Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો રોગભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
સપ્તવિધાઃ ખલુ રોગા ભવન્તિ-સહગર્ભજાતપીડાકાલ- પ્રભાવસ્વભાવજાઃ| તે તુ પૃથગ્દ્વિવિધાઃ| તત્ર સહજાઃ શુક્રાર્તવદોષાન્વયાઃ| કુષ્ઠાર્શોમેહાદયઃ| પિતૃજા માતૃ- જાશ્છ| ગર્ભજા જનન્યભિચારાત્કોઉબ્જપાઙ્ગુલ્યપૈઙ્ગલ્ય- કિલાસાદયો&અમ્પ્;ન્નરસજા દોઉહૃદવિમાનનજાશ્છ| જાતજાઃ સ્વાપચારાત્સન્તર્પણજા અપતર્પણજાશ્છ| પીડાકૃતાઃ ક્ષત- ભઙ્ગપ્રહારક્રોધશોકભયાદયઃ શારીરામાનસાશ્છ| કાલજાઃ શીતાદિકૃતા જ્વરાદયો વ્યાપન્નજા અસંરક્ષણજાશ્છ| પ્રભાવજા દેવગુરૂલ્લઙ્ઘનશાપાથર્વણાદિકૃતા જ્વરાદયઃ પિશાચાદયશ્છ| સ્વભાવજાઃ ક્ષુત્પિપાસાજ્વરાદયઃ કાલજા અકાલજાશ્છ| તત્ર કાલજા રક્ષણકૃતાઃ| અરક્ષણજા અકાલજાઃ||૨||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
ત એતે સમાસતઃ પુનિર્દ્વિવિધા ભવન્તિ| પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ પૂર્વકર્મજાશ્ચ| તત્ર રોગોત્પત્તિં પ્રતિ પ્રત્યુત્પન્નં કર્મ યદનેનૈવ શરીરેણ દૃષ્ટમદૃષ્ટઞ્ચોદ્દિશ્યાપ્તોપદિષ્ટાનાં વિહિતાનાં પ્રતિ- ષિદ્ધાનામનનુષ્ઠાનમનુષ્ઠાનં વા| જન્માન્તરાતીતેન તુ પૂર્વમ્| તત્તુ પુનર્દૈવાખ્યમુક્તઞ્ચ નિયતાનિયતભેદેન પ્રાક્| તસ્માદ્ દૃષ્ટહેતવઃ પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ| વિપરીતા દૈવજન્માનઃ| અલ્પનિદાના મહારુજાશ્ચોભયાત્મકાઃ||૩||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
તત્ર યથાસ્વં પ્રતિપક્ષશીલનાત્પૂર્વેષાં રોગાણામુપશમઃ| સત્યેવ વિપક્ષશીલનેઽનિષ્ટકર્મક્ષયાદ્દૈવિકાનામ્| દોષ- કર્મક્ષયાદન્યેષામ્||૪||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
અન્યે પુનઃ પ્રત્યુત્પન્નં કર્મ પરકૃતમપિ વર્ણયન્તિ| તચ્ચ પરાભિસંસ્કારમાચક્ષતે| એવઞ્ચાહુઃ- યદિ સ્વયં કૃતાદેવ કર્મણઃ કાર્યનિર્વૃત્તિઃ સ્યાત્| ન દૃષ્ટપુરુષાન્તરકૃતાત્| કિમિતિ વિદ્વાનપિ પરાચરિત- યોરુપકારાપકારયોઃ સુખદુઃખાનુરોધાત્તોષરોષૌ પ્રતિ- કર્તવ્યચિત્તં વા પ્રતિપદ્યતે| એવમેતે વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ સન્તઃ ત્રિવિધા જાયન્તે||૫||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
તતશ્ચ દોષવન્તો ભૂયઃ સપ્તવિધાઃ||૬||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
સકલોઽપિ ચાયં રોગસમૂહઃ પ્રતિકારવાનાયુર્વેદવિ- હિતમુપદેશમપેક્ષતે| યસ્માન્નિયતહેતુકોઽપ્યામયઃ સમ્ય- ગ્ભિષગાદેશાનુષ્ઠાનાદુપાત્તાયુસ્સંસ્કારાપરિક્ષયે જાતોઽપિ વા સહ્યવેદનતાં પ્રતિપદ્યતે| અનુપક્રમ્યાણસ્તુ સર્વ એવ પ્રાયશો ભિનત્યકાણ્ડે| સ્વયમપિ ચ દૈવાન્નિદાનાલ્પતયા વા નિવર્તમાનઃ ષોડશગુણસમુદિતક્રિયોપલમ્ભાદાશુતર- મપિરિક્લિષ્ટસ્ય ચાઽપગચ્છતિ| અનિયતફલદાયિનિ ત દૈવે હિતાભ્યાસરતસ્યાવકાશમેવ ન લભતે વ્યાધિઃ| તસ્માન્ન કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયામાત્મવાન્ હિતાહિતયોઃ તુલ્ય- દર્શી સ્યાત્||૭||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
ત્રિવિધાશ્ચ પુનર્વ્યાધયો મૃદુમધ્યાઽધિમાત્રભેદેન| તત્રા- લ્પલક્ષણા મૃદવો, મધ્યલક્ષણા મધ્યાઃ, સમ્પૂર્ણલક્ષણા- સ્ત્વધિમાત્રાઃ||૮||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
તે પુનઃ સુખસાધ્યાદિવિશેષેણ ચતુર્વિધાઃ પ્રાગુપદિષ્ટાઃ||૧||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
સુબહુશોઽપિ ચ ભિદ્યમાના વ્યાધયો નિજાગન્તુતાં ન વ્યભિચરન્તિ| તત્ર નિજાસ્તુ દોષોત્થાઃ| તેષુ પૂર્વં વાતા- દયો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે તતો વ્યથાઽભિનિર્વર્તતે| બાહ્યહેતુ- જાસ્ત્વાગન્તવઃ| તેષુ પ્રહારેણ વ્યથા પૂર્વમુપજાયતે તતો દોષવૈષમ્યમ્| દોષવૈષમ્યેણૈવ ચ બહુરૂપા રુગનુબધ્યતે પ્રવર્દ્ધતે ચ| એવં ચ કૃત્વા ન દોષવ્યતિરેકેણ રોગા- નુબન્ધઃ| કેવલં પૌર્વાપર્યે વિશેષઃ||૧૦||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
તસ્માદેકાકારા એવ રોગાઃ રુક્સામાન્યાત્| અસઙ્ખ્યભેદા વા પ્રત્યેકં સમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનવર્ણનામવેદનાપ્રભવો- પક્રમવિશેષાત્| તે યથાસ્થૂલં યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યન્તે| અસઙ્ખ્યેયત્વાચ્ચ દોષલિઙ્ગૈરેવ રોગાનુપક્રમં ચ વિભ- જેત્||૧૧||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
દોષા એવ હિ સર્વરોગૈકકારણમ્| યથૈવ શકુનિઃ સર્વતઃ પરિપતન્ દિવસં સ્વાં ચ્છાયાં નાઽતિવર્તતે| યથા વા કૃત્સ્નં વિકારજાતં વૈશ્વરૂપ્યેણ વ્યવસ્થિતં ગુણત્રયમચ્યતિ- રિચ્ય ન વર્તતે; તથૈવેદમપિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં દોષ- ત્રયમિતિ| યથા ચ વિદ્યુદ્વર્ષાદયો નભસિ ભવન્તિ ન ત્વવ- શ્યં નિમિત્તતસ્ત્વવશ્યમપિ| તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચામ્ભસિ તથા દોષેષુ રોગાઃ||૧૨||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
ત્રિવિધન્તુ નિમિત્તમેષામસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પ્રજ્ઞા- પરાધઃ પરિણામશ્ચ| તે પુનઃ પ્રત્યેકમતિયોગાઽયોગ- મિથ્યાયોગભેદાત્ત્રિધા ભિદ્યન્તે| તત્ર યથાસ્વં ચક્ષુરા- દીન્દ્રિયાણાં રૂપાદિભિરર્થૈરતિસંસર્ગોઽતિયોગઃ| અલ્પશો નૈવ વા સંસર્ગસ્ત્વયોગઃ| સૂક્ષ્માતિદૂરાન્તિકસ્થાતિ ભાસ્વત્ ભૈરવાપ્રિયવિકૃતાદિદશનમ્| દ્વિષ્ટાત્યુચ્ચપરુષભીષણા- દિશ્રવણમ્| પૂત્યમેધ્યાતિતીક્ષ્ણોગ્રપ્રતિકૂલાદ્યાઘ્રાણમ્| સ્વભાવાદિભિરાહારકલ્પનાવિશેષાયતનૈરપથ્યાનાં રસા- નામભ્યવહારઃ તથા સ્નાનાદીનાં શીતોષ્ણાદીનાઞ્ચ સ્પૃ- શ્યાનામયથાવદુપસેવનમશુચિભૂતાભિઘાતવિષવાતાદિ- સંસ્પર્શશ્ચ મિથ્યાયોગઃ||૧૩||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
કાયવાઙ્મનોભેદેન તુ ત્રિવિધમપ્યહિતં કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધઃ| તત્ર કાયાદિકર્મણોઽતિપ્રવૃત્તિરયોગઃ| અલ્પશો નૈવ વા પ્રવૃત્તિરયોગઃ| વેગોદીરણધારણવિષમાઙ્ગચેષ્ટનસ્ખલન- કણ્ડૂયનપ્રહારપ્રાણાયામાદિ| તથા ક્ષુત્પિપાસાઽર્ધભુક્ત- ભાષણાદિ| ભયશોકેષ્યર્યામાત્સર્યાદિ| દશવિધં ચાકુશલં કર્મ યથાસ્વં મિથ્યાયોગઃ||૧૪||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
પરિણામઃ કાલ ઉચ્યતે| સોઽપિ શીતોષ્ણવર્ષભે- દાત્ત્રિધા| તત્રાતિમાત્રસ્વલક્ષણઃ કાલોઽતિયોગઃ| હીન- સ્વલક્ષણસ્ત્વયોગઃ| વિપરીતો મિથ્યાયોગઃ| ત એતેઽ- તિયોગાદયઃ સામાન્યતોઽનુપશયલક્ષણાઃ| સર્વો વા પ્રજ્ઞાપરાધ એવાઽયં યદેષામવિવર્જનમ્||૧૫||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
અર્થકર્મકાલાઃ પુનઃ સમ્યગ્યોગેનોપશયાત્ ભૂયિષ્ઠં સ્વા- સ્થ્યહેતવઃ| તત્રાપિ રસવર્જ્યા વિષયા યથાયથમિન્દ્રિયં બાધન્તેઽનુગૃહ્ણન્તિ ચ| શેષા રસકર્મકાલાસ્તુ સર્વં દેહમ્||૩||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
અપિ ચ-સર્વભાવાનાં ભાવાભાવૌ નાન્તરેણ યોગા- તિયોગાદીન્ વ્યવસ્યેત્| સર્વેષાં પુનિર્વકારાણાં નિદાન- દોષદૂષ્યાવિશેષેભ્યો ભાવાભાવવિશેષા ભવન્તિ| યદા હ્યેતે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાત્ નાઽન્યોન્યમનુબધ્નન્તી- ષદ્વાનુબધ્નન્ત્યબલા વા ન તદાઽભિનિર્વર્ત્તન્તે| વ્યાધયિશ્ચિ- રાદ્વાઽભિનિર્વત્તન્તે તનવો વા ભવન્ત્યસમ્પૂર્ણલિઙ્ગા વા| વિપર્યયે તુ વિપરીતાઃ||૧૭||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
ત્રયશ્ચ રોગાણાં માર્ગા બાહ્યમધ્યાભ્યન્તરાઃ| તત્ર બાહ્યો રક્તાદિધાતવસ્ત્વક્ ચ સ પુનઃ શાખાખ્યઃ| તદાશ્રયાઃ ગણ્ડપિટકાજ્યપચીચર્મકીલાર્બુદાધિમાંસમશવ્યઙ્ગાદયો બહિર્ભાગાશ્ચ શોફાર્શોગુલ્મવીસર્પવિદ્રધ્યાદયઃ| મધ્યો મૂર્દ્ધહૃદયબસ્ત્યાદીનિ મર્માણ્યસ્થિસન્ધયઃ| તત્રોપનિબ- દ્ધાશ્ચ સ્નાયુસિરાકણ્ડરાદયઃ| તદાશ્રયાઃ પક્ષવધગ્રહા- પતાનકાર્દિરાજયક્ષ્માસ્થિસન્ધિશૂલગુદભ્રંશાદયો મુર્દ્ધા- દિરોગાશ્ચ| આભ્યન્તરો મહાસ્રોતઃ શરીરમધ્યં મહાનિ- મ્નમામપક્વાશયાશ્રયઃ કોષ્ઠોઽન્તરિતિ પર્યાયાઃ| તદા- શ્રયા જ્વરાતિસારછર્દ્યલસકવિષૂચિકાશ્વાસકાસહિધ્મા- ઽઽનાહોદરપ્લીહાદયોઽન્તર્ભાગાશ્ચ વિસર્પશોફાર્શોવિ- દ્રધિગુલ્માદયઃ||૧૮||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
તે ચ રોગાઃ સ્વપ્રધાના ભવન્ત્યન્યપરિવારા વા ક્રમા- દનુબન્ધ્યનુબન્ધાખ્યાઃ| તત્રાઽદ્યાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સ્પષ્ટાકૃતયો યથાસ્વં સમુત્થાનોપશયશ્ચ| ઇતરે તુ તદ્વિપરીતાઃ તદ્વચ્ચ દોષા અપિ||૧૯||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
તત્રાન્યપરિવારા વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ| પુરાગામિનોઽનુગા- મિનિશ્ચ| તેષ્વાદ્યાઃ પૂર્વરૂપસંજ્ઞાઃ| ઉપદ્રવાસ્તિવતરે| તાન્યથાયથમેવ વક્ષ્યમાણાનુપલક્ષયેત્| પ્રધાનપ્રશમે ચ પ્રશમો ભવતિ તેષામ્| અનુપશામ્યતો વા પશ્ચાત્તાનુ- પક્રમેત્| ત્વરિતં વા બલવન્તમુપદ્રવં પ્રધાનાવિરોધેન| સ હિ પીડાકરતરો ભવતિ| વ્યાધિપરિક્લિષ્ટદેહત્વાત્ પ્રમેહપિટકાદિવત્||૨૦||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
તથાઽન્યઃ પ્રધાન એવ રોગોઽન્યસ્ય પ્રધાનસ્ય હેતુઃ ભવતિ| યથા જ્વરો રક્તપિત્તસ્ય રક્તપિત્તં વા જ્વરસ્ય| તૌ શ્વા- સસ્ય| પ્લીહા જઠરસ્ય| તચ્છ્વયથોઃ| અર્શાસિ ગુલ્મો- દરાતીસારગ્રહણીનામ્| પ્રતિશ્યાયઃ કાસજ્વરયોઃ| તૌ ક્ષયસ્ય| ક્ષયઃ શોષસ્ય||૨૧||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
એકશ્ચાઽપચારો નિમિત્તમેકસ્ય વ્યાધેઃ| બહૂનાં ચ તથા બહવઃ| તદ્વદેકં લિઙ્ગમ્| એવમેવ પ્રશમેઽભ્યુપાયઃ| તથા સ એવાન્યસ્ય પ્રકોપે| તસ્માત્તાનવહિતઃ સમ્ય- ગાગમાદિભિઃ પરીક્ષેત||૨૨||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
તત્રાગમો રોગમેવમેવં પ્રકોપણમેવં યોનિમેવમધિષ્ઠાન- મેવમાત્માનમેવં વેદનમેવં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શમેવં પૂર્વ- રૂપમેવમુપદ્રવમેવં વૃદ્ધિસ્થાનક્ષયાન્વિતમેવમુદર્કમેવં નામાનમ્| તસ્મિન્નિયં પ્રતીકારસ્ય પ્રવૃત્તિરન્યથા નિવૃત્તિઃ| પ્રત્યક્ષતસ્ત્વાઽઽતુરસ્ય યથાસ્વમિન્દ્રિયૈર્વર્ણસંસ્થાનપ્રમા- ણોપચયછાયાવિણ્મૂત્રછર્દિતાધિક્યમાન્ત્રકૂજનમઙ્ગુલ્યા- દિષુ સન્ધિષુ સ્ફુટનં દેહશકૃદ્ વ્રણાદિગન્ધં સુપ્તશીતો- ષ્ણસ્તમ્ભનસંસ્પન્દશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શઞ્ચ| પ્રકૃતિવિકૃતિ- યુક્તમાસ્યરસન્તુ પ્રશ્નેન તથા સુચ્છર્દનદુચ્છર્દનત્વં મૃદુ- ક્રૂરકોષ્ઠતાં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં જન્મામયપ્રવૃત્તિનક્ષત્ર- દ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચ| તથા વયઃપ્રત્યક્ષેણ ચ| અનુ- માનતસ્તુ યૂકાપસર્પણેન શરીરવૈરસ્યમ્| મક્ષિકોપ- સર્પણેન શરીરમાધુર્યમ્| તથાઽગ્નિં જરણશક્ત્યા| બલં વ્યાયામશક્ત્યા| ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાઽનુપશ્યતઃ| દોષપ્રમાણપચારવિશેષેણાયુષઃ ક્ષયં રિષ્ટૈઃ| પ્રકૃતિ- સત્ત્વસારસાત્મ્યબલાનનુશીલનેનેતિ||૨૩||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
ભવતિ ચાત્ર- જ્ઞાનબુદ્ધિપ્રદીપેન યો નાવિશતિ યોગિવત્| આતુરસ્યાઽન્તરાત્માનં ન સ રોગાંશ્ચિકિત્સતિ||૨૪||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
દ્વાવિમૌ વ્યાધિતૌ વ્યાધિસ્વરૂપસ્યાપ્રકાશકૌ| તદ્યથૈકૌ ગુરુવ્યાધિઃ સત્ત્વદેહબલાશ્રયાત્| લઘુવ્યાધિવદાભાતિ લઘુવ્યાધિરતોઽન્યથા| બાહ્યાવયવમાત્રેણ તયોર્મુહ્યતિ બાલિશઃ| તતોઽલ્પમલ્પવીર્યં વા વિપરીતમતોઽથવા| પથ્યં વિપર્યયે યુઞ્જન્ પ્રાણાન્ મુષ્ણાતિ રોગિણામ્||૨૫||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
જ્ઞાનાંશેન ન હિ જ્ઞાનં કૃત્સ્ને જ્ઞેયે પ્રવર્તતે| બુભુત્સેત ભિષક્તસ્માત્તત્વં તન્ત્રાનુશીલનાત્| અભિયુક્તસ્તુ સતતં સર્વમાલોચ્ય સર્વથા| ન જાતુ સ્ખલતિ પ્રાજ્ઞો વિષમેઽપિ ક્રિયાપથે||૨૬||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારંનિજસ્તથાગઽન્તુમતિપ્રવૃદ્ધઃ| તત્રાનુબન્ધં પ્રકૃતિઞ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રોગભેદીયો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૩||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon