Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രോഗഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാസ്മിന്നധ്യായേ രോഗവിശേഷാനപേക്ഷയാ ദോഷാണാമേവോപക്രമ ഉക്തഃ | അസ്മിംസ്തു രോഗാണാം സ്വരൂപമുപക്രമഞ്ച പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആറ്രഭ്യതേ-അഥാത ഇത്യാദി || ൧ ||
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
സപ്തവിധാഃ ഖലു രോഗാ ഭവന്തി-സഹഗര്ഭജാതപീഡാകാല- പ്രഭാവസ്വഭാവജാഃ| തേ തു പൃഥഗ്ദ്വിവിധാഃ| തത്ര സഹജാഃ ശുക്രാര്തവദോഷാന്വയാഃ| കുഷ്ഠാര്ശോമേഹാദയഃ| പിതൃജാ മാതൃ- ജാശ്ഛ| ഗര്ഭജാ ജനന്യഭിചാരാത്കോഉബ്ജപാങ്ഗുല്യപൈങ്ഗല്യ- കിലാസാദയോ&അമ്പ്;ന്നരസജാ ദോഉഹൃദവിമാനനജാശ്ഛ| ജാതജാഃ സ്വാപചാരാത്സന്തര്പണജാ അപതര്പണജാശ്ഛ| പീഡാകൃതാഃ ക്ഷത- ഭങ്ഗപ്രഹാരക്രോധശോകഭയാദയഃ ശാരീരാമാനസാശ്ഛ| കാലജാഃ ശീതാദികൃതാ ജ്വരാദയോ വ്യാപന്നജാ അസംരക്ഷണജാശ്ഛ| പ്രഭാവജാ ദേവഗുരൂല്ലങ്ഘനശാപാഥര്വണാദികൃതാ ജ്വരാദയഃ പിശാചാദയശ്ഛ| സ്വഭാവജാഃ ക്ഷുത്പിപാസാജ്വരാദയഃ കാലജാ അകാലജാശ്ഛ| തത്ര കാലജാ രക്ഷണകൃതാഃ| അരക്ഷണജാ അകാലജാഃ||൨||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
സഹജത്വാദിനാ ഭേദേന സപ്തവിധാ രോഗാഃ | തേ തു സഹജാദയഃ | പൃഥക് പ്രത്യേകം ദ്വിവിധാഃ | പുംസാ സഹ ജാതത്വാത്സഹജാഃ | തേ ഹി ശുക്രാര്തവദോഷാന്വയാഃ | ശുക്രാര്തവദുഷ്ടിരന്വയോ യേഷാം തേ തഥോക്താഃ | ശുക്രാദുഷ്ടിഃ പിതൃജാ ആര്തവദുഷ്ടിര്മാതൃജേതി ദ്വൈവിധ്യമ് | തേ തു കുഷ്ഠാദയഃ | രക്തപിത്താദീനാം ക്ഷിപ്രകാരിത്വാത് സഹജത്വാऽസമ്ഭവഃ | ഗര്ഭജാഃ ദ്വിവിധാഃ | ദുഷ്ടാഹാരരസജാ ദൌര്ഹൃദവിമാനനജാശ്ച | തേ ഹി കൌബ്ജ്യാദയോ ഗര്ഭസ്ഥസ്യ ജനന്യാ മാതുരപചാരാത് ജായന്തേ | ദൌഹൃദം പ്രഥമഗര്ഭേ മാതുര്നാനാവിധഹാരേച്ഛാവിമാനനം തസ്യാ നിഷ്ഫലത്വം ഇഷ്ടലാഭ ഇതി യാവത് | ജാതജാ യേ ജാതസ്യ സ്വാപാചാരാജ്ജായന്തേ, ന തു മാപിതൃദോഷേണ തേ സന്തര്പണാപതര്പണഹേതുത്വേന ദ്വിവിധാഃ | പീഡാകൃതാഃ യേ ദോഷകോപേന വിനാ ആഗന്തുപീഡയൈവ ജായന്തേ | തേ ച ദ്വിവിധാഃ | ക്ഷതാദയഃ ശാരീരാ ക്രോധാദയോ മാനസാശ്ച | കാലജാ യേ ശീതാദികാലത്രയഹേതുകാഃ | തേ ദ്വിവിധാഃ | വ്യാപന്നജാ അസംരക്ഷണജാശ്ച | വ്യാപന്നജാ യേ ശീതാദിഭിര്വ്യാപന്നേന ദുഷ്ടേന ശാല്യാദിനാ ജായന്തേ | അസംരക്ഷണജാ യേ ശീതാദിഭ്യോऽരക്ഷിതസ്യ തദുപഘാതാത് ജായന്തേ | പ്രഭാവജാ യേ ദേവഗുരൂണാം ശാപേന തദതിക്രമഹേതുകേനാऽഥര്വണാദ്യഭിചാരേണ ജായന്തേ | തേ ദ്വിവിധാഃ ജ്വരാദയഃ പിശാചാദയശ്ച | ആദിഗ്രഹണം ഭൂതഗ്രാമോപലക്ഷണാര്ഥമ് | സ്വഭാവജാ യേ സ്വഭവേനൈവ പുരുഷസ്യ ജായന്തേ | ക്ഷുത്പിപാസാദയഃ | ജ്വരസ്തു ജന്മാന്തയോര്മോഹമയ ഇതി വക്ഷ്യതേ | തേ തു ദ്വിവിധാഃ | കാലജാ അകാലജാശ്ച | കാലജാഃ തന്നിമിത്താഃ | വിപരീതാഃ അകാലജാഃ |
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
ത ഏതേ സമാസതഃ പുനിര്ദ്വിവിധാ ഭവന്തി| പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാഃ പൂര്വകര്മജാശ്ച| തത്ര രോഗോത്പത്തിം പ്രതി പ്രത്യുത്പന്നം കര്മ യദനേനൈവ ശരീരേണ ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടഞ്ചോദ്ദിശ്യാപ്തോപദിഷ്ടാനാം വിഹിതാനാം പ്രതി- ഷിദ്ധാനാമനനുഷ്ഠാനമനുഷ്ഠാനം വാ| ജന്മാന്തരാതീതേന തു പൂര്വമ്| തത്തു പുനര്ദൈവാഖ്യമുക്തഞ്ച നിയതാനിയതഭേദേന പ്രാക്| തസ്മാദ് ദൃഷ്ടഹേതവഃ പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാഃ| വിപരീതാ ദൈവജന്മാനഃ| അല്പനിദാനാ മഹാരുജാശ്ചോഭയാത്മകാഃ||൩||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
ത ഏതേऽനന്തരോക്താ സര്വേ സങ്ക്ഷേപേണ ദ്വിവിധാഃ | പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാഃ പൂര്വകര്മജാശ്ച | തത്ര പ്രത്യുത്പന്നം നാമ കര്മ യദനേനൈവ രോഗഭോക്തൃശരീരേണ ക്രിയതേ | തച്ച ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടം വോऽദ്ദിശ്യ യദാऽപ്തേന കര്തവ്യതയോപദിഷ്ടം തസ്യാऽനനുഷ്ഠാനം തത്പ്രതിഷിദ്ധസ്യാനുഷ്ഠാനം വാ | പൂര്വം കര്മ യജ്ജന്മാന്തരതീതേന ശരീരേണ കൃതമിഹ ഫലദായി | തച്ച പൂര്വം വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയേ ദൈവപര്യായേണ നിയതാനിയതദ്വൈവിദ്ധ്യോനോക്തമ് | തസ്മാദേവം സ്ഥിതേ രോഗാ സ്വയം ദൃഷ്ടേനാऽപഥ്യാഹാരാദിനാ ഹേതുനാ ജായന്തേ | തേ പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാ ഇതി വിജ്ഞേയാഃ | ഏതദ്വിപരീതാ യേഷാം ഹേതുര്ന ദൃഷ്ട ഉത്പാന്നശ്ച തേ ദൈവജന്മാനോ ജ്ഞേയാഃ | യേ തു സ്വല്പേന ഹേതുനാ നിദാനേന ജാതാ മഹാരുജശ്ച തേ ദൈവപ്രത്യുത്പന്നോഭയാത്മകാ ജ്ഞേയാഃ | സമാസഗ്രഹണാദുഭയാത്മകത്വാച്ച തൃൗതീയരാശിര്ന ദോഷായ || ൩ ||
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
തത്ര യഥാസ്വം പ്രതിപക്ഷശീലനാത്പൂര്വേഷാം രോഗാണാമുപശമഃ| സത്യേവ വിപക്ഷശീലനേऽനിഷ്ടകര്മക്ഷയാദ്ദൈവികാനാമ്| ദോഷ- കര്മക്ഷയാദന്യേഷാമ്||൪||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
തത്ര പൂര്വേഷാം പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാനാം രോഗാണാം യഥാസ്വം പ്രതിപക്ഷസ്യ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതസ്യ ഔഷധാദേഃ സേവനാത് പ്രശമോ ഭവതി | ദൈവജാനാന്തു രോഗാണാം യഥാസ്വം പ്രതിപക്ഷശീലനേ സത്യപി പൂര്വകൃതാനിഷ്ടകര്മക്ഷയാദുപശമ ഇതി സമ്ബന്ധഃ | അന്യേഷാമുഭയജാനാമപഥ്യഹേതുകദോഷസ്യ പൂര്വകര്മണശ്ച ക്ഷയാദുപശമോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ || ൪ ||
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
അന്യേ പുനഃ പ്രത്യുത്പന്നം കര്മ പരകൃതമപി വര്ണയന്തി| തച്ച പരാഭിസംസ്കാരമാചക്ഷതേ| ഏവഞ്ചാഹുഃ- യദി സ്വയം കൃതാദേവ കര്മണഃ കാര്യനിര്വൃത്തിഃ സ്യാത്| ന ദൃഷ്ടപുരുഷാന്തരകൃതാത്| കിമിതി വിദ്വാനപി പരാചരിത- യോരുപകാരാപകാരയോഃ സുഖദുഃഖാനുരോധാത്തോഷരോഷൌ പ്രതി- കര്തവ്യചിത്തം വാ പ്രതിപദ്യതേ| ഏവമേതേ വ്യാധയോ ദ്വിവിധാഃ സന്തഃ ത്രിവിധാ ജായന്തേ||൫||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
അന്യേ പുനരാചാര്യാഃ പരേണ ശത്രുപ്രഭൃതിനാऽപി കൃതം കര്മാഭിചാരാദി പ്രത്യുത്പന്നമിതി വര്ണയന്തി | തച്ച പരകൃതം കര്മ പരാഭിസംസ്കാരശബ്ദേന പര്യായേണാചക്ഷതേ | ഏവഞ്ച തേ ആചാര്യാ രോഗോത്പത്തികാരണത്വേന പരകൃതസ്യോത്പത്തിമാഹുഃ | കഥമിത്യാഹ-യദി സ്വയം കൃതാദേവ കര്മണഃ ഫലാഖ്യകാര്യനിര്വൃത്തിഃ സ്യാത് | ദൃഷ്ടശത്ര്വാദിപുരുഷാനന്തരകൃതാന്ന സ്യാത് | തതശ്ച വിദ്വാന് പണ്ഡിതോऽപി കിമിതി പരാചരിതേ തദുപകാരേ സുഖാനുരോധാത്തോഷം പ്രതികര്തവ്യചിത്തം വാ പ്രതിപദ്യതേ | തഥാ കിമിതി പരാചരിതേ തദപകാരേ ദുഃഖാനുരോധാദ്രോഷം പ്രതികര്തവ്യചിത്തം വാ പ്രതിപദ്യതേ | തസ്മാദന്യകൃതാത് കര്മണഃ ശ്യേനാദേരന്യതരസ്യ ഫലയോഗ ഇത്യനുമീയതേ | ഏവം പരകൃതകര്മണോ വ്യാധികാരണത്വാനുപ്രവേശാത് ദ്വിവിധാഃ സന്തഃ ത്രിവിധാ ജായന്തേ || ൫ ||
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
തതശ്ച ദോഷവന്തോ ഭൂയഃ സപ്തവിധാഃ||൬||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
തേ ച വ്യാധയോ ദോഷവന്തഃ സന്തോ ദോഷാണാം പൃഥക്സംസര്ഗസന്നിപാതഭേദേന ഭൂയഃ സപ്തവിധാ ഭവന്തി || ൬ ||
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
സകലോऽപി ചായം രോഗസമൂഹഃ പ്രതികാരവാനായുര്വേദവി- ഹിതമുപദേശമപേക്ഷതേ| യസ്മാന്നിയതഹേതുകോऽപ്യാമയഃ സമ്യ- ഗ്ഭിഷഗാദേശാനുഷ്ഠാനാദുപാത്തായുസ്സംസ്കാരാപരിക്ഷയേ ജാതോऽപി വാ സഹ്യവേദനതാം പ്രതിപദ്യതേ| അനുപക്രമ്യാണസ്തു സര്വ ഏവ പ്രായശോ ഭിനത്യകാണ്ഡേ| സ്വയമപി ച ദൈവാന്നിദാനാല്പതയാ വാ നിവര്തമാനഃ ഷോഡശഗുണസമുദിതക്രിയോപലമ്ഭാദാശുതര- മപിരിക്ലിഷ്ടസ്യ ചാऽപഗച്ഛതി| അനിയതഫലദായിനി ത ദൈവേ ഹിതാഭ്യാസരതസ്യാവകാശമേവ ന ലഭതേ വ്യാധിഃ| തസ്മാന്ന കസ്യാഞ്ചിദവസ്ഥായാമാത്മവാന് ഹിതാഹിതയോഃ തുല്യ- ദര്ശീ സ്യാത്||൭||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
അയഞ്ച സകലോ രോഗസമൂഹഃ പ്രതീകാരവാന് സപ്രതിക്രിയഃ | സാ ച പ്രതിക്രിയാ ആയുര്വേദോപദേശേന വിനാ ന ഭവതീതി രോഗസമൂഹപ്രതികാര ആയുര്വേദവിഹിതമുപദേശമപേക്ഷതേ | കുത ആഹ-യ ആമയോ നിയതേന ഹേതുനാ ജായതേ | സ തഥാവിധ ആമയഃ സമ്യക് ഭിഷഗാദേശാനുഷ്ഠാനാ-ദ്ധേതോര്യഥോപാത്തായുസ്സംസ്കാരാപരിക്ഷയേ സതി ഹേതുമേവ ന ലഭതേ | ജാതോऽപി വാ സഹ്യവേദനതാം പ്രതിപദ്യതേ | അനുപക്രമ്യമാണസ്തു സര്വരോഗ അകാലേ നാശയതി | നനു ച കേചിദ്രോഗാഃ സ്വയം നിവര്തമാനാ ദൃഷ്ടാഃ തത്ര കിമായുര്വേദോപദേശേനേതി ആഹ-സ്വയമപീത്യാദി | ദൈവാത് കര്മ ബലാത് നിദാനാല്പതയാ വാ നിവര്തമാനോऽപ്യായുര്വേദോപദിഷ്ടഷോഡശഗുണക്രിയോപലമ്ഭാദപരിക്ലിഷ്ടസ്യൈവാശുതരമപഗച്ഛതി രോഗഃ | യത്രാऽപ്യനിയതഫലദായി ദൈവം തത്രാऽപ്യായുര്വേദോപദേശാദ്ധിതാഭ്യാസരതസ്യ പുരുഷസ്യ വ്യാധിരവകാശമേവ ന ലഭതേ | തസ്മാദാത്മവതാ ന കസ്യാഞ്ചിദവസ്ഥായാം ഹിതേऽഹിതേ ച സമദര്ശിനാ ഭവിതവ്യമ് || ൭ ||
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
ത്രിവിധാശ്ച പുനര്വ്യാധയോ മൃദുമധ്യാऽധിമാത്രഭേദേന| തത്രാ- ല്പലക്ഷണാ മൃദവോ, മധ്യലക്ഷണാ മധ്യാഃ, സമ്പൂര്ണലക്ഷണാ- സ്ത്വധിമാത്രാഃ||൮||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
പുനശ്ച വ്യാധയോ മൃദ്വാദിഭേദേന ത്രിവിധാഃ | സുബോധമ് || ൮ ||
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
തേ പുനഃ സുഖസാധ്യാദിവിശേഷേണ ചതുര്വിധാഃ പ്രാഗുപദിഷ്ടാഃ||൧||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
തേ ച പുനഃ രോഗാഃ പ്രാഗ്ദ്വിതീയേऽധ്യായേ സുഖസാധ്യാദിവിശേഷേണ ചതുര്വിധാ ഉപദിഷ്ടാ ഇതി || ൯ ||
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
സുബഹുശോऽപി ച ഭിദ്യമാനാ വ്യാധയോ നിജാഗന്തുതാം ന വ്യഭിചരന്തി| തത്ര നിജാസ്തു ദോഷോത്ഥാഃ| തേഷു പൂര്വം വാതാ- ദയോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ തതോ വ്യഥാऽഭിനിര്വര്തതേ| ബാഹ്യഹേതു- ജാസ്ത്വാഗന്തവഃ| തേഷു പ്രഹാരേണ വ്യഥാ പൂര്വമുപജായതേ തതോ ദോഷവൈഷമ്യമ്| ദോഷവൈഷമ്യേണൈവ ച ബഹുരൂപാ രുഗനുബധ്യതേ പ്രവര്ദ്ധതേ ച| ഏവം ച കൃത്വാ ന ദോഷവ്യതിരേകേണ രോഗാ- നുബന്ധഃ| കേവലം പൌര്വാപര്യേ വിശേഷഃ||൧൦||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധീനാമനേകവിധത്വമുക്ത്വാ ദ്വൈവിധ്യമുച്യതേ | അനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ ബഹുശോ ഭിദ്യമാനാ വ്യാധയോ നിജത്വമാഗന്തുത്വഞ്ച ന വ്യഭിചരന്തി | കേചിന്നിജാഃ കേചിദാഗന്തവ ഇതി യാവത് | തത്ര നിജാ യേ വാതാദിദോഷത്രയോത്ഥാഃ തേഷുഃ സ്വൈഃ സ്വൈഃ ഹേതുഭിഃ പൂര്വം വാതാദയോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ | തൈസ്തൈര്വാതാദിഭിര്വ്യഥാऽഭിനിര്വര്തതേ | ആഗന്തവോ ബാഹ്യഹേതുജാഃ | തേഷു പ്രഹാരേണ ശസ്ത്രപ്രഹാരാദിനാ ഹേതുനാ പൂര്വം വ്യഥാ ജായതേ | തതശ്ച തത ഏവ ദോഷവൈഷമ്യമ് | തേന ച ദോഷവൈഷമ്യേണ പുനര്ബഹുരൂപാ രുഗനുബധ്യതേ പ്രവര്ദ്ധതേ ച || ൧൦ ||
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
തസ്മാദേകാകാരാ ഏവ രോഗാഃ രുക്സാമാന്യാത്| അസങ്ഖ്യഭേദാ വാ പ്രത്യേകം സമുത്ഥാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനവര്ണനാമവേദനാപ്രഭവോ- പക്രമവിശേഷാത്| തേ യഥാസ്ഥൂലം യഥാസ്വമേവോപദേക്ഷ്യന്തേ| അസങ്ഖ്യേയത്വാച്ച ദോഷലിങ്ഗൈരേവ രോഗാനുപക്രമം ച വിഭ- ജേത്||൧൧||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
തസ്മാത് സര്വേ രോഗാ രുക്സാമാന്യാനുഗതത്വാദേകാകാരാഃ | അഥവാ പ്രത്യേകം സമുത്ഥാനാദിവിശേഷവൈചിത്ര്യാദസങ്ഖ്യഭേദാഃ | ഏകോऽപി ജ്വരാദിഃ സമുത്ഥാനാദിഭേദവിശേഷാദനകവികാരതാം യാതീത്യര്ഥഃ | സമുത്ഥാനം നിദാനം സ്ഥാനം ദേഹദേശഃ | സംസ്ഥാനം ലക്ഷണമ് | വര്ണം പാണ്ഡുപീതാദിഃ | നാമ ജ്വരാദിഃ | വേദനാഃ ശൂലാദയഃ | പ്രഭാവോ വ്യാധിശക്തിഃ | ഉപക്രമശ്ചികിത്സാ | ഏതാവാതാ ഹി സര്വേ ജ്വരാഃ പരസ്പരവ്യാവൃത്താഃ സമ്പദ്യന്തേ | അത ഏവ വ്യാധീനാമസങ്ഖ്യത്വമ് | തത്ര ച യേ സ്ഥൂലാ വ്യാധയഃ തേ യഥാസ്വമധ്യായേഷു നിദാനചികിത്സിതേഷൂപദേക്ഷ്യന്തേ | യേ തു സൂക്ഷ്മാസ്തേ അസങ്ഖ്യേയത്വാത് പ്രതിപദം വക്തുമശക്യാഃ | അതഃ താന് വാതാദിലക്ഷണൈരേവേദന്തയാऽധ്യവസേത് | ജ്ഞാതസ്വരൂപാണാം വാതാദിവിശേഷേണൈവോപക്രമഞ്ച വിഭജേത് || ൧൧ ||
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
ദോഷാ ഏവ ഹി സര്വരോഗൈകകാരണമ്| യഥൈവ ശകുനിഃ സര്വതഃ പരിപതന് ദിവസം സ്വാം ച്ഛായാം നാऽതിവര്തതേ| യഥാ വാ കൃത്സ്നം വികാരജാതം വൈശ്വരൂപ്യേണ വ്യവസ്ഥിതം ഗുണത്രയമച്യതി- രിച്യ ന വര്തതേ; തഥൈവേദമപി കൃത്സ്നം വികാരജാതം ദോഷ- ത്രയമിതി| യഥാ ച വിദ്യുദ്വര്ഷാദയോ നഭസി ഭവന്തി ന ത്വവ- ശ്യം നിമിത്തതസ്ത്വവശ്യമപി| തരങ്ഗബുദ്ബുദാദയശ്ചാമ്ഭസി തഥാ ദോഷേഷു രോഗാഃ||൧൨||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
കുത ഏവമ് ഇത്യാഹ-ദോഷാ ഏവേത്യാദി | സര്വേഷാം രോഗാണാം വാതാദയ ഏവ ദോഷാ ഏകമേവ കാരണമ് | ന ഹി ദോഷേണ വിനാ ക്വചിദപി രോഗാ ദൃശ്യന്തേ | ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാ ശകുനിഃ സരിദ്വനോദധിവിമാനാദിഷു പതന് സര്വമപി ദിവസം പര്യടന്നപി വിനാ സ്വച്ഛായയാ ന ദൃശ്യതേ | തദ്വദ്ദേശകാലഭേദേऽപി രോഗാ ദോഷേണ | യഥാ വേത്യാദിനാ | സര്വരോഗാണാം സര്വദോഷകാരണത്വോക്തൌ ദൃഷ്ടാന്തഃ | യഥാ കൃത്സ്നം നിരവശേഷം വൈശ്വരൂപ്യേണ വ്യവസ്ഥിതം പുരുഷാദി ഗുണത്രയം സത്ത്വരജസ്തമ ആഖ്യമപി അതിരിച്യ ന വര്തതേ | തദ്വദിദമപി ജ്വരാദ്യാഖ്യം വികാരജാതം ദോഷത്രയമപ്യതിരിച്യ ന വര്തതേ | നനു ച ദോഷാഃ ശരീരേ നിത്യം സന്നിഹിതാഃ തത് കഥം കദാചിദ്രോഗോത്പത്തിരിത്യാഹ-യഥാ ചേത്യാദി | യഥാ യദ്യപി വിദ്യുദ്വര്ഷേന്ദ്രചാപാദയോ നഭസി ഭവന്തി | തഥാऽപി നാവശ്യം വിനൈവ നിമിത്തേന ഭവന്തി | നിമിത്തേന ത്വത്ര സംയോഗാദിനാऽവശ്യം ഭവന്തി; ഏവം തരങ്ഗാദയശ്ചാമ്ഭസി തദ്വദ്ദോഷേഷു നഭഃപ്രഖ്യേഷു വിദ്യുദാദിപ്രഖ്യാ രോഗാഃ അസാത്മ്യാദിനിമിത്തമാശ്രിത്യ ഭവന്തി | നാऽനിമിത്തേന || ൧൨ ||
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
ത്രിവിധന്തു നിമിത്തമേഷാമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ പ്രജ്ഞാ- പരാധഃ പരിണാമശ്ച| തേ പുനഃ പ്രത്യേകമതിയോഗാऽയോഗ- മിഥ്യായോഗഭേദാത്ത്രിധാ ഭിദ്യന്തേ| തത്ര യഥാസ്വം ചക്ഷുരാ- ദീന്ദ്രിയാണാം രൂപാദിഭിരര്ഥൈരതിസംസര്ഗോऽതിയോഗഃ| അല്പശോ നൈവ വാ സംസര്ഗസ്ത്വയോഗഃ| സൂക്ഷ്മാതിദൂരാന്തികസ്ഥാതി ഭാസ്വത് ഭൈരവാപ്രിയവികൃതാദിദശനമ്| ദ്വിഷ്ടാത്യുച്ചപരുഷഭീഷണാ- ദിശ്രവണമ്| പൂത്യമേധ്യാതിതീക്ഷ്ണോഗ്രപ്രതികൂലാദ്യാഘ്രാണമ്| സ്വഭാവാദിഭിരാഹാരകല്പനാവിശേഷായതനൈരപഥ്യാനാം രസാ- നാമഭ്യവഹാരഃ തഥാ സ്നാനാദീനാം ശീതോഷ്ണാദീനാഞ്ച സ്പൃ- ശ്യാനാമയഥാവദുപസേവനമശുചിഭൂതാഭിഘാതവിഷവാതാദി- സംസ്പര്ശശ്ച മിഥ്യായോഗഃ||൧൩||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവാഹ-ത്രിവിധമിത്യാദി | ഏഷാം ദോഷാണാം ത്രിവിധം നിമിത്തമ് | കിമിത്യാഹ-അസാത്മ്യേത്യാദിനാ | ഏതച്ചാऽസാത്മ്യാദി ത്രയം പ്രത്യേകം ഹീനാതിമിഥ്യായോഗഭേദേന ത്രിധാ ഭിദ്യതേ | തത്ര ഇന്ദ്രിയാണാം ചക്ഷുരാദീനാം രൂപാദയോ വിഷയാ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാഃ | ഏതദേവാഹ-യഥാസ്വമിത്യാദിനാ | ചക്ഷുരാദീനാം സ്വൈഃ സ്വൈ രൂപാദിഭിരര്ഥൈരത്യര്ഥേ സംയോഗ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാതിയോഗഃ | ഏവം സ്വേന വിഷയേണ | ഇന്ദ്രിയസ്യ സ്വലപാസംയോഗോ നൈവ വാ സംയോഗോऽയോഗഃ | സൂക്ഷ്മാദിദര്ശനം ചക്ഷുഷോ മിഥ്യായോഗഃ | സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മമാകാരേ | ദൂരേ തിഷ്ഠതീതി ദൂരസ്ഥമ് | അന്തികേ നികടേ തിഷ്ഠതീത്യന്തികസ്ഥമ് | അതിഭാസ്വരമതിദീപ്തിമത് | ഭൈരവം ഭീഷണമ് | ആദിഗ്രഹണം സര്വത്ര പ്രാകൃതാദ്രൂപാദേര്വിപരീതഗ്രഹണാര്ഥമ് | ദ്വിഷ്ടാത്യുച്ചാദിശബ്ദശ്രവണം ശ്രോത്രമിഥ്യായോഗഃ | ഭീഷണോ ഭയാവഹഃ | പൂത്യാദിഗന്ധാഘ്രാണം ഘ്രാണമിഥ്യായോഗഃ | തീക്ഷ്ണമുദ്വേഗകൃത് | ഉഗ്രം സ്വരൂപേണോത്കടമ് | പ്രതികൂല-മപ്രിയമ് | രസനാമിഥ്യായോഗോ യഃ സ്വഭാവസംയോഗഭാവനാഭാജനമാത്രാദിഭിരാഹാരസ്യ നാനാവിധകല്പനാവിശേഷഹേതുഭിരപഥ്യാനാം രസാനാമഭ്യവഹാരഃ | സ്പര്ശനമിഥ്യായോഗോ യത് സ്നാനാദീനാം സ്പൃശ്യാനാമയഥാവദ്വൈപരീത്യേന സേവനമശുച്യാദീനാം സ്പര്ശശ്ച | ഇതീന്ദ്രിയാര്ഥാനം മിഥ്യായോഗഃ || ൧൩ ||
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
കായവാങ്മനോഭേദേന തു ത്രിവിധമപ്യഹിതം കര്മ പ്രജ്ഞാപരാധഃ| തത്ര കായാദികര്മണോऽതിപ്രവൃത്തിരയോഗഃ| അല്പശോ നൈവ വാ പ്രവൃത്തിരയോഗഃ| വേഗോദീരണധാരണവിഷമാങ്ഗചേഷ്ടനസ്ഖലന- കണ്ഡൂയനപ്രഹാരപ്രാണായാമാദി| തഥാ ക്ഷുത്പിപാസാऽര്ധഭുക്ത- ഭാഷണാദി| ഭയശോകേഷ്യര്യാമാത്സര്യാദി| ദശവിധം ചാകുശലം കര്മ യഥാസ്വം മിഥ്യായോഗഃ||൧൪||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
പ്രജ്ഞാപരാധഃ കിമുച്യത ആഹ-കായേത്യാദിനാ | കായാദിഭേദേന ത്രിവിധം കര്മ | തദുഭയലോകാഹിതം സര് പ്രജ്ഞാപരാധശബ്ദേനോച്യതേ | തത്ര കായവാങ്മനസാം സ്വേ സ്വേ ധാവനഭാഷണചിന്തനാദികേ കര്മണ്യതിപ്രവൃത്തിഃ പ്രജ്ഞാപരാധാഖ്യം കര്മാऽതിയോഗഃ | ഏവം സ്വല്പം നൈവ വാ സംയോഗോऽയോഗഃ | വേഗോദീരണാദികര്മ യഥാസ്വം കായാദിഭേദേന പ്രജ്ഞാപരാധോ മിഥ്യായോഗഃ | തത്ര വേഗോദീരണാദിപ്രാണായാമാന്തം ക്ഷുദാദിഭാഷണാന്തം ഭയാദ്യകുശലാന്തം യഥാസങ്ഖ്യേന കായവാങ്മനസാം മിത്യായോഗ ഇതി യഥാസ്വശബ്ദാര്ഥഃ | ഭാഷണശബ്ദസ്യ ക്ഷുത്പിപാസാര്ധഭുക്തശബ്ദത്രയേണ സമാസഃ | ദശവിധം ഹിംസാദികര്മ യഥാസ്വം യഥാത്മീയം കായാദീനാം മിഥ്യായോഗഃ | തത്ര ഹിംസാ ചൌര്യഗഗമ്യാഗമനം കായികമ് | പൈശൂന്യം പരുഷമസത്യം സമ്ഭിന്നാലാപമിതി വാചികമ് | വ്യാപാദമഭിധ്യാദൃഗ്വിപര്യയമിതി മാനസമ് | ഇതി യഥാസ്വശബ്ദാത് പ്രവിഭാഗഃ | ഹിംസാദയഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാഃ || ൧൪ ||
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
പരിണാമഃ കാല ഉച്യതേ| സോऽപി ശീതോഷ്ണവര്ഷഭേ- ദാത്ത്രിധാ| തത്രാതിമാത്രസ്വലക്ഷണഃ കാലോऽതിയോഗഃ| ഹീന- സ്വലക്ഷണസ്ത്വയോഗഃ| വിപരീതോ മിഥ്യായോഗഃ| ത ഏതേऽ- തിയോഗാദയഃ സാമാന്യതോऽനുപശയലക്ഷണാഃ| സര്വോ വാ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവാऽയം യദേഷാമവിവര്ജനമ്||൧൫||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
പരിണാമഃ കിമുച്യത ആഹ-പരിണാമഃ കാല ഉച്യതേ | തത്ര കാലഃ ശീതാദിഭേദേന ത്രിവിധഃ | തസ്യ കാലസ്യ യഥാസ്വം ലക്ഷണം ഗ്രീഷ്മാദേരൌഷ്ണ്യാദ്യതിമാത്രം യദാ ഭവതി തദാ കാലാതിയോഗഃ | ഉഷ്ണാദൌ കാലേ ഹീനോഷ്ണാദിത്വം ഹീനയോഗഃ | തഥോഷ്ണേ കാലേ ഔഷ്ണ്യസ്യ സ്വലക്ഷണസ്യ വിപരീതം ശീതം യദാ ഭവതി തദാ കാലമിഥ്യായോഗഃ | ഏതേഷാം ത്രയാണാമതിയോഗാദീനാമനുപശയഃ ദേഹാസുഖകാരിത്വം ലക്ഷണമ് | അഥവാ യദേതത് സര്വേഷാമിന്ദ്രിയാതിയോഗാദീനാമപ്യവര്ജനം തത്സര്വം പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ ഭവതി || ൧൫ ||
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
അര്ഥകര്മകാലാഃ പുനഃ സമ്യഗ്യോഗേനോപശയാത് ഭൂയിഷ്ഠം സ്വാ- സ്ഥ്യഹേതവഃ| തത്രാപി രസവര്ജ്യാ വിഷയാ യഥായഥമിന്ദ്രിയം ബാധന്തേऽനുഗൃഹ്ണന്തി ച| ശേഷാ രസകര്മകാലാസ്തു സര്വം ദേഹമ്||൩||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
അര്ഥാദീനാം സമ്യഗ്യോഗേന ദേഹസുഖാവഹത്വാത് സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വമ് | തത്രാऽപി മധ്യേ അര്ഥാദിഷു രസവര്ജ്യാശ്ചത്വാരോ വിഷയാ യഥാസ്വം സ്വമിന്ദ്രിയമേവാऽതിയോഗാദിഭിര്ബാധന്തേ | സമ്യഗ്യോഗേനേന്ദ്രിയമേവാऽനുഗൃഹ്ണന്തി | ശേഷാ രസകാലകര്മാദയ അതിയോഗാദിഭിഃ സര്വം ദേഹം ബാധന്തേ | സമ്യഗ്യോഗേന ചാऽനുഗൃഹ്ണന്തി | രസസ്യ ദ്രവ്യസഹിതസ്യോപയോഗാത്സര്വദേഹാനുഗ്രഹഃ || ൧൬ ||
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
അപി ച-സര്വഭാവാനാം ഭാവാഭാവൌ നാന്തരേണ യോഗാ- തിയോഗാദീന് വ്യവസ്യേത്| സര്വേഷാം പുനിര്വകാരാണാം നിദാന- ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേഭ്യോ ഭാവാഭാവവിശേഷാ ഭവന്തി| യദാ ഹ്യേതേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാത് നാऽന്യോന്യമനുബധ്നന്തീ- ഷദ്വാനുബധ്നന്ത്യബലാ വാ ന തദാऽഭിനിര്വര്ത്തന്തേ| വ്യാധയിശ്ചി- രാദ്വാऽഭിനിര്വത്തന്തേ തനവോ വാ ഭവന്ത്യസമ്പൂര്ണലിങ്ഗാ വാ| വിപര്യയേ തു വിപരീതാഃ||൧൭||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
അപി ചേതി പ്രാസങ്ഗികാര്ഥോക്തിസമുച്ചയേ | സര്വഭാവാനാം ബാഹ്യാധ്യാത്മികാനാം ഭാവാഭാവൌ നാന്തരേണ യോഗാതിയോഗാദീനധ്യവസ്യേത് | ഭാവശ്ചാऽഭാവശ്ച ഭാവാഭാവൌ | യോഗശ്ചാऽതിയോഗാദയശ്ച യോഗാതിയോഗാദയഃ | തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സര്വഭാവാനാം ദേശകാലക്രിയാദിസമ്യഗ്യോഗേന ഭാവഃ | തഥാ ദേശകാലക്രിയാദ്യതിയോഗാദിഭിഃ സര്വഭാവാനാമഭാവ ഇതി | അഭാവോऽസമ്ഭവോ വിനാശശ്ച | ഏവം സാമാന്യേ സ്ഥിതേ വികാരാണാം പുനര്ജ്വരാദീനാം ഭാവാഭാവവിശേഷാ നിദാനാദിവിശേഷാത് ഭവന്തി | യദേത്യാദിനാ ഏതദേവ വിവൃൗണോതി | ഏതേ നിദാനദോഷദൂഷ്യാ യദാ പരസ്പരമനുബന്ധം ഗൃഹ്ണന്തി ഈഷദ്വാ ഗൃഹ്ണന്തി | സ്വല്പബലാ വാ ഭവന്തി ന തദാ വ്യാധയോऽഭിനിര്വര്തന്തേ | അഥവാ ചിരാന്നിര്വര്തന്തേ നിവൃത്താശ്ച തനവഃ സ്തോകരുജാ വാ അസമ്പൂര്ണലക്ഷണാ വാ ഭവന്തി | ഏതദ്വിപര്യയേ വിപരീതാസ്തേനൈതദുക്തം ഭവതി | യദൈതാനി ത്രീണി നിദാനാദീനി പരസ്പരമനുബധ്നന്തി ബഹുലാനി വാ ഭവന്തി തദാ ഹി നിര്വര്തന്തേ വ്യാധയഃ ആശു ച ഘനാഃ സമ്പൂര്ണലിങ്ഗാശ്ച || ൧൭ ||
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
ത്രയശ്ച രോഗാണാം മാര്ഗാ ബാഹ്യമധ്യാഭ്യന്തരാഃ| തത്ര ബാഹ്യോ രക്താദിധാതവസ്ത്വക് ച സ പുനഃ ശാഖാഖ്യഃ| തദാശ്രയാഃ ഗണ്ഡപിടകാജ്യപചീചര്മകീലാര്ബുദാധിമാംസമശവ്യങ്ഗാദയോ ബഹിര്ഭാഗാശ്ച ശോഫാര്ശോഗുല്മവീസര്പവിദ്രധ്യാദയഃ| മധ്യോ മൂര്ദ്ധഹൃദയബസ്ത്യാദീനി മര്മാണ്യസ്ഥിസന്ധയഃ| തത്രോപനിബ- ദ്ധാശ്ച സ്നായുസിരാകണ്ഡരാദയഃ| തദാശ്രയാഃ പക്ഷവധഗ്രഹാ- പതാനകാര്ദിരാജയക്ഷ്മാസ്ഥിസന്ധിശൂലഗുദഭ്രംശാദയോ മുര്ദ്ധാ- ദിരോഗാശ്ച| ആഭ്യന്തരോ മഹാസ്രോതഃ ശരീരമധ്യം മഹാനി- മ്നമാമപക്വാശയാശ്രയഃ കോഷ്ഠോऽന്തരിതി പര്യായാഃ| തദാ- ശ്രയാ ജ്വരാതിസാരഛര്ദ്യലസകവിഷൂചികാശ്വാസകാസഹിധ്മാ- ऽऽനാഹോദരപ്ലീഹാദയോऽന്തര്ഭാഗാശ്ച വിസര്പശോഫാര്ശോവി- ദ്രധിഗുല്മാദയഃ||൧൮||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
ഏതേ ച വ്യാധയോ ന വിനാऽऽശ്രയവിശേഷേണ ഭവന്തീത്യത ഉച്യതേ-ത്രയ ഇത്യാദി | ഏഷാം രോഗാണാം ബാഹ്യാദയഃ ത്രയോ മാര്ഗാഃ | ചകാരഃ പ്രസക്താവക്തവ്യസമുച്ചയേ | തത്ര രക്താദയഃ ഷഡ് ധാതവഃ ത്വക് ച ബാഹ്യോ രോഗമാര്ഗഃ | സ ച ശാഖാശബ്ദവാച്യഃ | തദാശ്രയാ ബാഹ്യാശ്രയാ ഗണ്ഡാദയഃ തഥാ യേ ശോഫാദയഃ സ്വേഷ്വധ്യായേഷു ബഹിര്ഭാഗാ ഉക്താഃ തേऽപി ബാഹ്യാശ്രയാഃ | മൂര്ദ്ധാദീനി മര്മാണ്യസ്ഥിസന്ധയോऽസ്ഥിസന്ധ്യാശ്രയാശ്ച സ്നായ്വാദയോ മധ്യോ രോഗമാര്ഗഃ | തദാശ്രയാഃ പക്ഷവധാദയഃ | ആഭ്യന്തരപര്യായാ മഹാസ്രോത ആദയഃ ഷദേതച്ച പര്യായൈര്ഗതാര്ഥം തദാശ്രയാ ജ്വരാദയഃ | അന്തര്ഭാഗാശ്ച ശോഫാദയഃ തദാശ്രയാഃ കോഷ്ഠാശ്രയാ ഇതി യാവത് || ൧൮ ||
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
തേ ച രോഗാഃ സ്വപ്രധാനാ ഭവന്ത്യന്യപരിവാരാ വാ ക്രമാ- ദനുബന്ധ്യനുബന്ധാഖ്യാഃ| തത്രാऽദ്യാഃ സ്വതന്ത്രാഃ സ്പഷ്ടാകൃതയോ യഥാസ്വം സമുത്ഥാനോപശയശ്ച| ഇതരേ തു തദ്വിപരീതാഃ തദ്വച്ച ദോഷാ അപി||൧൯||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
തേ ച വ്യാധയഃ കദാചിത് സ്വപ്രധാനാ ഭവന്തി കദാചിദന്യവ്യാധിപരിവാരാഃ | തത്ര സ്വപ്രധാനസ്യാऽനുബന്ധീത്യാഖ്യാ | യോഗ്യതയാऽന്യപരിവാരസ്യാऽനുബന്ധ ഇത്യാഖ്യേതി ക്രമാര്ഥഃ | തത്ര യേ സ്പഷ്ടലക്ഷണാ വ്യാധയഃ യഥാऽത്മീയനിദാനോപശയാശ്ചാദ്യാഃ സ്വപ്രധാനാ ജ്ഞേയാഃ | ഏതദ്വിപരീതാ ഇതരേ | ഏതദുക്തം ഭവതി-യേऽന്യവ്യാധിപാരതന്ത്ര്യോത്പന്നാ അസ്പഷ്ടലക്ഷണാഃ പരായത്തനിദാനോപശമാശ്ചാऽന്യപരിവാരാ ഇതി | ഏവമനേനൈവ പ്രകാരേണ ദോഷാ വാതദയോऽപി സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രാ ജ്ഞേയാഃ || ൧൯ ||
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
തത്രാന്യപരിവാരാ വ്യാധയോ ദ്വിവിധാഃ| പുരാഗാമിനോऽനുഗാ- മിനിശ്ച| തേഷ്വാദ്യാഃ പൂര്വരൂപസംജ്ഞാഃ| ഉപദ്രവാസ്തിവതരേ| താന്യഥായഥമേവ വക്ഷ്യമാണാനുപലക്ഷയേത്| പ്രധാനപ്രശമേ ച പ്രശമോ ഭവതി തേഷാമ്| അനുപശാമ്യതോ വാ പശ്ചാത്താനു- പക്രമേത്| ത്വരിതം വാ ബലവന്തമുപദ്രവം പ്രധാനാവിരോധേന| സ ഹി പീഡാകരതരോ ഭവതി| വ്യാധിപരിക്ലിഷ്ടദേഹത്വാത് പ്രമേഹപിടകാദിവത്||൨൦||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
തത്ര യേऽന്യപരിവാരാ വ്യാധയസ്തേऽപി ദ്വിവിധാഃ | കദാചിദ് ദ്വിതീയസ്യ വ്യാധേഃ പുരോഗാമിനോ ഭവന്തി | കദാചിദനുഗാമിനഃ | തത്ര പുരോഗാമിനഃ പൂര്വരൂപസംജ്ഞാഃ | യഥാ ജ്വരസ്യാऽऽലസ്യാദയഃ | ഇതരേऽനുഗാമിന ഉപദ്രവസംജ്ഞാഃ | യഥാ തസ്യൈവ ശ്വാസാദയഃ | താംശ്ചാऽന്യപരിവാരാന് യഥായഥം നിദാനശാരീരാദിഷു വക്ഷ്യാണാനുപലക്ഷയേത് | തേഷാം ചാऽന്യപരിവാരാണാം പ്രധാനപ്രശമേ സതി പ്രശമോ ഭവതി | അഥവാ ബദ്ധമൂലത്വാത് പ്രധാനപ്രശമേऽപ്യനുപശാമ്യതഃ പ്രധാനാദുത്തരകാലമുപക്രമേത | യതഃ കാലശേഷേണ പ്രധാനവ്യാധിപരിക്ലിഷ്ടശരീരത്വാത് സ ബലവാന് പീഡാകരതരോ ഭവതി | യഥാ പ്രമേഹേ ശരാവികാദ്യാഃ പിടകാഃ || ൨൦ ||
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
തഥാऽന്യഃ പ്രധാന ഏവ രോഗോऽന്യസ്യ പ്രധാനസ്യ ഹേതുഃ ഭവതി| യഥാ ജ്വരോ രക്തപിത്തസ്യ രക്തപിത്തം വാ ജ്വരസ്യ| തൌ ശ്വാ- സസ്യ| പ്ലീഹാ ജഠരസ്യ| തച്ഛ്വയഥോഃ| അര്ശാസി ഗുല്മോ- ദരാതീസാരഗ്രഹണീനാമ്| പ്രതിശ്യായഃ കാസജ്വരയോഃ| തൌ ക്ഷയസ്യ| ക്ഷയഃ ശോഷസ്യ||൨൧||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
തഥോऽന്യോ രോഗഃ പ്രധാന ഏവ പ്രധാനസ്യ ഹേതുര്ഭവതി | യഥാ ജ്വരോ രക്തപിത്തസ്യ | തത്ര ഹി രോഗസ്വരൂപാദേവ ജ്വരസന്താപലക്ഷണാദ് രക്തപിത്തഹേതോര്ദോഷസ്യ കോപഃ | അത ഏവ രോഗോ രോഗകാരണമ് | ശേഷം സുബോധമ് | ക്ഷയോ ധാതുക്ഷയഃ | ശോഷോ രാജയക്ഷ്മാ | ഏകാദശ രോഗസമൂഹഃ |
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
ഏകശ്ചാऽപചാരോ നിമിത്തമേകസ്യ വ്യാധേഃ| ബഹൂനാം ച തഥാ ബഹവഃ| തദ്വദേകം ലിങ്ഗമ്| ഏവമേവ പ്രശമേऽഭ്യുപായഃ| തഥാ സ ഏവാന്യസ്യ പ്രകോപേ| തസ്മാത്താനവഹിതഃ സമ്യ- ഗാഗമാദിഭിഃ പരീക്ഷേത||൨൨||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
തഥാ ഏകോ ഹ്യപചാര ഏകസ്യൈവ വ്യാധേഃ കാരണതാം യാതി | തഥാऽന്യോ ബഹൂനാമ് | ബഹവസ്തദ്വത് | ഏകം ബഹൂനാം ലക്ഷണം ഭവതി | തഥാ യ ഏവൈകസ്യ വ്യാധേഃ പ്രശമേऽഭ്യുപായഃ സ ഏവാऽന്യസ്യ പ്രകോപേ | തസ്മാത്താന് യഥോക്താന് സമ്യഗിദന്തയാ ആഗമാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ പരീക്ഷേതാऽവഹിതഃ സന് സാമാന്യം പരിത്യജ്യ വിശേഷകാഷ്ഠാമധിരോഹേത് || ൨൨ ||
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
തത്രാഗമോ രോഗമേവമേവം പ്രകോപണമേവം യോനിമേവമധിഷ്ഠാന- മേവമാത്മാനമേവം വേദനമേവം രൂപശബ്ദഗന്ധരസസ്പര്ശമേവം പൂര്വ- രൂപമേവമുപദ്രവമേവം വൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയാന്വിതമേവമുദര്കമേവം നാമാനമ്| തസ്മിന്നിയം പ്രതീകാരസ്യ പ്രവൃത്തിരന്യഥാ നിവൃത്തിഃ| പ്രത്യക്ഷതസ്ത്വാऽऽതുരസ്യ യഥാസ്വമിന്ദ്രിയൈര്വര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാ- ണോപചയഛായാവിണ്മൂത്രഛര്ദിതാധിക്യമാന്ത്രകൂജനമങ്ഗുല്യാ- ദിഷു സന്ധിഷു സ്ഫുടനം ദേഹശകൃദ് വ്രണാദിഗന്ധം സുപ്തശീതോ- ഷ്ണസ്തമ്ഭനസംസ്പന്ദശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശഞ്ച| പ്രകൃതിവികൃതി- യുക്തമാസ്യരസന്തു പ്രശ്നേന തഥാ സുച്ഛര്ദനദുച്ഛര്ദനത്വം മൃദു- ക്രൂരകോഷ്ഠതാം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ജന്മാമയപ്രവൃത്തിനക്ഷത്ര- ദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ച| തഥാ വയഃപ്രത്യക്ഷേണ ച| അനു- മാനതസ്തു യൂകാപസര്പണേന ശരീരവൈരസ്യമ്| മക്ഷികോപ- സര്പണേന ശരീരമാധുര്യമ്| തഥാऽഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ| ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ| ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാऽനുപശ്യതഃ| ദോഷപ്രമാണപചാരവിശേഷേണായുഷഃ ക്ഷയം രിഷ്ടൈഃ| പ്രകൃതി- സത്ത്വസാരസാത്മ്യബലാനനുശീലനേനേതി||൨൩||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
തത്രാഗമ ആയുര്വേദോപദേശഃ | തേനാഗമേനൈകൈകം രോഗമേവം പ്രകോപണമിത്യാദിനാ പരീക്ഷേത | യഥാ ശാസ്ത്രേ കസ്യ രോഗസ്യ കിം പ്രകോപണാദ്യുക്തമസ്മിംശ്ചാऽതുരേ കിമസ്തീതി | പ്രകോപണമാഹാരാദി | യോനിഃ കാരണം വാതാദി | ആത്മാ സ്വരൂപമധിഷ്ഠാനമാശ്രയഃ | വേദനാ രുജാ | രുപാദയഃ പ്രസിദ്ധാഃ | ഉദര്കോ വ്യാധേഃ ഫലമ് | പ്രത്യക്ഷതസ്ത്വാതുരസ്യ യഥാസ്വമിന്ദ്രയൈര്വണാദികം പരീക്ഷേത | തത്ര വര്ണാദികം ദര്ശനേന | ആന്ത്രകൂജനാദികം ശ്രോത്രേണ | ശീതാദികം സ്പര്ശം പ്രാകൃതം വൈകൃതഞ്ച സ്പര്ശേന | ആസ്യരസം സുച്ഛര്ദനത്വാദികഞ്ച പ്രശ്നേന | ജന്മദേശകാലാഹാരമാതാപിത്രാദിവിശേഷഞ്ച | വയഃ പ്രശ്നേന പ്രത്യക്ഷേണ ച | ജന്മദിവസദര്ശനാദി ച | അനുമാനാദികമനുശീലനാന്തം സുബോധമ് | അപസര്പണമപഹായ ഗമനമ് | ഉപസര്പണമഭിമുഖഗമനമ് | അപചാരോऽപഥ്യവിശേഷഃ | തസ്യാല്പബഹുത്വേന ദോഷസ്യാല്പത്വബഹുത്വം കല്പയേത് | പ്രകൃതിര്വാതാദികൃതാ | സത്ത്വം പ്രസിദ്ധമ് | സാമ്യമുചിതമ് || ൨൩ ||
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
ഭവതി ചാത്ര- ജ്ഞാനബുദ്ധിപ്രദീപേന യോ നാവിശതി യോഗിവത്| ആതുരസ്യാऽന്തരാത്മാനം ന സ രോഗാംശ്ചികിത്സതി||൨൪||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
ഭവതി ചാത്രേതിപദ്യബന്ധേ തന്ത്രരീതിഃ | ജ്ഞാനസഹിതാ ബുദ്ധിഃ ജ്ഞാനബുദ്ധിഃ | സൈവ പദാര്ഥദര്ശനഹേതുത്വാത് പ്രദീപമ് | തേന ജ്ഞാനബുദ്ധിപ്രദീപേനാऽऽതുരസ്യ തമോഗ്രഹഭൂതമന്തരാത്മാനം യോഗിവദ്യോ നാവിശതി സ രോഗാന് ന ചികിത്സതി | ചികിത്സിതും ന ശക്നോതീത്യര്ഥഃ || ൨൪ ||
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
ദ്വാവിമൌ വ്യാധിതൌ വ്യാധിസ്വരൂപസ്യാപ്രകാശകൌ| തദ്യഥൈകൌ ഗുരുവ്യാധിഃ സത്ത്വദേഹബലാശ്രയാത്| ലഘുവ്യാധിവദാഭാതി ലഘുവ്യാധിരതോऽന്യഥാ| ബാഹ്യാവയവമാത്രേണ തയോര്മുഹ്യതി ബാലിശഃ| തതോऽല്പമല്പവീര്യം വാ വിപരീതമതോऽഥവാ| പഥ്യം വിപര്യയേ യുഞ്ജന് പ്രാണാന് മുഷ്ണാതി രോഗിണാമ്||൨൫||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
ദ്വാവിമാവിത്യാദിനാ ആതുരസ്വരൂപസ്യ ദുര്വിജ്ഞേയത്വം പ്രകാശയതി-ദ്വാവിമാവാതുരൌ വ്യാധിസ്വരൂപസ്യാപ്രകാശകൌ | ഏതയോഃ സ്ഥിതസ്യ വ്യാധേഃ സ്വരൂപം ജ്ഞാതും ന ശക്യത ഇത്യര്ഥഃ | കൌ താവിത്യാഹ | തദ്യഥാ ഏകോ വ്യാധിതോ ഗുരുവ്യാധിതഃ സന് സത്ത്വദേഹബലാധിക്യാത് ലഘുവ്യാധിവദാഭാതി | തത്ര് ഹി യോ ബാലിശഃ സ്വല്പജ്ഞഃ സ ബാഹ്യാവയവമാത്രം ദൃഷ്ട്വാ സ്വരൂപജ്ഞാനേ മുഹ്യതി | തതോ മൂഢഃ സന്നല്പമാത്രമല്പവീര്യം വാപഥ്യം വിപരീതേ ഗുരുവ്യാധൌ പ്രയുഞ്ജാനോ വൈദ്യോ രോഗിണാം പ്രാണാന് മുഷ്ണാതി | അതോऽഥവാ വിപരീതം ബഹുമാത്രം ബഹുവീര്യം വാ പഥ്യം വിപര്യയേ ലഘുവ്യാധൌ യുഞ്ജാനഃ പ്രാണാന് മുഷ്ണാതീത്യര്ഥഃ || ൨൫ ||
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
ജ്ഞാനാംശേന ന ഹി ജ്ഞാനം കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ പ്രവര്തതേ| ബുഭുത്സേത ഭിഷക്തസ്മാത്തത്വം തന്ത്രാനുശീലനാത്| അഭിയുക്തസ്തു സതതം സര്വമാലോച്യ സര്വഥാ| ന ജാതു സ്ഖലതി പ്രാജ്ഞോ വിഷമേऽപി ക്രിയാപഥേ||൨൬||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
തഥാ ഭിഷഗ്വൈദ്യഃ തന്ത്രാനുശീലനേന വ്യാധേസ്തത്ത്വം ബുഭത്സേത | ബോദ്ധുമിച്ഛേദിത്യര്ഥഃ | യതോ ജ്ഞാനാംശേന സ്വല്പേന ജ്ഞാനേന കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനം ന പ്രവര്തതേ ന ഹ്യേകേന ജ്ഞാതേനാന്യദജ്ഞാതം ജ്ഞാതം ഭവതി | യസ്തു പ്രായഃ കര്മണി ചാऽഭിയുക്തഃ സ വിഷമേ ദുരവഗാഹേ ചികിത്സാമാര്ഗേ ന സ്ഖലതി || ൨൬ ||
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരംനിജസ്തഥാഗऽന്തുമതിപ്രവൃദ്ധഃ| തത്രാനുബന്ധം പ്രകൃതിഞ്ച സമ്യഗ്ജ്ഞാത്വാ തതഃ കര്മ സമാരഭേത| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗഭേദീയോ നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൩||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
കിം കൃത്വാ ? സര്വഥാ സര്വേണ പ്രകാരേണ സര്വമാതുരഗതമാലോച്യ | ഏവം ഹി യതോ ദൃശ്യതേ | നിജം വികാരമതിപ്രവൃദ്ധ ആഗന്തുരന്വേതി | ആഗന്തുമതിപ്രവൃദ്ധോ നിജഃ അന്വേതി | സ്വരൂപം ത്വത്തവാ തദാനുഗുണ്യേന വര്തത ഇത്യര്ഥഃ | തത്ര ത്വനുബന്ധം സ്വരൂപഞ്ച വ്യാധീനാമിദന്തയാ ജ്ഞാത്വാ പശ്ചാച്ചികിത്സാര്ഥം കര്മ സമാരഭേത || ൨൭ || ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസZംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ