Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రసభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
రసః ఖల్వాప్యః ప్రాగవ్యక్తశ్చ| స షడృతుకత్వాత్ కాలస్య మహాభూతగుణైరూనాతిరిక్తైః సంసృష్టో విషమం విదగ్ధః షోఢా పృథగ్విపరిణమతే మధురాదిభేదేన||2||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
తత్ర భూజలయోర్బాహుల్యాన్మధురో రసః| భూతేజసోరమ్లః జలతేజసోర్లవణః| వాయ్వాకాశయోస్తిక్తః| వాయుతేజసోః కటుకః| వాయూర్వ్యోః కషాయః||3||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
తేషాం స్వాదురాస్వాద్యమానో ముఖముపలింపతీంద్రియాణి ప్రసాదయతి| దేహం ప్రహ్లాదయతి| షట్పదపిలీలికాదీనామపీష్టతమః| అమ్లస్తు జిహ్వాముద్వేజయత్యురః కంఠం విదహతి| ముఖం స్రావయత్యక్షిభ్రువం సంకోచయతి దశనాన్ హర్షయతి రోమాణి చ| లవణో ముఖం విష్యందయతి కంఠకపోలం విదహతి అన్నం ప్రరోచయతి| తిక్తో విశదయతి వదనం విశోధయతి కంఠం ప్రతిహంతి రసానాం| కటుకో భృశముద్వేజయతి జిహ్వాగ్రం చిమిచిమాయతి కంఠకపోలం స్రావయతి ముఖాక్షినాసికం విదహతి దేహం| కషాయస్తు జడయతి జిహ్వాం బధ్నాతి కంఠం పీడయతి హృదయం||4||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
తత్ర మధురో రసో జన్మప్రబృతి సాత్మ్యాత్సర్వధాతువివర్ధన ఆయుష్యో బాలవృద్ధక్షతక్షీణబలవర్ణేంద్రియత్వక్కేశకంఠహితః ప్రీణనో బృంహణో జీవనస్తర్పణః స్థైర్యసంధానస్తన్యకరోవాతపిత్తవిషదాహమూర్చ్ఛాతృష్ణా ప్రశమనః స్నిగ్ధః శీతో మృదుర్గురుశ్చ| ఏవంగుణోఽపి స సదాత్యుపయుజ్యమానః స్థౌల్యాగ్నిసాదగురుతాలసకాతినిద్రాః| శ్వాసప్రమేహగలరోగవిసంజ్ఞతాస్య మాధుర్యలోచనగలార్బుదగండమాలాః| ఛర్ద్యుదర్దమూర్ధరుక్కాసపీనసక్రిమీన్| శ్లీపదజ్వరోదరష్ఠీవనాని చావహేత్||5||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
అమ్లోఽనిలబర్హణోఽనులోమనః కోష్ఠవిదాహీ రక్తపిత్తకృదుష్ణవీర్యః శీతస్పర్శో బోధయతీంద్రియాణి రోచనః పాచనో దీపనో బృంహణస్తర్పణః ప్రీణనః క్లేదనో వ్యవాయీ లఘుః స్నిగ్ధో హృద్యశ్చ| జనయతి శిథిలత్వం సేవితః సోఽతిదేహే కఫవిలయనకండూపాండుతారక్తదృగ్విఘాతాన్| క్షతవిహితవిసర్పం రక్తపిత్తం పిపాసాం శ్వయథుమపి కృశానాం తైజసత్వాత్ భ్రమంచ||6||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
లవణః స్తంభబంధసంఘాతవిధ్మాపనః సర్వరసప్రత్యనీకో దీపనో రోచనః పాచనః క్లేదనః శోషణః స్నేహనః స్వేదనః భేదనశ్ఛేదనః సరో వ్యవాయీ వికాషీ హరతి పవనం విష్యందయతి కఫం విశోధయతి స్రోతాంసి నాతిగురుః స్నిగ్ధతీక్షోష్ణశ్చ| ఖలతిపలితతృష్ణాతాపమూర్చ్ఛావిసర్ప- శ్వయథుకిటిభకోఠాక్షేపరోధాస్రపిత్తం| క్షతవిషమదవృద్ధిం వాతరక్తం కరోతి క్షపయతి బలమోజః సోఽతి వా సేవనేన||7||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచివిషకృమిమూర్చ్ఛోత్క్లేదజ్వరదాహతృట్కుష్ఠకండూహరః క్లేదమేదోవసామజ్జవిణ్మూత్రపిత్తశ్లేష్మోపశోషణో దీపనః పాచనో లేఖనః స్తన్యకంఠవిశోధనో మేధ్యో నాతిరూక్షః శీతో లఘుశ్చ| ధాతుబలక్షయమూర్చ్ఛాగ్లానిభ్రమవాతరోగపరుషత్వం| ఖరవిశదరౌక్ష్యభావైః సోఽతిసమాసేవితః కుర్యాత్||8||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
కటుకోఽలసకశ్వయథూదర్దస్థౌల్యాభిష్యందకృమివక్త్రరోగవిషకుష్ఠ కండూప్రసాధనో వ్రణావసాదనః స్నేహక్లేదశోషణో రోచనః పాచనో దీపనో లేఖనః శోధనః శోషయత్యన్నం స్ఫుటయతీంద్రియాణి భినత్తి శోణితసంఘాతం ఛినత్తి బంధాన్ వివృణోతి స్రోతాంసి క్షపయతి శ్లేష్మాణం లఘురూక్షతీక్షోష్ణశ్చ| కురుతేఽతినిషేవితః స తృష్ణాం మదమూర్చ్ఛావమిమోహదేహసాదాన్| బలశుక్రగలోప శోషకంపభ్రమతాపగ్లపనాతికర్శనాని| కరచరణపార్శ్వపృష్ఠప్రభృతిష్వనిలస్య కోపమతితీవ్రం| సంకోచతోదభేదైః వాయ్వగ్నిగుణాధికత్వేన||9||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
కషాయో బలాసం సపిత్తం సరక్తం నిహంత్యాశు బధ్నాతి వర్చోతిరూక్షః| గురుస్త్వక్సవర్ణత్వకృత్ క్లేదశోషీ హిమః ప్రీణనో రోపణో లేఖనశ్చ| అత్యభ్యాసాత్మోఽపి శుక్రోపరోధం తృష్ణాధ్మానస్తంభవిష్టంభకార్శ్యం| స్రోతోబంధం వాతవిణ్మూత్రసంగం పక్షాఘాతాక్షేపకాదీంశ్చ కుర్యాత్||10||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
అథ మధురస్కంధో ఘృతమధుతైలక్షీరమేదోమజ్జేక్షువికృతిద్రాక్షాక్షోడ ఖర్జూరమోచచోచపనససించతికాప్రియాలరాజాదనఖర్జూరీతాలమస్తక కాశ్మర్యమధూకపరూషకతామలకీవీరవిదారీశతావరీతుగాక్షీరీ జీవకర్షభక్షీరశుక్లామధూలికాత్మగుప్తాబలాతిబలావిశ్వదేవాసహదేవా సాలిపర్ణీముద్గపర్ణీపృశ్నిపర్ణీమాషపర్ణీమహాసహాక్షుద్రసహాఋద్ధి వృద్ధిశ్రావణీచ్ఛత్రాతిచ్ఛత్రర్శ్యప్రోక్తాశ్వగంధాశ్వదంష్ట్రామృణాలికా పుష్కరబీజశృంగాటకకశేరుకతకకనకబింబీప్రపౌండరీకప్రభృతీని జీవనీయో గణస్తృణపంచమూలంచ||11||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
అమ్లద్రవ్యస్కంధో దాడిమామలకామ్రామ్రాతకశీశామ్రమాతులుంగవృక్షామ్లామ్లీకామ్లవేతస కువలలకుచపారావతభవ్యకరమర్దధవధన్వనకోలబదరైరావతకపిత్థ దంతశఠప్రాచీనామలకనారంగతిలకంటకరూప్యదధిమస్తుతక్రధాన్యామ్ల మద్యశుక్తప్రభృతీని||12||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
లవణద్రవ్యస్కంధః సైంధవాదీని క్షారాంతాని త్రపుసీసప్రభృతీని చ||13||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
తిక్తద్రవ్యస్కంధోఽగరుతగరోశీరవాలకచందననలదకృతమాలనక్తమాలా పామార్గహరిద్రాద్వయముస్తమూర్వామదనఫలాజశృంగీత్రాయమాణాకటుకా కిరాతతిక్తకకరవీరవిశాలాసుషవ్యతివిషాయవాసకజ్యోతిష్మతీపాఠా వికంకతార్కకాకమాచీవచావరణవత్సకవైజయంతీవేతససప్తపర్ణసోమవల్క సుమనఃకాంస్యలోహప్రభృతీని పటోలాదిశ్చ శాకవర్గః||14||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
కటుకద్రవ్యస్కంధో మరిచహింగుతేజోవతీహస్తిపిప్పలీవిడంగభల్లాతకాస్థిమూలకసర్షపలశున పలాండుకరంజమనఃశిలాలదేవదారుకుష్ఠైలాసురసచోరకహరేణుకామూత్ర పిత్తప్రభృతీని కుఠేరాదిశ్చ హరితవర్గః పంచకోలంచ||15||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
కషాయద్రవ్యస్కంధో హరీతకీప్రియంగ్వనంతాక్షౌద్రలోధ్రకట్ఫలధవధన్వనధాత్రీఫలధాతుకీపుష్పపద్మాపద్మకపద్మపుష్పనాగకేసరకుముదోత్పలతంగతిందుకకదంబోదుంబరజంబ్వామ్రప్లక్షవటబిభీతకవికంకతజంబ్వామ్రాస్థ్యామకపిత్థాశ్వత్థమోచరససమంగాసోమవల్కసప్తపర్ణస్యందనాసనసల్లకీసాలతాలప్రియాలైలావాస్తుకపరిపేలవజింగిణీబదరీఖదిరకదరారిమేదకాశకశేరుకవంశాశ్మంతకాశోకశిరీషశింశపాపలాశశమశిణశంఖనాభిమేషశృంగీతరుణఖర్జ్జూరస్ఫూర్జ్జకభూర్జ్జార్జునాజకర్ణవరణప్రియాలముక్తాంజనగైరికబిసమృణాలప్రభృతీని||16||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
తత్ర ప్రాయో మధురం శ్లేష్మలమన్యత్ర పురాణశాలియవగోధూమముద్గమధుశర్కరాజాంగలమాంసాత్| ప్రాయోఽమ్లం పిత్తలమన్యత్ర దాడిమామలకాత్ ప్రాయో లవణమవృష్యం చాన్యత్రామృతాపటోలీనాగరపిప్పలీలశునాత్| ప్రాయః కషాయం శీతం స్తంభనం చాన్యత్ర హరీతక్యా||17||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ఇతి యథాస్థూలం నిత్యోపయోగినాం ప్రధానతమానాంచోపసంగ్రహః||1||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ఘృతామలకసింధూత్థపటోలీనాగరాభయాః| శ్రేష్ఠా యథాస్వం స్కంధేషు.............||19||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................రసదేశస్తు వక్ష్యతే| అథ యః శిశిరపవనధరణీధరవివిధవనగహననదీతటాకపల్వలోదపాన కమలకుముదకువలయావకీర్ణో రమ్యః స్థిరస్నిగ్ధభూమిర్భూరిహరితతృణోఽతి దూరవిస్తృతప్రతానప్రవాలోపసంఛన్నపాదపః సస్యసరీసృపఖగబహులః శ్లేష్మపిత్తప్రాయో గుర్వౌషధిసలిలః శ్లీపదగలరోగాపచీజ్వరాద్యామయోపద్రుతజనపదః సోఽనూపో మధురరసయోనిః||20||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
యస్తు విషమవిపులసికతాస్థలబహులోఽతిదూరావగాఢవిరససలిలః క్లేశసహారోగశరీరదీర్ఘాయుఃప్రాయో జనపదోఽనూపపరీతశ్చ స జాంగలః కటుకరసయోనిః||21||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
అత ఏవ చానూపసాధారణో జాంగలసాధారణశ్చ వికల్ప్యః| తయోరాద్యో లవణామ్లయోర్యోనిరితరశ్చేతరయోః||22||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
సమ్యోగాస్త్వేషాం సప్తపంచాశద్భవంతి- స్వాదుర్ద్వికేషు పంచామ్లశ్చతురో లవణస్త్రయం| ద్వౌ తిక్తః కటుకశ్చైకం యాతి పంచదశైవ తే| త్రికేషు మధురః సామ్లశ్చతురో లవణాన్వితః| త్రీన్యుక్తస్తిక్తకేన ద్వౌ కటునైకం నిషేవతే| స్వాదుర్దశైవమమ్లః షట్ సంయోగాన్ పూర్వవత్క్రియా| లవణస్త్రీన్ భజత్యేకం తిక్త ఏవం తు విశంతిః| స్వాద్శ్చామ్లశ్చతుష్కేషు షట్ త్రయం లవణానుగః| ఏకం తిక్తయుతో యాతి దశైవ మధురో రసః| చత్వారోఽమ్లః పటుశ్చైకం భేదాః పంచదశేతి చ| ఏకైకస్య పరిత్యాగాత్ సంయోగాః పంచకే చ షట్| ఏకశ్చ షడ్రసః షట్ చ పృథగేవం త్రిషష్టిధా||23||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
తే రసానురసతో రసభేదాస్తారతమ్యపరికల్పనయా చ| సంభవంతి గణానాం సమతీతా దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః||24|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే రసభేదీయోనామాష్టాదశోఽధ్యాయః||25||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon