక్తానూస్వరూపవిపరీతశ్చ యో దేశః స జాంగలనామా కటుకరసయోనిః|
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
అత ఏవ చానూపసాధారణో జాంగలసాధారణశ్చ వికల్ప్యః| తయోరాద్యో లవణామ్లయోర్యోనిరితరశ్చేతరయోః||22||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
ఉభయలక్షణమిశ్రీభావాత్ సాధారణః| స చ ద్వివిధః ఆనూపలక్షణానామాధిక్యాదానూపసాధారణః| స చ పాఠక్రమే ఆద్యో లవణామ్లయోర్యోనిః| ఇతరో జాంగలలక్షణాధిక్యాజ్జాంగలసాధారణః| స ఇతరయోః శేషయోస్తిక్తకషాయయోర్యోనిః|| 22||
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
సమ్యోగాస్త్వేషాం సప్తపంచాశద్భవంతి- స్వాదుర్ద్వికేషు పంచామ్లశ్చతురో లవణస్త్రయం| ద్వౌ తిక్తః కటుకశ్చైకం యాతి పంచదశైవ తే| త్రికేషు మధురః సామ్లశ్చతురో లవణాన్వితః| త్రీన్యుక్తస్తిక్తకేన ద్వౌ కటునైకం నిషేవతే| స్వాదుర్దశైవమమ్లః షట్ సంయోగాన్ పూర్వవత్క్రియా| లవణస్త్రీన్ భజత్యేకం తిక్త ఏవం తు విశంతిః| స్వాద్శ్చామ్లశ్చతుష్కేషు షట్ త్రయం లవణానుగః| ఏకం తిక్తయుతో యాతి దశైవ మధురో రసః| చత్వారోఽమ్లః పటుశ్చైకం భేదాః పంచదశేతి చ| ఏకైకస్య పరిత్యాగాత్ సంయోగాః పంచకే చ షట్| ఏకశ్చ షడ్రసః షట్ చ పృథగేవం త్రిషష్టిధా||23||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం చ మధురాదీనాం రసానాం రసాంతరసంయోగేన సప్తపంచాశత్ సంయోగా భవంతి వక్ష్యమాణేన ప్రకారేణ| భవంతి చాత్రేతి పద్యవస్త్వారంభే తంత్రరీతిః| తే చ సంయోగాః ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చతుర్భిః పంచభిః షడ్భిశ్చ రసైర్నిష్పద్యంతే| తే చ స్వాదురిత్యాదినా క్రమేణోచ్యంతే| ద్వికేషు సంయోగేషు స్వాదుర్మధురః పంచసంయోగాన్ జనయతి| మధురామ్లః| మధురలవణః| మధురతిక్తః| మధురకటుకః| మధురకషాయః| అమ్లోలవణాదిభిశ్చతుర్భిః సంబద్ధశ్చతురః సంయోగాన్ జనయతి| అమ్లలవణః| అమ్లతిక్తః| అమ్లకటుకః| అమ్లకషాయశ్చేతి| లవణస్తు తిక్తాదిభిస్త్రిభిః సంబద్ధస్త్రీనేవ సంయోగాన్ జనయతి| లవణతిక్తః| లవణకటుకః| లవణకషాయశ్చేతి| తిక్తః కటుకషాయాభ్యాం సంబద్ధౌ ద్వౌ సంయోగౌ జనయతి| తిక్తకటుకః| తిక్తకషాయశ్చేతి| కటుకశ్చైకం సంయోగం జనయతి| కటుకషాయః| ఏవం ద్వికసంయోగాః పంచదశ| త్రికేషు సంయోగేషు మధురో రసః సామ్లో లవణాదిభిశ్చతుర్భిః క్రమేణ యుక్తశ్చతురః సంయోగాన్ జనయతి| మధురామ్లలవణః| మధురామ్లతిక్తః| మధురామ్లకటుకః| మధురామ్లకషాయః| స ఏవ చ మధురోఽమ్లత్యాగేన తత్స్థానే లవణాన్వితః తిక్తాదిభిస్త్రిభిః క్రమేణ సంయుక్తస్త్రీన్ భేదాన్ జనయతి| మధురలవణతిక్తః| మధురలవణకటుకః| మధురలవణకషాయశ్చేతి| స ఏవ మధురో లవణత్యాగేన తత్స్థానే సతిక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణ సంయుక్తౌ ద్వౌ సంయోగౌ జనయతి| మధురతిక్తకటుకః| మధురతిక్తకషాయశ్చేతి| స ఏవ తిక్తత్యాగేన తత్స్థానే కటుకసంయుక్త ఏకం సంయోగం జనయతి| మధురకటుకషాయః| ఏవం జనయతి మధురః సంయోగాన్ దశ| అమ్లస్తు త్రికసంయోగాత్ షడ్ జనయతి| పూర్వవత్తు క్రియా| తత్రామ్లలవణః తిక్తాదిభిః క్రమేణ సంబద్ధస్త్రీన్ సంయోగాన్ జనయతి| అమ్లలవణతిక్తః| అమ్లలవణకటుకః| అమ్లలవణకషాయః| స ఏవామ్లో లవణత్యాగేన తత్స్థానే సతిక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణ సంబద్ధౌ ద్వౌ సంయోగౌ జనయతి| అమ్లతిక్తకటుకః| అమ్లతిక్తకషాయః| ఏవం స తిక్తత్యాగేన అమ్లకటుకకషాయః ఇత్యమ్లః షట్| లవణః సతిక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణ సంబద్ధౌ ద్వౌ సంయోగౌ జనయతి| లవణతిక్తకటుకః| లవణతిక్తకషాయః| ఏవం స తిక్తత్యాగేనైకం జనయతి, లవణకటుకషాయః| ఏవం లవణస్త్రీన్| తిక్త ఏకం సయోగం జనయతి| తిక్తకటుకషాయః| ఏవం త్రికసంయోగా వింశతిః| చతుష్కసంయోగా ఉచ్యంతే| తత్ర మధురః పూర్వవత్ సామ్లో లవణాదిభిశ్చతుర్భిర్యుక్తః షట్ సంయోగాన్ జనయతి| మధురామ్లలవణతిక్తః| మధురామ్లలవణకటుకః| మధురామ్లలవణకషాయః| మధురామ్లతిక్తకటుకః| మధురామ్లతిక్తకషాయః| మధురామ్లకటుకషాయః| స ఏవ మధురోఽమ్లత్యాగేన తత్స్థానే లవణానుగస్త్రీన్ సంయోగాన్ జనయతి| మధురలవణకటుకః| మధురలవణకషాయః| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తయుక్త ఏకం సంయోగం జనయతి| మధురతిక్తకటుకకషాయః| ఏవం చతుష్కేషు మధురో దశ సంయోగాన్ జనయతి| అమ్లః పూర్వవచ్చచతురః సంయోగాన్ జనయతి| అమ్లలవణతిక్తకటుకః| అమ్లలవణతిక్తకషాయః| అమ్లలవణకటుకకషాయః| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తయుక్త ఏకం సంయోగం జనయతి| అమ్లతిక్తకటుకకషాయః| ఏవం చతుష్కేష్వమ్లశ్చచతురః| తతోఽమ్లాదనంతరో లవణ ఏకం భేదం యాతి| లవణతిక్తకటుకకషాయః| ఏవం చతుష్కభేదాః పంచదశ| పంచకసంయోగే ఏకైకస్య రసస్య క్రమేణ త్యాగాత్ షట్ సంయోగా ఉత్పద్యంతే| తత్ర మధురత్యాగాదమ్లలవణతిక్తకటుకకషాయః| అమ్లత్యాగాత్ మధురలవణతిక్తకటుకకషాయః| లవణత్యాగాత్ మధురామ్లతిక్తకటుకకషాయః| తిక్తత్యాగాన్మధురామ్లలవణకటుకకషాయః| కటుకత్యాగాన్మధురామ్లతిక్తకటుకః| ఏవమేకీకృతాః షట్పంచాశత్ సంయోగా భవంతి| సప్తపంచాశచ్చా షడ్రసః సంయోగః| షట్ చ రసాః పృథగ్భూతాః| ఏవం త్రిషష్టిప్రకారా రసాః|| 23||
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
తే రసానురసతో రసభేదాస్తారతమ్యపరికల్పనయా చ| సంభవంతి గణానాం సమతీతా దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః||24|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే రసభేదీయోనామాష్టాదశోఽధ్యాయః||25||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
తే చ త్రిషష్టిసంఖ్యాభేదా గణానాం సమతీతా అహుత్వాత్ గణయితుమశక్యాః సంభవంతి నిష్పద్యంతే| కుతః? ఆహ- రసానురసతః క్వచిత్కశ్చిద్విశిష్టో యో రసః స ఏవాఽన్యత్రాఽనురసః| తథా కశ్చిద్విశిష్టసంఖ్యః క్వచిదధికః| క్వచిదధికతరః ఇత్యతస్తే చ రసభేదా నానావిధా నానావిధానాం దోషాణాం రసాశ్రయాణాం చ భేషజానాం విశేషం వికల్ప్య శరీరిణ ఉపయోజ్యా ఇతి|| 24|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్ఠాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే అష్టాదశోఽధ్యాయః