Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രോഗഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
സപ്തവിധാഃ ഖലു രോഗാ ഭവന്തി-സഹഗര്ഭജാതപീഡാകാല- പ്രഭാവസ്വഭാവജാഃ| തേ തു പൃഥഗ്ദ്വിവിധാഃ| തത്ര സഹജാഃ ശുക്രാര്തവദോഷാന്വയാഃ| കുഷ്ഠാര്ശോമേഹാദയഃ| പിതൃജാ മാതൃ- ജാശ്ഛ| ഗര്ഭജാ ജനന്യഭിചാരാത്കോഉബ്ജപാങ്ഗുല്യപൈങ്ഗല്യ- കിലാസാദയോ&അമ്പ്;ന്നരസജാ ദോഉഹൃദവിമാനനജാശ്ഛ| ജാതജാഃ സ്വാപചാരാത്സന്തര്പണജാ അപതര്പണജാശ്ഛ| പീഡാകൃതാഃ ക്ഷത- ഭങ്ഗപ്രഹാരക്രോധശോകഭയാദയഃ ശാരീരാമാനസാശ്ഛ| കാലജാഃ ശീതാദികൃതാ ജ്വരാദയോ വ്യാപന്നജാ അസംരക്ഷണജാശ്ഛ| പ്രഭാവജാ ദേവഗുരൂല്ലങ്ഘനശാപാഥര്വണാദികൃതാ ജ്വരാദയഃ പിശാചാദയശ്ഛ| സ്വഭാവജാഃ ക്ഷുത്പിപാസാജ്വരാദയഃ കാലജാ അകാലജാശ്ഛ| തത്ര കാലജാ രക്ഷണകൃതാഃ| അരക്ഷണജാ അകാലജാഃ||൨||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
ത ഏതേ സമാസതഃ പുനിര്ദ്വിവിധാ ഭവന്തി| പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാഃ പൂര്വകര്മജാശ്ച| തത്ര രോഗോത്പത്തിം പ്രതി പ്രത്യുത്പന്നം കര്മ യദനേനൈവ ശരീരേണ ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടഞ്ചോദ്ദിശ്യാപ്തോപദിഷ്ടാനാം വിഹിതാനാം പ്രതി- ഷിദ്ധാനാമനനുഷ്ഠാനമനുഷ്ഠാനം വാ| ജന്മാന്തരാതീതേന തു പൂര്വമ്| തത്തു പുനര്ദൈവാഖ്യമുക്തഞ്ച നിയതാനിയതഭേദേന പ്രാക്| തസ്മാദ് ദൃഷ്ടഹേതവഃ പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാഃ| വിപരീതാ ദൈവജന്മാനഃ| അല്പനിദാനാ മഹാരുജാശ്ചോഭയാത്മകാഃ||൩||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
തത്ര യഥാസ്വം പ്രതിപക്ഷശീലനാത്പൂര്വേഷാം രോഗാണാമുപശമഃ| സത്യേവ വിപക്ഷശീലനേऽനിഷ്ടകര്മക്ഷയാദ്ദൈവികാനാമ്| ദോഷ- കര്മക്ഷയാദന്യേഷാമ്||൪||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
അന്യേ പുനഃ പ്രത്യുത്പന്നം കര്മ പരകൃതമപി വര്ണയന്തി| തച്ച പരാഭിസംസ്കാരമാചക്ഷതേ| ഏവഞ്ചാഹുഃ- യദി സ്വയം കൃതാദേവ കര്മണഃ കാര്യനിര്വൃത്തിഃ സ്യാത്| ന ദൃഷ്ടപുരുഷാന്തരകൃതാത്| കിമിതി വിദ്വാനപി പരാചരിത- യോരുപകാരാപകാരയോഃ സുഖദുഃഖാനുരോധാത്തോഷരോഷൌ പ്രതി- കര്തവ്യചിത്തം വാ പ്രതിപദ്യതേ| ഏവമേതേ വ്യാധയോ ദ്വിവിധാഃ സന്തഃ ത്രിവിധാ ജായന്തേ||൫||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
തതശ്ച ദോഷവന്തോ ഭൂയഃ സപ്തവിധാഃ||൬||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
സകലോऽപി ചായം രോഗസമൂഹഃ പ്രതികാരവാനായുര്വേദവി- ഹിതമുപദേശമപേക്ഷതേ| യസ്മാന്നിയതഹേതുകോऽപ്യാമയഃ സമ്യ- ഗ്ഭിഷഗാദേശാനുഷ്ഠാനാദുപാത്തായുസ്സംസ്കാരാപരിക്ഷയേ ജാതോऽപി വാ സഹ്യവേദനതാം പ്രതിപദ്യതേ| അനുപക്രമ്യാണസ്തു സര്വ ഏവ പ്രായശോ ഭിനത്യകാണ്ഡേ| സ്വയമപി ച ദൈവാന്നിദാനാല്പതയാ വാ നിവര്തമാനഃ ഷോഡശഗുണസമുദിതക്രിയോപലമ്ഭാദാശുതര- മപിരിക്ലിഷ്ടസ്യ ചാऽപഗച്ഛതി| അനിയതഫലദായിനി ത ദൈവേ ഹിതാഭ്യാസരതസ്യാവകാശമേവ ന ലഭതേ വ്യാധിഃ| തസ്മാന്ന കസ്യാഞ്ചിദവസ്ഥായാമാത്മവാന് ഹിതാഹിതയോഃ തുല്യ- ദര്ശീ സ്യാത്||൭||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
ത്രിവിധാശ്ച പുനര്വ്യാധയോ മൃദുമധ്യാऽധിമാത്രഭേദേന| തത്രാ- ല്പലക്ഷണാ മൃദവോ, മധ്യലക്ഷണാ മധ്യാഃ, സമ്പൂര്ണലക്ഷണാ- സ്ത്വധിമാത്രാഃ||൮||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
തേ പുനഃ സുഖസാധ്യാദിവിശേഷേണ ചതുര്വിധാഃ പ്രാഗുപദിഷ്ടാഃ||൧||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
സുബഹുശോऽപി ച ഭിദ്യമാനാ വ്യാധയോ നിജാഗന്തുതാം ന വ്യഭിചരന്തി| തത്ര നിജാസ്തു ദോഷോത്ഥാഃ| തേഷു പൂര്വം വാതാ- ദയോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ തതോ വ്യഥാऽഭിനിര്വര്തതേ| ബാഹ്യഹേതു- ജാസ്ത്വാഗന്തവഃ| തേഷു പ്രഹാരേണ വ്യഥാ പൂര്വമുപജായതേ തതോ ദോഷവൈഷമ്യമ്| ദോഷവൈഷമ്യേണൈവ ച ബഹുരൂപാ രുഗനുബധ്യതേ പ്രവര്ദ്ധതേ ച| ഏവം ച കൃത്വാ ന ദോഷവ്യതിരേകേണ രോഗാ- നുബന്ധഃ| കേവലം പൌര്വാപര്യേ വിശേഷഃ||൧൦||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
തസ്മാദേകാകാരാ ഏവ രോഗാഃ രുക്സാമാന്യാത്| അസങ്ഖ്യഭേദാ വാ പ്രത്യേകം സമുത്ഥാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനവര്ണനാമവേദനാപ്രഭവോ- പക്രമവിശേഷാത്| തേ യഥാസ്ഥൂലം യഥാസ്വമേവോപദേക്ഷ്യന്തേ| അസങ്ഖ്യേയത്വാച്ച ദോഷലിങ്ഗൈരേവ രോഗാനുപക്രമം ച വിഭ- ജേത്||൧൧||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
ദോഷാ ഏവ ഹി സര്വരോഗൈകകാരണമ്| യഥൈവ ശകുനിഃ സര്വതഃ പരിപതന് ദിവസം സ്വാം ച്ഛായാം നാऽതിവര്തതേ| യഥാ വാ കൃത്സ്നം വികാരജാതം വൈശ്വരൂപ്യേണ വ്യവസ്ഥിതം ഗുണത്രയമച്യതി- രിച്യ ന വര്തതേ; തഥൈവേദമപി കൃത്സ്നം വികാരജാതം ദോഷ- ത്രയമിതി| യഥാ ച വിദ്യുദ്വര്ഷാദയോ നഭസി ഭവന്തി ന ത്വവ- ശ്യം നിമിത്തതസ്ത്വവശ്യമപി| തരങ്ഗബുദ്ബുദാദയശ്ചാമ്ഭസി തഥാ ദോഷേഷു രോഗാഃ||൧൨||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
ത്രിവിധന്തു നിമിത്തമേഷാമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ പ്രജ്ഞാ- പരാധഃ പരിണാമശ്ച| തേ പുനഃ പ്രത്യേകമതിയോഗാऽയോഗ- മിഥ്യായോഗഭേദാത്ത്രിധാ ഭിദ്യന്തേ| തത്ര യഥാസ്വം ചക്ഷുരാ- ദീന്ദ്രിയാണാം രൂപാദിഭിരര്ഥൈരതിസംസര്ഗോऽതിയോഗഃ| അല്പശോ നൈവ വാ സംസര്ഗസ്ത്വയോഗഃ| സൂക്ഷ്മാതിദൂരാന്തികസ്ഥാതി ഭാസ്വത് ഭൈരവാപ്രിയവികൃതാദിദശനമ്| ദ്വിഷ്ടാത്യുച്ചപരുഷഭീഷണാ- ദിശ്രവണമ്| പൂത്യമേധ്യാതിതീക്ഷ്ണോഗ്രപ്രതികൂലാദ്യാഘ്രാണമ്| സ്വഭാവാദിഭിരാഹാരകല്പനാവിശേഷായതനൈരപഥ്യാനാം രസാ- നാമഭ്യവഹാരഃ തഥാ സ്നാനാദീനാം ശീതോഷ്ണാദീനാഞ്ച സ്പൃ- ശ്യാനാമയഥാവദുപസേവനമശുചിഭൂതാഭിഘാതവിഷവാതാദി- സംസ്പര്ശശ്ച മിഥ്യായോഗഃ||൧൩||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
കായവാങ്മനോഭേദേന തു ത്രിവിധമപ്യഹിതം കര്മ പ്രജ്ഞാപരാധഃ| തത്ര കായാദികര്മണോऽതിപ്രവൃത്തിരയോഗഃ| അല്പശോ നൈവ വാ പ്രവൃത്തിരയോഗഃ| വേഗോദീരണധാരണവിഷമാങ്ഗചേഷ്ടനസ്ഖലന- കണ്ഡൂയനപ്രഹാരപ്രാണായാമാദി| തഥാ ക്ഷുത്പിപാസാऽര്ധഭുക്ത- ഭാഷണാദി| ഭയശോകേഷ്യര്യാമാത്സര്യാദി| ദശവിധം ചാകുശലം കര്മ യഥാസ്വം മിഥ്യായോഗഃ||൧൪||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
പരിണാമഃ കാല ഉച്യതേ| സോऽപി ശീതോഷ്ണവര്ഷഭേ- ദാത്ത്രിധാ| തത്രാതിമാത്രസ്വലക്ഷണഃ കാലോऽതിയോഗഃ| ഹീന- സ്വലക്ഷണസ്ത്വയോഗഃ| വിപരീതോ മിഥ്യായോഗഃ| ത ഏതേऽ- തിയോഗാദയഃ സാമാന്യതോऽനുപശയലക്ഷണാഃ| സര്വോ വാ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവാऽയം യദേഷാമവിവര്ജനമ്||൧൫||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
അര്ഥകര്മകാലാഃ പുനഃ സമ്യഗ്യോഗേനോപശയാത് ഭൂയിഷ്ഠം സ്വാ- സ്ഥ്യഹേതവഃ| തത്രാപി രസവര്ജ്യാ വിഷയാ യഥായഥമിന്ദ്രിയം ബാധന്തേऽനുഗൃഹ്ണന്തി ച| ശേഷാ രസകര്മകാലാസ്തു സര്വം ദേഹമ്||൩||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
അപി ച-സര്വഭാവാനാം ഭാവാഭാവൌ നാന്തരേണ യോഗാ- തിയോഗാദീന് വ്യവസ്യേത്| സര്വേഷാം പുനിര്വകാരാണാം നിദാന- ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേഭ്യോ ഭാവാഭാവവിശേഷാ ഭവന്തി| യദാ ഹ്യേതേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാത് നാऽന്യോന്യമനുബധ്നന്തീ- ഷദ്വാനുബധ്നന്ത്യബലാ വാ ന തദാऽഭിനിര്വര്ത്തന്തേ| വ്യാധയിശ്ചി- രാദ്വാऽഭിനിര്വത്തന്തേ തനവോ വാ ഭവന്ത്യസമ്പൂര്ണലിങ്ഗാ വാ| വിപര്യയേ തു വിപരീതാഃ||൧൭||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
ത്രയശ്ച രോഗാണാം മാര്ഗാ ബാഹ്യമധ്യാഭ്യന്തരാഃ| തത്ര ബാഹ്യോ രക്താദിധാതവസ്ത്വക് ച സ പുനഃ ശാഖാഖ്യഃ| തദാശ്രയാഃ ഗണ്ഡപിടകാജ്യപചീചര്മകീലാര്ബുദാധിമാംസമശവ്യങ്ഗാദയോ ബഹിര്ഭാഗാശ്ച ശോഫാര്ശോഗുല്മവീസര്പവിദ്രധ്യാദയഃ| മധ്യോ മൂര്ദ്ധഹൃദയബസ്ത്യാദീനി മര്മാണ്യസ്ഥിസന്ധയഃ| തത്രോപനിബ- ദ്ധാശ്ച സ്നായുസിരാകണ്ഡരാദയഃ| തദാശ്രയാഃ പക്ഷവധഗ്രഹാ- പതാനകാര്ദിരാജയക്ഷ്മാസ്ഥിസന്ധിശൂലഗുദഭ്രംശാദയോ മുര്ദ്ധാ- ദിരോഗാശ്ച| ആഭ്യന്തരോ മഹാസ്രോതഃ ശരീരമധ്യം മഹാനി- മ്നമാമപക്വാശയാശ്രയഃ കോഷ്ഠോऽന്തരിതി പര്യായാഃ| തദാ- ശ്രയാ ജ്വരാതിസാരഛര്ദ്യലസകവിഷൂചികാശ്വാസകാസഹിധ്മാ- ऽऽനാഹോദരപ്ലീഹാദയോऽന്തര്ഭാഗാശ്ച വിസര്പശോഫാര്ശോവി- ദ്രധിഗുല്മാദയഃ||൧൮||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
തേ ച രോഗാഃ സ്വപ്രധാനാ ഭവന്ത്യന്യപരിവാരാ വാ ക്രമാ- ദനുബന്ധ്യനുബന്ധാഖ്യാഃ| തത്രാऽദ്യാഃ സ്വതന്ത്രാഃ സ്പഷ്ടാകൃതയോ യഥാസ്വം സമുത്ഥാനോപശയശ്ച| ഇതരേ തു തദ്വിപരീതാഃ തദ്വച്ച ദോഷാ അപി||൧൯||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
തത്രാന്യപരിവാരാ വ്യാധയോ ദ്വിവിധാഃ| പുരാഗാമിനോऽനുഗാ- മിനിശ്ച| തേഷ്വാദ്യാഃ പൂര്വരൂപസംജ്ഞാഃ| ഉപദ്രവാസ്തിവതരേ| താന്യഥായഥമേവ വക്ഷ്യമാണാനുപലക്ഷയേത്| പ്രധാനപ്രശമേ ച പ്രശമോ ഭവതി തേഷാമ്| അനുപശാമ്യതോ വാ പശ്ചാത്താനു- പക്രമേത്| ത്വരിതം വാ ബലവന്തമുപദ്രവം പ്രധാനാവിരോധേന| സ ഹി പീഡാകരതരോ ഭവതി| വ്യാധിപരിക്ലിഷ്ടദേഹത്വാത് പ്രമേഹപിടകാദിവത്||൨൦||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
തഥാऽന്യഃ പ്രധാന ഏവ രോഗോऽന്യസ്യ പ്രധാനസ്യ ഹേതുഃ ഭവതി| യഥാ ജ്വരോ രക്തപിത്തസ്യ രക്തപിത്തം വാ ജ്വരസ്യ| തൌ ശ്വാ- സസ്യ| പ്ലീഹാ ജഠരസ്യ| തച്ഛ്വയഥോഃ| അര്ശാസി ഗുല്മോ- ദരാതീസാരഗ്രഹണീനാമ്| പ്രതിശ്യായഃ കാസജ്വരയോഃ| തൌ ക്ഷയസ്യ| ക്ഷയഃ ശോഷസ്യ||൨൧||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
ഏകശ്ചാऽപചാരോ നിമിത്തമേകസ്യ വ്യാധേഃ| ബഹൂനാം ച തഥാ ബഹവഃ| തദ്വദേകം ലിങ്ഗമ്| ഏവമേവ പ്രശമേऽഭ്യുപായഃ| തഥാ സ ഏവാന്യസ്യ പ്രകോപേ| തസ്മാത്താനവഹിതഃ സമ്യ- ഗാഗമാദിഭിഃ പരീക്ഷേത||൨൨||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
തത്രാഗമോ രോഗമേവമേവം പ്രകോപണമേവം യോനിമേവമധിഷ്ഠാന- മേവമാത്മാനമേവം വേദനമേവം രൂപശബ്ദഗന്ധരസസ്പര്ശമേവം പൂര്വ- രൂപമേവമുപദ്രവമേവം വൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയാന്വിതമേവമുദര്കമേവം നാമാനമ്| തസ്മിന്നിയം പ്രതീകാരസ്യ പ്രവൃത്തിരന്യഥാ നിവൃത്തിഃ| പ്രത്യക്ഷതസ്ത്വാऽऽതുരസ്യ യഥാസ്വമിന്ദ്രിയൈര്വര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാ- ണോപചയഛായാവിണ്മൂത്രഛര്ദിതാധിക്യമാന്ത്രകൂജനമങ്ഗുല്യാ- ദിഷു സന്ധിഷു സ്ഫുടനം ദേഹശകൃദ് വ്രണാദിഗന്ധം സുപ്തശീതോ- ഷ്ണസ്തമ്ഭനസംസ്പന്ദശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശഞ്ച| പ്രകൃതിവികൃതി- യുക്തമാസ്യരസന്തു പ്രശ്നേന തഥാ സുച്ഛര്ദനദുച്ഛര്ദനത്വം മൃദു- ക്രൂരകോഷ്ഠതാം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ജന്മാമയപ്രവൃത്തിനക്ഷത്ര- ദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ച| തഥാ വയഃപ്രത്യക്ഷേണ ച| അനു- മാനതസ്തു യൂകാപസര്പണേന ശരീരവൈരസ്യമ്| മക്ഷികോപ- സര്പണേന ശരീരമാധുര്യമ്| തഥാऽഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ| ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ| ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാऽനുപശ്യതഃ| ദോഷപ്രമാണപചാരവിശേഷേണായുഷഃ ക്ഷയം രിഷ്ടൈഃ| പ്രകൃതി- സത്ത്വസാരസാത്മ്യബലാനനുശീലനേനേതി||൨൩||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
ഭവതി ചാത്ര- ജ്ഞാനബുദ്ധിപ്രദീപേന യോ നാവിശതി യോഗിവത്| ആതുരസ്യാऽന്തരാത്മാനം ന സ രോഗാംശ്ചികിത്സതി||൨൪||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
ദ്വാവിമൌ വ്യാധിതൌ വ്യാധിസ്വരൂപസ്യാപ്രകാശകൌ| തദ്യഥൈകൌ ഗുരുവ്യാധിഃ സത്ത്വദേഹബലാശ്രയാത്| ലഘുവ്യാധിവദാഭാതി ലഘുവ്യാധിരതോऽന്യഥാ| ബാഹ്യാവയവമാത്രേണ തയോര്മുഹ്യതി ബാലിശഃ| തതോऽല്പമല്പവീര്യം വാ വിപരീതമതോऽഥവാ| പഥ്യം വിപര്യയേ യുഞ്ജന് പ്രാണാന് മുഷ്ണാതി രോഗിണാമ്||൨൫||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
ജ്ഞാനാംശേന ന ഹി ജ്ഞാനം കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ പ്രവര്തതേ| ബുഭുത്സേത ഭിഷക്തസ്മാത്തത്വം തന്ത്രാനുശീലനാത്| അഭിയുക്തസ്തു സതതം സര്വമാലോച്യ സര്വഥാ| ന ജാതു സ്ഖലതി പ്രാജ്ഞോ വിഷമേऽപി ക്രിയാപഥേ||൨൬||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരംനിജസ്തഥാഗऽന്തുമതിപ്രവൃദ്ധഃ| തത്രാനുബന്ധം പ്രകൃതിഞ്ച സമ്യഗ്ജ്ഞാത്വാ തതഃ കര്മ സമാരഭേത| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗഭേദീയോ നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൩||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon