22. rōgabhēdīyaḥ

Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રોગભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વાસ્મિન્નધ્યાયે રોગવિશેષાનપેક્ષયા દોષાણામેવોપક્રમ ઉક્તઃ | અસ્મિંસ્તુ રોગાણાં સ્વરૂપમુપક્રમઞ્ચ પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આ્રભ્યતે-અથાત ઇત્યાદિ || ૧ ||

Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2

સપ્તવિધાઃ ખલુ રોગા ભવન્તિ-સહગર્ભજાતપીડાકાલ- પ્રભાવસ્વભાવજાઃ| તે તુ પૃથગ્દ્વિવિધાઃ| તત્ર સહજાઃ શુક્રાર્તવદોષાન્વયાઃ| કુષ્ઠાર્શોમેહાદયઃ| પિતૃજા માતૃ- જાશ્છ| ગર્ભજા જનન્યભિચારાત્કોઉબ્જપાઙ્ગુલ્યપૈઙ્ગલ્ય- કિલાસાદયો&અમ્પ્;ન્નરસજા દોઉહૃદવિમાનનજાશ્છ| જાતજાઃ સ્વાપચારાત્સન્તર્પણજા અપતર્પણજાશ્છ| પીડાકૃતાઃ ક્ષત- ભઙ્ગપ્રહારક્રોધશોકભયાદયઃ શારીરામાનસાશ્છ| કાલજાઃ શીતાદિકૃતા જ્વરાદયો વ્યાપન્નજા અસંરક્ષણજાશ્છ| પ્રભાવજા દેવગુરૂલ્લઙ્ઘનશાપાથર્વણાદિકૃતા જ્વરાદયઃ પિશાચાદયશ્છ| સ્વભાવજાઃ ક્ષુત્પિપાસાજ્વરાદયઃ કાલજા અકાલજાશ્છ| તત્ર કાલજા રક્ષણકૃતાઃ| અરક્ષણજા અકાલજાઃ||૨||

સહજત્વાદિના ભેદેન સપ્તવિધા રોગાઃ | તે તુ સહજાદયઃ | પૃથક્ પ્રત્યેકં દ્વિવિધાઃ | પુંસા સહ જાતત્વાત્સહજાઃ | તે હિ શુક્રાર્તવદોષાન્વયાઃ | શુક્રાર્તવદુષ્ટિરન્વયો યેષાં તે તથોક્તાઃ | શુક્રાદુષ્ટિઃ પિતૃજા આર્તવદુષ્ટિર્માતૃજેતિ દ્વૈવિધ્યમ્ | તે તુ કુષ્ઠાદયઃ | રક્તપિત્તાદીનાં ક્ષિપ્રકારિત્વાત્ સહજત્વાઽસમ્ભવઃ | ગર્ભજાઃ દ્વિવિધાઃ | દુષ્ટાહારરસજા દૌર્હૃદવિમાનનજાશ્ચ | તે હિ કૌબ્જ્યાદયો ગર્ભસ્થસ્ય જનન્યા માતુરપચારાત્ જાયન્તે | દૌહૃદં પ્રથમગર્ભે માતુર્નાનાવિધહારેચ્છાવિમાનનં તસ્યા નિષ્ફલત્વં ઇષ્ટલાભ ઇતિ યાવત્ | જાતજા યે જાતસ્ય સ્વાપાચારાજ્જાયન્તે, ન તુ માપિતૃદોષેણ તે સન્તર્પણાપતર્પણહેતુત્વેન દ્વિવિધાઃ | પીડાકૃતાઃ યે દોષકોપેન વિના આગન્તુપીડયૈવ જાયન્તે | તે ચ દ્વિવિધાઃ | ક્ષતાદયઃ શારીરા ક્રોધાદયો માનસાશ્ચ | કાલજા યે શીતાદિકાલત્રયહેતુકાઃ | તે દ્વિવિધાઃ | વ્યાપન્નજા અસંરક્ષણજાશ્ચ | વ્યાપન્નજા યે શીતાદિભિર્વ્યાપન્નેન દુષ્ટેન શાલ્યાદિના જાયન્તે | અસંરક્ષણજા યે શીતાદિભ્યોઽરક્ષિતસ્ય તદુપઘાતાત્ જાયન્તે | પ્રભાવજા યે દેવગુરૂણાં શાપેન તદતિક્રમહેતુકેનાઽથર્વણાદ્યભિચારેણ જાયન્તે | તે દ્વિવિધાઃ જ્વરાદયઃ પિશાચાદયશ્ચ | આદિગ્રહણં ભૂતગ્રામોપલક્ષણાર્થમ્ | સ્વભાવજા યે સ્વભવેનૈવ પુરુષસ્ય જાયન્તે | ક્ષુત્પિપાસાદયઃ | જ્વરસ્તુ જન્માન્તયોર્મોહમય ઇતિ વક્ષ્યતે | તે તુ દ્વિવિધાઃ | કાલજા અકાલજાશ્ચ | કાલજાઃ તન્નિમિત્તાઃ | વિપરીતાઃ અકાલજાઃ |

Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3

ત એતે સમાસતઃ પુનિર્દ્વિવિધા ભવન્તિ| પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ પૂર્વકર્મજાશ્ચ| તત્ર રોગોત્પત્તિં પ્રતિ પ્રત્યુત્પન્નં કર્મ યદનેનૈવ શરીરેણ દૃષ્ટમદૃષ્ટઞ્ચોદ્દિશ્યાપ્તોપદિષ્ટાનાં વિહિતાનાં પ્રતિ- ષિદ્ધાનામનનુષ્ઠાનમનુષ્ઠાનં વા| જન્માન્તરાતીતેન તુ પૂર્વમ્| તત્તુ પુનર્દૈવાખ્યમુક્તઞ્ચ નિયતાનિયતભેદેન પ્રાક્| તસ્માદ્ દૃષ્ટહેતવઃ પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ| વિપરીતા દૈવજન્માનઃ| અલ્પનિદાના મહારુજાશ્ચોભયાત્મકાઃ||૩||

ત એતેઽનન્તરોક્તા સર્વે સઙ્ક્ષેપેણ દ્વિવિધાઃ | પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ પૂર્વકર્મજાશ્ચ | તત્ર પ્રત્યુત્પન્નં નામ કર્મ યદનેનૈવ રોગભોક્તૃશરીરેણ ક્રિયતે | તચ્ચ દૃષ્ટમદૃષ્ટં વોઽદ્દિશ્ય યદાઽપ્તેન કર્તવ્યતયોપદિષ્ટં તસ્યાઽનનુષ્ઠાનં તત્પ્રતિષિદ્ધસ્યાનુષ્ઠાનં વા | પૂર્વં કર્મ યજ્જન્માન્તરતીતેન શરીરેણ કૃતમિહ ફલદાયિ | તચ્ચ પૂર્વં વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયે દૈવપર્યાયેણ નિયતાનિયતદ્વૈવિદ્ધ્યોનોક્તમ્ | તસ્માદેવં સ્થિતે રોગા સ્વયં દૃષ્ટેનાઽપથ્યાહારાદિના હેતુના જાયન્તે | તે પ્રત્યુત્પન્નકર્મજા ઇતિ વિજ્ઞેયાઃ | એતદ્વિપરીતા યેષાં હેતુર્ન દૃષ્ટ ઉત્પાન્નશ્ચ તે દૈવજન્માનો જ્ઞેયાઃ | યે તુ સ્વલ્પેન હેતુના નિદાનેન જાતા મહારુજશ્ચ તે દૈવપ્રત્યુત્પન્નોભયાત્મકા જ્ઞેયાઃ | સમાસગ્રહણાદુભયાત્મકત્વાચ્ચ તૄતીયરાશિર્ન દોષાય || ૩ ||

Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4

તત્ર યથાસ્વં પ્રતિપક્ષશીલનાત્પૂર્વેષાં રોગાણામુપશમઃ| સત્યેવ વિપક્ષશીલનેઽનિષ્ટકર્મક્ષયાદ્દૈવિકાનામ્| દોષ- કર્મક્ષયાદન્યેષામ્||૪||

તત્ર પૂર્વેષાં પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાનાં રોગાણાં યથાસ્વં પ્રતિપક્ષસ્ય હેતુવ્યાધિવિપરીતસ્ય ઔષધાદેઃ સેવનાત્ પ્રશમો ભવતિ | દૈવજાનાન્તુ રોગાણાં યથાસ્વં પ્રતિપક્ષશીલને સત્યપિ પૂર્વકૃતાનિષ્ટકર્મક્ષયાદુપશમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ | અન્યેષામુભયજાનામપથ્યહેતુકદોષસ્ય પૂર્વકર્મણશ્ચ ક્ષયાદુપશમો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ || ૪ ||

Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5

અન્યે પુનઃ પ્રત્યુત્પન્નં કર્મ પરકૃતમપિ વર્ણયન્તિ| તચ્ચ પરાભિસંસ્કારમાચક્ષતે| એવઞ્ચાહુઃ- યદિ સ્વયં કૃતાદેવ કર્મણઃ કાર્યનિર્વૃત્તિઃ સ્યાત્| ન દૃષ્ટપુરુષાન્તરકૃતાત્| કિમિતિ વિદ્વાનપિ પરાચરિત- યોરુપકારાપકારયોઃ સુખદુઃખાનુરોધાત્તોષરોષૌ પ્રતિ- કર્તવ્યચિત્તં વા પ્રતિપદ્યતે| એવમેતે વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ સન્તઃ ત્રિવિધા જાયન્તે||૫||

અન્યે પુનરાચાર્યાઃ પરેણ શત્રુપ્રભૃતિનાઽપિ કૃતં કર્માભિચારાદિ પ્રત્યુત્પન્નમિતિ વર્ણયન્તિ | તચ્ચ પરકૃતં કર્મ પરાભિસંસ્કારશબ્દેન પર્યાયેણાચક્ષતે | એવઞ્ચ તે આચાર્યા રોગોત્પત્તિકારણત્વેન પરકૃતસ્યોત્પત્તિમાહુઃ | કથમિત્યાહ-યદિ સ્વયં કૃતાદેવ કર્મણઃ ફલાખ્યકાર્યનિર્વૃત્તિઃ સ્યાત્ | દૃષ્ટશત્ર્વાદિપુરુષાનન્તરકૃતાન્ન સ્યાત્ | તતશ્ચ વિદ્વાન્ પણ્ડિતોઽપિ કિમિતિ પરાચરિતે તદુપકારે સુખાનુરોધાત્તોષં પ્રતિકર્તવ્યચિત્તં વા પ્રતિપદ્યતે | તથા કિમિતિ પરાચરિતે તદપકારે દુઃખાનુરોધાદ્રોષં પ્રતિકર્તવ્યચિત્તં વા પ્રતિપદ્યતે | તસ્માદન્યકૃતાત્ કર્મણઃ શ્યેનાદેરન્યતરસ્ય ફલયોગ ઇત્યનુમીયતે | એવં પરકૃતકર્મણો વ્યાધિકારણત્વાનુપ્રવેશાત્ દ્વિવિધાઃ સન્તઃ ત્રિવિધા જાયન્તે || ૫ ||

Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6

તતશ્ચ દોષવન્તો ભૂયઃ સપ્તવિધાઃ||૬||

તે ચ વ્યાધયો દોષવન્તઃ સન્તો દોષાણાં પૃથક્સંસર્ગસન્નિપાતભેદેન ભૂયઃ સપ્તવિધા ભવન્તિ || ૬ ||

Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7

સકલોઽપિ ચાયં રોગસમૂહઃ પ્રતિકારવાનાયુર્વેદવિ- હિતમુપદેશમપેક્ષતે| યસ્માન્નિયતહેતુકોઽપ્યામયઃ સમ્ય- ગ્ભિષગાદેશાનુષ્ઠાનાદુપાત્તાયુસ્સંસ્કારાપરિક્ષયે જાતોઽપિ વા સહ્યવેદનતાં પ્રતિપદ્યતે| અનુપક્રમ્યાણસ્તુ સર્વ એવ પ્રાયશો ભિનત્યકાણ્ડે| સ્વયમપિ ચ દૈવાન્નિદાનાલ્પતયા વા નિવર્તમાનઃ ષોડશગુણસમુદિતક્રિયોપલમ્ભાદાશુતર- મપિરિક્લિષ્ટસ્ય ચાઽપગચ્છતિ| અનિયતફલદાયિનિ ત દૈવે હિતાભ્યાસરતસ્યાવકાશમેવ ન લભતે વ્યાધિઃ| તસ્માન્ન કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયામાત્મવાન્ હિતાહિતયોઃ તુલ્ય- દર્શી સ્યાત્||૭||

અયઞ્ચ સકલો રોગસમૂહઃ પ્રતીકારવાન્ સપ્રતિક્રિયઃ | સા ચ પ્રતિક્રિયા આયુર્વેદોપદેશેન વિના ન ભવતીતિ રોગસમૂહપ્રતિકાર આયુર્વેદવિહિતમુપદેશમપેક્ષતે | કુત આહ-ય આમયો નિયતેન હેતુના જાયતે | સ તથાવિધ આમયઃ સમ્યક્ ભિષગાદેશાનુષ્ઠાના-દ્ધેતોર્યથોપાત્તાયુસ્સંસ્કારાપરિક્ષયે સતિ હેતુમેવ ન લભતે | જાતોઽપિ વા સહ્યવેદનતાં પ્રતિપદ્યતે | અનુપક્રમ્યમાણસ્તુ સર્વરોગ અકાલે નાશયતિ | નનુ ચ કેચિદ્રોગાઃ સ્વયં નિવર્તમાના દૃષ્ટાઃ તત્ર કિમાયુર્વેદોપદેશેનેતિ આહ-સ્વયમપીત્યાદિ | દૈવાત્ કર્મ બલાત્ નિદાનાલ્પતયા વા નિવર્તમાનોઽપ્યાયુર્વેદોપદિષ્ટષોડશગુણક્રિયોપલમ્ભાદપરિક્લિષ્ટસ્યૈવાશુતરમપગચ્છતિ રોગઃ | યત્રાઽપ્યનિયતફલદાયિ દૈવં તત્રાઽપ્યાયુર્વેદોપદેશાદ્ધિતાભ્યાસરતસ્ય પુરુષસ્ય વ્યાધિરવકાશમેવ ન લભતે | તસ્માદાત્મવતા ન કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં હિતેઽહિતે ચ સમદર્શિના ભવિતવ્યમ્ || ૭ ||

Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8

ત્રિવિધાશ્ચ પુનર્વ્યાધયો મૃદુમધ્યાઽધિમાત્રભેદેન| તત્રા- લ્પલક્ષણા મૃદવો, મધ્યલક્ષણા મધ્યાઃ, સમ્પૂર્ણલક્ષણા- સ્ત્વધિમાત્રાઃ||૮||

પુનશ્ચ વ્યાધયો મૃદ્વાદિભેદેન ત્રિવિધાઃ | સુબોધમ્ || ૮ ||

Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1

તે પુનઃ સુખસાધ્યાદિવિશેષેણ ચતુર્વિધાઃ પ્રાગુપદિષ્ટાઃ||૧||

તે ચ પુનઃ રોગાઃ પ્રાગ્દ્વિતીયેઽધ્યાયે સુખસાધ્યાદિવિશેષેણ ચતુર્વિધા ઉપદિષ્ટા ઇતિ || ૯ ||

Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10

સુબહુશોઽપિ ચ ભિદ્યમાના વ્યાધયો નિજાગન્તુતાં ન વ્યભિચરન્તિ| તત્ર નિજાસ્તુ દોષોત્થાઃ| તેષુ પૂર્વં વાતા- દયો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે તતો વ્યથાઽભિનિર્વર્તતે| બાહ્યહેતુ- જાસ્ત્વાગન્તવઃ| તેષુ પ્રહારેણ વ્યથા પૂર્વમુપજાયતે તતો દોષવૈષમ્યમ્| દોષવૈષમ્યેણૈવ ચ બહુરૂપા રુગનુબધ્યતે પ્રવર્દ્ધતે ચ| એવં ચ કૃત્વા ન દોષવ્યતિરેકેણ રોગા- નુબન્ધઃ| કેવલં પૌર્વાપર્યે વિશેષઃ||૧૦||

વ્યાધીનામનેકવિધત્વમુક્ત્વા દ્વૈવિધ્યમુચ્યતે | અનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ બહુશો ભિદ્યમાના વ્યાધયો નિજત્વમાગન્તુત્વઞ્ચ ન વ્યભિચરન્તિ | કેચિન્નિજાઃ કેચિદાગન્તવ ઇતિ યાવત્ | તત્ર નિજા યે વાતાદિદોષત્રયોત્થાઃ તેષુઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ હેતુભિઃ પૂર્વં વાતાદયો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે | તૈસ્તૈર્વાતાદિભિર્વ્યથાઽભિનિર્વર્તતે | આગન્તવો બાહ્યહેતુજાઃ | તેષુ પ્રહારેણ શસ્ત્રપ્રહારાદિના હેતુના પૂર્વં વ્યથા જાયતે | તતશ્ચ તત એવ દોષવૈષમ્યમ્ | તેન ચ દોષવૈષમ્યેણ પુનર્બહુરૂપા રુગનુબધ્યતે પ્રવર્દ્ધતે ચ || ૧૦ ||

Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11

તસ્માદેકાકારા એવ રોગાઃ રુક્સામાન્યાત્| અસઙ્ખ્યભેદા વા પ્રત્યેકં સમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનવર્ણનામવેદનાપ્રભવો- પક્રમવિશેષાત્| તે યથાસ્થૂલં યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યન્તે| અસઙ્ખ્યેયત્વાચ્ચ દોષલિઙ્ગૈરેવ રોગાનુપક્રમં ચ વિભ- જેત્||૧૧||

તસ્માત્ સર્વે રોગા રુક્સામાન્યાનુગતત્વાદેકાકારાઃ | અથવા પ્રત્યેકં સમુત્થાનાદિવિશેષવૈચિત્ર્યાદસઙ્ખ્યભેદાઃ | એકોઽપિ જ્વરાદિઃ સમુત્થાનાદિભેદવિશેષાદનકવિકારતાં યાતીત્યર્થઃ | સમુત્થાનં નિદાનં સ્થાનં દેહદેશઃ | સંસ્થાનં લક્ષણમ્ | વર્ણં પાણ્ડુપીતાદિઃ | નામ જ્વરાદિઃ | વેદનાઃ શૂલાદયઃ | પ્રભાવો વ્યાધિશક્તિઃ | ઉપક્રમશ્ચિકિત્સા | એતાવાતા હિ સર્વે જ્વરાઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તાઃ સમ્પદ્યન્તે | અત એવ વ્યાધીનામસઙ્ખ્યત્વમ્ | તત્ર ચ યે સ્થૂલા વ્યાધયઃ તે યથાસ્વમધ્યાયેષુ નિદાનચિકિત્સિતેષૂપદેક્ષ્યન્તે | યે તુ સૂક્ષ્માસ્તે અસઙ્ખ્યેયત્વાત્ પ્રતિપદં વક્તુમશક્યાઃ | અતઃ તાન્ વાતાદિલક્ષણૈરેવેદન્તયાઽધ્યવસેત્ | જ્ઞાતસ્વરૂપાણાં વાતાદિવિશેષેણૈવોપક્રમઞ્ચ વિભજેત્ || ૧૧ ||

Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12

દોષા એવ હિ સર્વરોગૈકકારણમ્| યથૈવ શકુનિઃ સર્વતઃ પરિપતન્ દિવસં સ્વાં ચ્છાયાં નાઽતિવર્તતે| યથા વા કૃત્સ્નં વિકારજાતં વૈશ્વરૂપ્યેણ વ્યવસ્થિતં ગુણત્રયમચ્યતિ- રિચ્ય ન વર્તતે; તથૈવેદમપિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં દોષ- ત્રયમિતિ| યથા ચ વિદ્યુદ્વર્ષાદયો નભસિ ભવન્તિ ન ત્વવ- શ્યં નિમિત્તતસ્ત્વવશ્યમપિ| તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચામ્ભસિ તથા દોષેષુ રોગાઃ||૧૨||

કુત એવમ્ ઇત્યાહ-દોષા એવેત્યાદિ | સર્વેષાં રોગાણાં વાતાદય એવ દોષા એકમેવ કારણમ્ | ન હિ દોષેણ વિના ક્વચિદપિ રોગા દૃશ્યન્તે | દૃષ્ટાન્તો યથા શકુનિઃ સરિદ્વનોદધિવિમાનાદિષુ પતન્ સર્વમપિ દિવસં પર્યટન્નપિ વિના સ્વચ્છાયયા ન દૃશ્યતે | તદ્વદ્દેશકાલભેદેઽપિ રોગા દોષેણ | યથા વેત્યાદિના | સર્વરોગાણાં સર્વદોષકારણત્વોક્તૌ દૃષ્ટાન્તઃ | યથા કૃત્સ્નં નિરવશેષં વૈશ્વરૂપ્યેણ વ્યવસ્થિતં પુરુષાદિ ગુણત્રયં સત્ત્વરજસ્તમ આખ્યમપિ અતિરિચ્ય ન વર્તતે | તદ્વદિદમપિ જ્વરાદ્યાખ્યં વિકારજાતં દોષત્રયમપ્યતિરિચ્ય ન વર્તતે | નનુ ચ દોષાઃ શરીરે નિત્યં સન્નિહિતાઃ તત્ કથં કદાચિદ્રોગોત્પત્તિરિત્યાહ-યથા ચેત્યાદિ | યથા યદ્યપિ વિદ્યુદ્વર્ષેન્દ્રચાપાદયો નભસિ ભવન્તિ | તથાઽપિ નાવશ્યં વિનૈવ નિમિત્તેન ભવન્તિ | નિમિત્તેન ત્વત્ર સંયોગાદિનાઽવશ્યં ભવન્તિ; એવં તરઙ્ગાદયશ્ચામ્ભસિ તદ્વદ્દોષેષુ નભઃપ્રખ્યેષુ વિદ્યુદાદિપ્રખ્યા રોગાઃ અસાત્મ્યાદિનિમિત્તમાશ્રિત્ય ભવન્તિ | નાઽનિમિત્તેન || ૧૨ ||

Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13

ત્રિવિધન્તુ નિમિત્તમેષામસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પ્રજ્ઞા- પરાધઃ પરિણામશ્ચ| તે પુનઃ પ્રત્યેકમતિયોગાઽયોગ- મિથ્યાયોગભેદાત્ત્રિધા ભિદ્યન્તે| તત્ર યથાસ્વં ચક્ષુરા- દીન્દ્રિયાણાં રૂપાદિભિરર્થૈરતિસંસર્ગોઽતિયોગઃ| અલ્પશો નૈવ વા સંસર્ગસ્ત્વયોગઃ| સૂક્ષ્માતિદૂરાન્તિકસ્થાતિ ભાસ્વત્ ભૈરવાપ્રિયવિકૃતાદિદશનમ્| દ્વિષ્ટાત્યુચ્ચપરુષભીષણા- દિશ્રવણમ્| પૂત્યમેધ્યાતિતીક્ષ્ણોગ્રપ્રતિકૂલાદ્યાઘ્રાણમ્| સ્વભાવાદિભિરાહારકલ્પનાવિશેષાયતનૈરપથ્યાનાં રસા- નામભ્યવહારઃ તથા સ્નાનાદીનાં શીતોષ્ણાદીનાઞ્ચ સ્પૃ- શ્યાનામયથાવદુપસેવનમશુચિભૂતાભિઘાતવિષવાતાદિ- સંસ્પર્શશ્ચ મિથ્યાયોગઃ||૧૩||

એતદેવાહ-ત્રિવિધમિત્યાદિ | એષાં દોષાણાં ત્રિવિધં નિમિત્તમ્ | કિમિત્યાહ-અસાત્મ્યેત્યાદિના | એતચ્ચાઽસાત્મ્યાદિ ત્રયં પ્રત્યેકં હીનાતિમિથ્યાયોગભેદેન ત્રિધા ભિદ્યતે | તત્ર ઇન્દ્રિયાણાં ચક્ષુરાદીનાં રૂપાદયો વિષયા ઇન્દ્રિયાર્થાઃ | એતદેવાહ-યથાસ્વમિત્યાદિના | ચક્ષુરાદીનાં સ્વૈઃ સ્વૈ રૂપાદિભિરર્થૈરત્યર્થે સંયોગ ઇન્દ્રિયાર્થાતિયોગઃ | એવં સ્વેન વિષયેણ | ઇન્દ્રિયસ્ય સ્વલપાસંયોગો નૈવ વા સંયોગોઽયોગઃ | સૂક્ષ્માદિદર્શનં ચક્ષુષો મિથ્યાયોગઃ | સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મમાકારે | દૂરે તિષ્ઠતીતિ દૂરસ્થમ્ | અન્તિકે નિકટે તિષ્ઠતીત્યન્તિકસ્થમ્ | અતિભાસ્વરમતિદીપ્તિમત્ | ભૈરવં ભીષણમ્ | આદિગ્રહણં સર્વત્ર પ્રાકૃતાદ્રૂપાદેર્વિપરીતગ્રહણાર્થમ્ | દ્વિષ્ટાત્યુચ્ચાદિશબ્દશ્રવણં શ્રોત્રમિથ્યાયોગઃ | ભીષણો ભયાવહઃ | પૂત્યાદિગન્ધાઘ્રાણં ઘ્રાણમિથ્યાયોગઃ | તીક્ષ્ણમુદ્વેગકૃત્ | ઉગ્રં સ્વરૂપેણોત્કટમ્ | પ્રતિકૂલ-મપ્રિયમ્ | રસનામિથ્યાયોગો યઃ સ્વભાવસંયોગભાવનાભાજનમાત્રાદિભિરાહારસ્ય નાનાવિધકલ્પનાવિશેષહેતુભિરપથ્યાનાં રસાનામભ્યવહારઃ | સ્પર્શનમિથ્યાયોગો યત્ સ્નાનાદીનાં સ્પૃશ્યાનામયથાવદ્વૈપરીત્યેન સેવનમશુચ્યાદીનાં સ્પર્શશ્ચ | ઇતીન્દ્રિયાર્થાનં મિથ્યાયોગઃ || ૧૩ ||

Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14

કાયવાઙ્મનોભેદેન તુ ત્રિવિધમપ્યહિતં કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધઃ| તત્ર કાયાદિકર્મણોઽતિપ્રવૃત્તિરયોગઃ| અલ્પશો નૈવ વા પ્રવૃત્તિરયોગઃ| વેગોદીરણધારણવિષમાઙ્ગચેષ્ટનસ્ખલન- કણ્ડૂયનપ્રહારપ્રાણાયામાદિ| તથા ક્ષુત્પિપાસાઽર્ધભુક્ત- ભાષણાદિ| ભયશોકેષ્યર્યામાત્સર્યાદિ| દશવિધં ચાકુશલં કર્મ યથાસ્વં મિથ્યાયોગઃ||૧૪||

પ્રજ્ઞાપરાધઃ કિમુચ્યત આહ-કાયેત્યાદિના | કાયાદિભેદેન ત્રિવિધં કર્મ | તદુભયલોકાહિતં સર્ પ્રજ્ઞાપરાધશબ્દેનોચ્યતે | તત્ર કાયવાઙ્મનસાં સ્વે સ્વે ધાવનભાષણચિન્તનાદિકે કર્મણ્યતિપ્રવૃત્તિઃ પ્રજ્ઞાપરાધાખ્યં કર્માઽતિયોગઃ | એવં સ્વલ્પં નૈવ વા સંયોગોઽયોગઃ | વેગોદીરણાદિકર્મ યથાસ્વં કાયાદિભેદેન પ્રજ્ઞાપરાધો મિથ્યાયોગઃ | તત્ર વેગોદીરણાદિપ્રાણાયામાન્તં ક્ષુદાદિભાષણાન્તં ભયાદ્યકુશલાન્તં યથાસઙ્ખ્યેન કાયવાઙ્મનસાં મિત્યાયોગ ઇતિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ | ભાષણશબ્દસ્ય ક્ષુત્પિપાસાર્ધભુક્તશબ્દત્રયેણ સમાસઃ | દશવિધં હિંસાદિકર્મ યથાસ્વં યથાત્મીયં કાયાદીનાં મિથ્યાયોગઃ | તત્ર હિંસા ચૌર્યગગમ્યાગમનં કાયિકમ્ | પૈશૂન્યં પરુષમસત્યં સમ્ભિન્નાલાપમિતિ વાચિકમ્ | વ્યાપાદમભિધ્યાદૃગ્વિપર્યયમિતિ માનસમ્ | ઇતિ યથાસ્વશબ્દાત્ પ્રવિભાગઃ | હિંસાદયઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ || ૧૪ ||

Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15

પરિણામઃ કાલ ઉચ્યતે| સોઽપિ શીતોષ્ણવર્ષભે- દાત્ત્રિધા| તત્રાતિમાત્રસ્વલક્ષણઃ કાલોઽતિયોગઃ| હીન- સ્વલક્ષણસ્ત્વયોગઃ| વિપરીતો મિથ્યાયોગઃ| ત એતેઽ- તિયોગાદયઃ સામાન્યતોઽનુપશયલક્ષણાઃ| સર્વો વા પ્રજ્ઞાપરાધ એવાઽયં યદેષામવિવર્જનમ્||૧૫||

પરિણામઃ કિમુચ્યત આહ-પરિણામઃ કાલ ઉચ્યતે | તત્ર કાલઃ શીતાદિભેદેન ત્રિવિધઃ | તસ્ય કાલસ્ય યથાસ્વં લક્ષણં ગ્રીષ્માદેરૌષ્ણ્યાદ્યતિમાત્રં યદા ભવતિ તદા કાલાતિયોગઃ | ઉષ્ણાદૌ કાલે હીનોષ્ણાદિત્વં હીનયોગઃ | તથોષ્ણે કાલે ઔષ્ણ્યસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય વિપરીતં શીતં યદા ભવતિ તદા કાલમિથ્યાયોગઃ | એતેષાં ત્રયાણામતિયોગાદીનામનુપશયઃ દેહાસુખકારિત્વં લક્ષણમ્ | અથવા યદેતત્ સર્વેષામિન્દ્રિયાતિયોગાદીનામપ્યવર્જનં તત્સર્વં પ્રજ્ઞાપરાધ એવ ભવતિ || ૧૫ ||

Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3

અર્થકર્મકાલાઃ પુનઃ સમ્યગ્યોગેનોપશયાત્ ભૂયિષ્ઠં સ્વા- સ્થ્યહેતવઃ| તત્રાપિ રસવર્જ્યા વિષયા યથાયથમિન્દ્રિયં બાધન્તેઽનુગૃહ્ણન્તિ ચ| શેષા રસકર્મકાલાસ્તુ સર્વં દેહમ્||૩||

અર્થાદીનાં સમ્યગ્યોગેન દેહસુખાવહત્વાત્ સ્વાસ્થ્યહેતુત્વમ્ | તત્રાઽપિ મધ્યે અર્થાદિષુ રસવર્જ્યાશ્ચત્વારો વિષયા યથાસ્વં સ્વમિન્દ્રિયમેવાઽતિયોગાદિભિર્બાધન્તે | સમ્યગ્યોગેનેન્દ્રિયમેવાઽનુગૃહ્ણન્તિ | શેષા રસકાલકર્માદય અતિયોગાદિભિઃ સર્વં દેહં બાધન્તે | સમ્યગ્યોગેન ચાઽનુગૃહ્ણન્તિ | રસસ્ય દ્રવ્યસહિતસ્યોપયોગાત્સર્વદેહાનુગ્રહઃ || ૧૬ ||

Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17

અપિ ચ-સર્વભાવાનાં ભાવાભાવૌ નાન્તરેણ યોગા- તિયોગાદીન્ વ્યવસ્યેત્| સર્વેષાં પુનિર્વકારાણાં નિદાન- દોષદૂષ્યાવિશેષેભ્યો ભાવાભાવવિશેષા ભવન્તિ| યદા હ્યેતે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાત્ નાઽન્યોન્યમનુબધ્નન્તી- ષદ્વાનુબધ્નન્ત્યબલા વા ન તદાઽભિનિર્વર્ત્તન્તે| વ્યાધયિશ્ચિ- રાદ્વાઽભિનિર્વત્તન્તે તનવો વા ભવન્ત્યસમ્પૂર્ણલિઙ્ગા વા| વિપર્યયે તુ વિપરીતાઃ||૧૭||

અપિ ચેતિ પ્રાસઙ્ગિકાર્થોક્તિસમુચ્ચયે | સર્વભાવાનાં બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાભાવૌ નાન્તરેણ યોગાતિયોગાદીનધ્યવસ્યેત્ | ભાવશ્ચાઽભાવશ્ચ ભાવાભાવૌ | યોગશ્ચાઽતિયોગાદયશ્ચ યોગાતિયોગાદયઃ | તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સર્વભાવાનાં દેશકાલક્રિયાદિસમ્યગ્યોગેન ભાવઃ | તથા દેશકાલક્રિયાદ્યતિયોગાદિભિઃ સર્વભાવાનામભાવ ઇતિ | અભાવોઽસમ્ભવો વિનાશશ્ચ | એવં સામાન્યે સ્થિતે વિકારાણાં પુનર્જ્વરાદીનાં ભાવાભાવવિશેષા નિદાનાદિવિશેષાત્ ભવન્તિ | યદેત્યાદિના એતદેવ વિવૄણોતિ | એતે નિદાનદોષદૂષ્યા યદા પરસ્પરમનુબન્ધં ગૃહ્ણન્તિ ઈષદ્વા ગૃહ્ણન્તિ | સ્વલ્પબલા વા ભવન્તિ ન તદા વ્યાધયોઽભિનિર્વર્તન્તે | અથવા ચિરાન્નિર્વર્તન્તે નિવૃત્તાશ્ચ તનવઃ સ્તોકરુજા વા અસમ્પૂર્ણલક્ષણા વા ભવન્તિ | એતદ્વિપર્યયે વિપરીતાસ્તેનૈતદુક્તં ભવતિ | યદૈતાનિ ત્રીણિ નિદાનાદીનિ પરસ્પરમનુબધ્નન્તિ બહુલાનિ વા ભવન્તિ તદા હિ નિર્વર્તન્તે વ્યાધયઃ આશુ ચ ઘનાઃ સમ્પૂર્ણલિઙ્ગાશ્ચ || ૧૭ ||

Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18

ત્રયશ્ચ રોગાણાં માર્ગા બાહ્યમધ્યાભ્યન્તરાઃ| તત્ર બાહ્યો રક્તાદિધાતવસ્ત્વક્ ચ સ પુનઃ શાખાખ્યઃ| તદાશ્રયાઃ ગણ્ડપિટકાજ્યપચીચર્મકીલાર્બુદાધિમાંસમશવ્યઙ્ગાદયો બહિર્ભાગાશ્ચ શોફાર્શોગુલ્મવીસર્પવિદ્રધ્યાદયઃ| મધ્યો મૂર્દ્ધહૃદયબસ્ત્યાદીનિ મર્માણ્યસ્થિસન્ધયઃ| તત્રોપનિબ- દ્ધાશ્ચ સ્નાયુસિરાકણ્ડરાદયઃ| તદાશ્રયાઃ પક્ષવધગ્રહા- પતાનકાર્દિરાજયક્ષ્માસ્થિસન્ધિશૂલગુદભ્રંશાદયો મુર્દ્ધા- દિરોગાશ્ચ| આભ્યન્તરો મહાસ્રોતઃ શરીરમધ્યં મહાનિ- મ્નમામપક્વાશયાશ્રયઃ કોષ્ઠોઽન્તરિતિ પર્યાયાઃ| તદા- શ્રયા જ્વરાતિસારછર્દ્યલસકવિષૂચિકાશ્વાસકાસહિધ્મા- ઽઽનાહોદરપ્લીહાદયોઽન્તર્ભાગાશ્ચ વિસર્પશોફાર્શોવિ- દ્રધિગુલ્માદયઃ||૧૮||

એતે ચ વ્યાધયો ન વિનાઽઽશ્રયવિશેષેણ ભવન્તીત્યત ઉચ્યતે-ત્રય ઇત્યાદિ | એષાં રોગાણાં બાહ્યાદયઃ ત્રયો માર્ગાઃ | ચકારઃ પ્રસક્તાવક્તવ્યસમુચ્ચયે | તત્ર રક્તાદયઃ ષડ્ ધાતવઃ ત્વક્ ચ બાહ્યો રોગમાર્ગઃ | સ ચ શાખાશબ્દવાચ્યઃ | તદાશ્રયા બાહ્યાશ્રયા ગણ્ડાદયઃ તથા યે શોફાદયઃ સ્વેષ્વધ્યાયેષુ બહિર્ભાગા ઉક્તાઃ તેઽપિ બાહ્યાશ્રયાઃ | મૂર્દ્ધાદીનિ મર્માણ્યસ્થિસન્ધયોઽસ્થિસન્ધ્યાશ્રયાશ્ચ સ્નાય્વાદયો મધ્યો રોગમાર્ગઃ | તદાશ્રયાઃ પક્ષવધાદયઃ | આભ્યન્તરપર્યાયા મહાસ્રોત આદયઃ ષદેતચ્ચ પર્યાયૈર્ગતાર્થં તદાશ્રયા જ્વરાદયઃ | અન્તર્ભાગાશ્ચ શોફાદયઃ તદાશ્રયાઃ કોષ્ઠાશ્રયા ઇતિ યાવત્ || ૧૮ ||

Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19

તે ચ રોગાઃ સ્વપ્રધાના ભવન્ત્યન્યપરિવારા વા ક્રમા- દનુબન્ધ્યનુબન્ધાખ્યાઃ| તત્રાઽદ્યાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સ્પષ્ટાકૃતયો યથાસ્વં સમુત્થાનોપશયશ્ચ| ઇતરે તુ તદ્વિપરીતાઃ તદ્વચ્ચ દોષા અપિ||૧૯||

તે ચ વ્યાધયઃ કદાચિત્ સ્વપ્રધાના ભવન્તિ કદાચિદન્યવ્યાધિપરિવારાઃ | તત્ર સ્વપ્રધાનસ્યાઽનુબન્ધીત્યાખ્યા | યોગ્યતયાઽન્યપરિવારસ્યાઽનુબન્ધ ઇત્યાખ્યેતિ ક્રમાર્થઃ | તત્ર યે સ્પષ્ટલક્ષણા વ્યાધયઃ યથાઽત્મીયનિદાનોપશયાશ્ચાદ્યાઃ સ્વપ્રધાના જ્ઞેયાઃ | એતદ્વિપરીતા ઇતરે | એતદુક્તં ભવતિ-યેઽન્યવ્યાધિપારતન્ત્ર્યોત્પન્ના અસ્પષ્ટલક્ષણાઃ પરાયત્તનિદાનોપશમાશ્ચાઽન્યપરિવારા ઇતિ | એવમનેનૈવ પ્રકારેણ દોષા વાતદયોઽપિ સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રા જ્ઞેયાઃ || ૧૯ ||

Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20

તત્રાન્યપરિવારા વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ| પુરાગામિનોઽનુગા- મિનિશ્ચ| તેષ્વાદ્યાઃ પૂર્વરૂપસંજ્ઞાઃ| ઉપદ્રવાસ્તિવતરે| તાન્યથાયથમેવ વક્ષ્યમાણાનુપલક્ષયેત્| પ્રધાનપ્રશમે ચ પ્રશમો ભવતિ તેષામ્| અનુપશામ્યતો વા પશ્ચાત્તાનુ- પક્રમેત્| ત્વરિતં વા બલવન્તમુપદ્રવં પ્રધાનાવિરોધેન| સ હિ પીડાકરતરો ભવતિ| વ્યાધિપરિક્લિષ્ટદેહત્વાત્ પ્રમેહપિટકાદિવત્||૨૦||

તત્ર યેઽન્યપરિવારા વ્યાધયસ્તેઽપિ દ્વિવિધાઃ | કદાચિદ્ દ્વિતીયસ્ય વ્યાધેઃ પુરોગામિનો ભવન્તિ | કદાચિદનુગામિનઃ | તત્ર પુરોગામિનઃ પૂર્વરૂપસંજ્ઞાઃ | યથા જ્વરસ્યાઽઽલસ્યાદયઃ | ઇતરેઽનુગામિન ઉપદ્રવસંજ્ઞાઃ | યથા તસ્યૈવ શ્વાસાદયઃ | તાંશ્ચાઽન્યપરિવારાન્ યથાયથં નિદાનશારીરાદિષુ વક્ષ્યાણાનુપલક્ષયેત્ | તેષાં ચાઽન્યપરિવારાણાં પ્રધાનપ્રશમે સતિ પ્રશમો ભવતિ | અથવા બદ્ધમૂલત્વાત્ પ્રધાનપ્રશમેઽપ્યનુપશામ્યતઃ પ્રધાનાદુત્તરકાલમુપક્રમેત | યતઃ કાલશેષેણ પ્રધાનવ્યાધિપરિક્લિષ્ટશરીરત્વાત્ સ બલવાન્ પીડાકરતરો ભવતિ | યથા પ્રમેહે શરાવિકાદ્યાઃ પિટકાઃ || ૨૦ ||

Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21

તથાઽન્યઃ પ્રધાન એવ રોગોઽન્યસ્ય પ્રધાનસ્ય હેતુઃ ભવતિ| યથા જ્વરો રક્તપિત્તસ્ય રક્તપિત્તં વા જ્વરસ્ય| તૌ શ્વા- સસ્ય| પ્લીહા જઠરસ્ય| તચ્છ્વયથોઃ| અર્શાસિ ગુલ્મો- દરાતીસારગ્રહણીનામ્| પ્રતિશ્યાયઃ કાસજ્વરયોઃ| તૌ ક્ષયસ્ય| ક્ષયઃ શોષસ્ય||૨૧||

તથોઽન્યો રોગઃ પ્રધાન એવ પ્રધાનસ્ય હેતુર્ભવતિ | યથા જ્વરો રક્તપિત્તસ્ય | તત્ર હિ રોગસ્વરૂપાદેવ જ્વરસન્તાપલક્ષણાદ્ રક્તપિત્તહેતોર્દોષસ્ય કોપઃ | અત એવ રોગો રોગકારણમ્ | શેષં સુબોધમ્ | ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ | શોષો રાજયક્ષ્મા | એકાદશ રોગસમૂહઃ |

Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22

એકશ્ચાઽપચારો નિમિત્તમેકસ્ય વ્યાધેઃ| બહૂનાં ચ તથા બહવઃ| તદ્વદેકં લિઙ્ગમ્| એવમેવ પ્રશમેઽભ્યુપાયઃ| તથા સ એવાન્યસ્ય પ્રકોપે| તસ્માત્તાનવહિતઃ સમ્ય- ગાગમાદિભિઃ પરીક્ષેત||૨૨||

તથા એકો હ્યપચાર એકસ્યૈવ વ્યાધેઃ કારણતાં યાતિ | તથાઽન્યો બહૂનામ્ | બહવસ્તદ્વત્ | એકં બહૂનાં લક્ષણં ભવતિ | તથા ય એવૈકસ્ય વ્યાધેઃ પ્રશમેઽભ્યુપાયઃ સ એવાઽન્યસ્ય પ્રકોપે | તસ્માત્તાન્ યથોક્તાન્ સમ્યગિદન્તયા આગમાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ પરીક્ષેતાઽવહિતઃ સન્ સામાન્યં પરિત્યજ્ય વિશેષકાષ્ઠામધિરોહેત્ || ૨૨ ||

Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23

તત્રાગમો રોગમેવમેવં પ્રકોપણમેવં યોનિમેવમધિષ્ઠાન- મેવમાત્માનમેવં વેદનમેવં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શમેવં પૂર્વ- રૂપમેવમુપદ્રવમેવં વૃદ્ધિસ્થાનક્ષયાન્વિતમેવમુદર્કમેવં નામાનમ્| તસ્મિન્નિયં પ્રતીકારસ્ય પ્રવૃત્તિરન્યથા નિવૃત્તિઃ| પ્રત્યક્ષતસ્ત્વાઽઽતુરસ્ય યથાસ્વમિન્દ્રિયૈર્વર્ણસંસ્થાનપ્રમા- ણોપચયછાયાવિણ્મૂત્રછર્દિતાધિક્યમાન્ત્રકૂજનમઙ્ગુલ્યા- દિષુ સન્ધિષુ સ્ફુટનં દેહશકૃદ્ વ્રણાદિગન્ધં સુપ્તશીતો- ષ્ણસ્તમ્ભનસંસ્પન્દશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શઞ્ચ| પ્રકૃતિવિકૃતિ- યુક્તમાસ્યરસન્તુ પ્રશ્નેન તથા સુચ્છર્દનદુચ્છર્દનત્વં મૃદુ- ક્રૂરકોષ્ઠતાં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં જન્મામયપ્રવૃત્તિનક્ષત્ર- દ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચ| તથા વયઃપ્રત્યક્ષેણ ચ| અનુ- માનતસ્તુ યૂકાપસર્પણેન શરીરવૈરસ્યમ્| મક્ષિકોપ- સર્પણેન શરીરમાધુર્યમ્| તથાઽગ્નિં જરણશક્ત્યા| બલં વ્યાયામશક્ત્યા| ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાઽનુપશ્યતઃ| દોષપ્રમાણપચારવિશેષેણાયુષઃ ક્ષયં રિષ્ટૈઃ| પ્રકૃતિ- સત્ત્વસારસાત્મ્યબલાનનુશીલનેનેતિ||૨૩||

તત્રાગમ આયુર્વેદોપદેશઃ | તેનાગમેનૈકૈકં રોગમેવં પ્રકોપણમિત્યાદિના પરીક્ષેત | યથા શાસ્ત્રે કસ્ય રોગસ્ય કિં પ્રકોપણાદ્યુક્તમસ્મિંશ્ચાઽતુરે કિમસ્તીતિ | પ્રકોપણમાહારાદિ | યોનિઃ કારણં વાતાદિ | આત્મા સ્વરૂપમધિષ્ઠાનમાશ્રયઃ | વેદના રુજા | રુપાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ | ઉદર્કો વ્યાધેઃ ફલમ્ | પ્રત્યક્ષતસ્ત્વાતુરસ્ય યથાસ્વમિન્દ્રયૈર્વણાદિકં પરીક્ષેત | તત્ર વર્ણાદિકં દર્શનેન | આન્ત્રકૂજનાદિકં શ્રોત્રેણ | શીતાદિકં સ્પર્શં પ્રાકૃતં વૈકૃતઞ્ચ સ્પર્શેન | આસ્યરસં સુચ્છર્દનત્વાદિકઞ્ચ પ્રશ્નેન | જન્મદેશકાલાહારમાતાપિત્રાદિવિશેષઞ્ચ | વયઃ પ્રશ્નેન પ્રત્યક્ષેણ ચ | જન્મદિવસદર્શનાદિ ચ | અનુમાનાદિકમનુશીલનાન્તં સુબોધમ્ | અપસર્પણમપહાય ગમનમ્ | ઉપસર્પણમભિમુખગમનમ્ | અપચારોઽપથ્યવિશેષઃ | તસ્યાલ્પબહુત્વેન દોષસ્યાલ્પત્વબહુત્વં કલ્પયેત્ | પ્રકૃતિર્વાતાદિકૃતા | સત્ત્વં પ્રસિદ્ધમ્ | સામ્યમુચિતમ્ || ૨૩ ||

Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24

ભવતિ ચાત્ર- જ્ઞાનબુદ્ધિપ્રદીપેન યો નાવિશતિ યોગિવત્| આતુરસ્યાઽન્તરાત્માનં ન સ રોગાંશ્ચિકિત્સતિ||૨૪||

ભવતિ ચાત્રેતિપદ્યબન્ધે તન્ત્રરીતિઃ | જ્ઞાનસહિતા બુદ્ધિઃ જ્ઞાનબુદ્ધિઃ | સૈવ પદાર્થદર્શનહેતુત્વાત્ પ્રદીપમ્ | તેન જ્ઞાનબુદ્ધિપ્રદીપેનાઽઽતુરસ્ય તમોગ્રહભૂતમન્તરાત્માનં યોગિવદ્યો નાવિશતિ સ રોગાન્ ન ચિકિત્સતિ | ચિકિત્સિતું ન શક્નોતીત્યર્થઃ || ૨૪ ||

Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25

દ્વાવિમૌ વ્યાધિતૌ વ્યાધિસ્વરૂપસ્યાપ્રકાશકૌ| તદ્યથૈકૌ ગુરુવ્યાધિઃ સત્ત્વદેહબલાશ્રયાત્| લઘુવ્યાધિવદાભાતિ લઘુવ્યાધિરતોઽન્યથા| બાહ્યાવયવમાત્રેણ તયોર્મુહ્યતિ બાલિશઃ| તતોઽલ્પમલ્પવીર્યં વા વિપરીતમતોઽથવા| પથ્યં વિપર્યયે યુઞ્જન્ પ્રાણાન્ મુષ્ણાતિ રોગિણામ્||૨૫||

દ્વાવિમાવિત્યાદિના આતુરસ્વરૂપસ્ય દુર્વિજ્ઞેયત્વં પ્રકાશયતિ-દ્વાવિમાવાતુરૌ વ્યાધિસ્વરૂપસ્યાપ્રકાશકૌ | એતયોઃ સ્થિતસ્ય વ્યાધેઃ સ્વરૂપં જ્ઞાતું ન શક્યત ઇત્યર્થઃ | કૌ તાવિત્યાહ | તદ્યથા એકો વ્યાધિતો ગુરુવ્યાધિતઃ સન્ સત્ત્વદેહબલાધિક્યાત્ લઘુવ્યાધિવદાભાતિ | તત્ર્ હિ યો બાલિશઃ સ્વલ્પજ્ઞઃ સ બાહ્યાવયવમાત્રં દૃષ્ટ્વા સ્વરૂપજ્ઞાને મુહ્યતિ | તતો મૂઢઃ સન્નલ્પમાત્રમલ્પવીર્યં વાપથ્યં વિપરીતે ગુરુવ્યાધૌ પ્રયુઞ્જાનો વૈદ્યો રોગિણાં પ્રાણાન્ મુષ્ણાતિ | અતોઽથવા વિપરીતં બહુમાત્રં બહુવીર્યં વા પથ્યં વિપર્યયે લઘુવ્યાધૌ યુઞ્જાનઃ પ્રાણાન્ મુષ્ણાતીત્યર્થઃ || ૨૫ ||

Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26

જ્ઞાનાંશેન ન હિ જ્ઞાનં કૃત્સ્ને જ્ઞેયે પ્રવર્તતે| બુભુત્સેત ભિષક્તસ્માત્તત્વં તન્ત્રાનુશીલનાત્| અભિયુક્તસ્તુ સતતં સર્વમાલોચ્ય સર્વથા| ન જાતુ સ્ખલતિ પ્રાજ્ઞો વિષમેઽપિ ક્રિયાપથે||૨૬||

તથા ભિષગ્વૈદ્યઃ તન્ત્રાનુશીલનેન વ્યાધેસ્તત્ત્વં બુભત્સેત | બોદ્ધુમિચ્છેદિત્યર્થઃ | યતો જ્ઞાનાંશેન સ્વલ્પેન જ્ઞાનેન કૃત્સ્ને જ્ઞેયે જ્ઞાનં ન પ્રવર્તતે ન હ્યેકેન જ્ઞાતેનાન્યદજ્ઞાતં જ્ઞાતં ભવતિ | યસ્તુ પ્રાયઃ કર્મણિ ચાઽભિયુક્તઃ સ વિષમે દુરવગાહે ચિકિત્સામાર્ગે ન સ્ખલતિ || ૨૬ ||

Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3

આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારંનિજસ્તથાગઽન્તુમતિપ્રવૃદ્ધઃ| તત્રાનુબન્ધં પ્રકૃતિઞ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રોગભેદીયો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૩||

કિં કૃત્વા ? સર્વથા સર્વેણ પ્રકારેણ સર્વમાતુરગતમાલોચ્ય | એવં હિ યતો દૃશ્યતે | નિજં વિકારમતિપ્રવૃદ્ધ આગન્તુરન્વેતિ | આગન્તુમતિપ્રવૃદ્ધો નિજઃ અન્વેતિ | સ્વરૂપં ત્વત્તવા તદાનુગુણ્યેન વર્તત ઇત્યર્થઃ | તત્ર ત્વનુબન્ધં સ્વરૂપઞ્ચ વ્યાધીનામિદન્તયા જ્ઞાત્વા પશ્ચાચ્ચિકિત્સાર્થં કર્મ સમારભેત || ૨૭ || ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસZંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ