22. rōgabhēdīyaḥ

Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1

அதாதோ ரோகபேதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||

பூர்வாஸ்மிந்நத்யாயே ரோகவிஶேஷாநபேக்ஷயா தோஷாணாமேவோபக்ரம உக்தஃ | அஸ்மிஂஸ்து ரோகாணாஂ ஸ்வரூபமுபக்ரமஞ்ச ப்ரதர்ஶயிதுமத்யாய ஆற்ரப்யதே-அதாத இத்யாதி || ௧ ||

Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2

ஸப்தவிதாஃ கலு ரோகா பவந்தி-ஸஹகர்பஜாதபீடாகால- ப்ரபாவஸ்வபாவஜாஃ| தே து பதக்த்விவிதாஃ| தத்ர ஸஹஜாஃ ஶுக்ரார்தவதோஷாந்வயாஃ| குஷ்டார்ஶோமேஹாதயஃ| பிதஜா மாத- ஜாஶ்ச| கர்பஜா ஜநந்யபிசாராத்கோஉப்ஜபாங்குல்யபைங்கல்ய- கிலாஸாதயோ&அம்ப்;ந்நரஸஜா தோஉஹதவிமாநநஜாஶ்ச| ஜாதஜாஃ ஸ்வாபசாராத்ஸந்தர்பணஜா அபதர்பணஜாஶ்ச| பீடாகதாஃ க்ஷத- பங்கப்ரஹாரக்ரோதஶோகபயாதயஃ ஶாரீராமாநஸாஶ்ச| காலஜாஃ ஶீதாதிகதா ஜ்வராதயோ வ்யாபந்நஜா அஸஂரக்ஷணஜாஶ்ச| ப்ரபாவஜா தேவகுரூல்லங்கநஶாபாதர்வணாதிகதா ஜ்வராதயஃ பிஶாசாதயஶ்ச| ஸ்வபாவஜாஃ க்ஷுத்பிபாஸாஜ்வராதயஃ காலஜா அகாலஜாஶ்ச| தத்ர காலஜா ரக்ஷணகதாஃ| அரக்ஷணஜா அகாலஜாஃ||௨||

ஸஹஜத்வாதிநா பேதேந ஸப்தவிதா ரோகாஃ | தே து ஸஹஜாதயஃ | பதக் ப்ரத்யேகஂ த்விவிதாஃ | புஂஸா ஸஹ ஜாதத்வாத்ஸஹஜாஃ | தே ஹி ஶுக்ரார்தவதோஷாந்வயாஃ | ஶுக்ரார்தவதுஷ்டிரந்வயோ யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ | ஶுக்ராதுஷ்டிஃ பிதஜா ஆர்தவதுஷ்டிர்மாதஜேதி த்வைவித்யம் | தே து குஷ்டாதயஃ | ரக்தபித்தாதீநாஂ க்ஷிப்ரகாரித்வாத் ஸஹஜத்வாऽஸம்பவஃ | கர்பஜாஃ த்விவிதாஃ | துஷ்டாஹாரரஸஜா தௌர்ஹதவிமாநநஜாஶ்ச | தே ஹி கௌப்ஜ்யாதயோ கர்பஸ்தஸ்ய ஜநந்யா மாதுரபசாராத் ஜாயந்தே | தௌஹதஂ ப்ரதமகர்பே மாதுர்நாநாவிதஹாரேச்சாவிமாநநஂ தஸ்யா நிஷ்பலத்வஂ இஷ்டலாப இதி யாவத் | ஜாதஜா யே ஜாதஸ்ய ஸ்வாபாசாராஜ்ஜாயந்தே, ந து மாபிததோஷேண தே ஸந்தர்பணாபதர்பணஹேதுத்வேந த்விவிதாஃ | பீடாகதாஃ யே தோஷகோபேந விநா ஆகந்துபீடயைவ ஜாயந்தே | தே ச த்விவிதாஃ | க்ஷதாதயஃ ஶாரீரா க்ரோதாதயோ மாநஸாஶ்ச | காலஜா யே ஶீதாதிகாலத்ரயஹேதுகாஃ | தே த்விவிதாஃ | வ்யாபந்நஜா அஸஂரக்ஷணஜாஶ்ச | வ்யாபந்நஜா யே ஶீதாதிபிர்வ்யாபந்நேந துஷ்டேந ஶால்யாதிநா ஜாயந்தே | அஸஂரக்ஷணஜா யே ஶீதாதிப்யோऽரக்ஷிதஸ்ய ததுபகாதாத் ஜாயந்தே | ப்ரபாவஜா யே தேவகுரூணாஂ ஶாபேந தததிக்ரமஹேதுகேநாऽதர்வணாத்யபிசாரேண ஜாயந்தே | தே த்விவிதாஃ ஜ்வராதயஃ பிஶாசாதயஶ்ச | ஆதிக்ரஹணஂ பூதக்ராமோபலக்ஷணார்தம் | ஸ்வபாவஜா யே ஸ்வபவேநைவ புருஷஸ்ய ஜாயந்தே | க்ஷுத்பிபாஸாதயஃ | ஜ்வரஸ்து ஜந்மாந்தயோர்மோஹமய இதி வக்ஷ்யதே | தே து த்விவிதாஃ | காலஜா அகாலஜாஶ்ச | காலஜாஃ தந்நிமித்தாஃ | விபரீதாஃ அகாலஜாஃ |

Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3

த ஏதே ஸமாஸதஃ புநிர்த்விவிதா பவந்தி| ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஃ பூர்வகர்மஜாஶ்ச| தத்ர ரோகோத்பத்திஂ ப்ரதி ப்ரத்யுத்பந்நஂ கர்ம யதநேநைவ ஶரீரேண தஷ்டமதஷ்டஞ்சோத்திஶ்யாப்தோபதிஷ்டாநாஂ விஹிதாநாஂ ப்ரதி- ஷித்தாநாமநநுஷ்டாநமநுஷ்டாநஂ வா| ஜந்மாந்தராதீதேந து பூர்வம்| தத்து புநர்தைவாக்யமுக்தஞ்ச நியதாநியதபேதேந ப்ராக்| தஸ்மாத் தஷ்டஹேதவஃ ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஃ| விபரீதா தைவஜந்மாநஃ| அல்பநிதாநா மஹாருஜாஶ்சோபயாத்மகாஃ||௩||

த ஏதேऽநந்தரோக்தா ஸர்வே ஸங்க்ஷேபேண த்விவிதாஃ | ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஃ பூர்வகர்மஜாஶ்ச | தத்ர ப்ரத்யுத்பந்நஂ நாம கர்ம யதநேநைவ ரோகபோக்தஶரீரேண க்ரியதே | தச்ச தஷ்டமதஷ்டஂ வோऽத்திஶ்ய யதாऽப்தேந கர்தவ்யதயோபதிஷ்டஂ தஸ்யாऽநநுஷ்டாநஂ தத்ப்ரதிஷித்தஸ்யாநுஷ்டாநஂ வா | பூர்வஂ கர்ம யஜ்ஜந்மாந்தரதீதேந ஶரீரேண கதமிஹ பலதாயி | தச்ச பூர்வஂ விருத்தாந்நவிஜ்ஞாநீயே தைவபர்யாயேண நியதாநியதத்வைவித்த்யோநோக்தம் | தஸ்மாதேவஂ ஸ்திதே ரோகா ஸ்வயஂ தஷ்டேநாऽபத்யாஹாராதிநா ஹேதுநா ஜாயந்தே | தே ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜா இதி விஜ்ஞேயாஃ | ஏதத்விபரீதா யேஷாஂ ஹேதுர்ந தஷ்ட உத்பாந்நஶ்ச தே தைவஜந்மாநோ ஜ்ஞேயாஃ | யே து ஸ்வல்பேந ஹேதுநா நிதாநேந ஜாதா மஹாருஜஶ்ச தே தைவப்ரத்யுத்பந்நோபயாத்மகா ஜ்ஞேயாஃ | ஸமாஸக்ரஹணாதுபயாத்மகத்வாச்ச ததீயராஶிர்ந தோஷாய || ௩ ||

Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4

தத்ர யதாஸ்வஂ ப்ரதிபக்ஷஶீலநாத்பூர்வேஷாஂ ரோகாணாமுபஶமஃ| ஸத்யேவ விபக்ஷஶீலநேऽநிஷ்டகர்மக்ஷயாத்தைவிகாநாம்| தோஷ- கர்மக்ஷயாதந்யேஷாம்||௪||

தத்ர பூர்வேஷாஂ ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாநாஂ ரோகாணாஂ யதாஸ்வஂ ப்ரதிபக்ஷஸ்ய ஹேதுவ்யாதிவிபரீதஸ்ய ஔஷதாதேஃ ஸேவநாத் ப்ரஶமோ பவதி | தைவஜாநாந்து ரோகாணாஂ யதாஸ்வஂ ப்ரதிபக்ஷஶீலநே ஸத்யபி பூர்வகதாநிஷ்டகர்மக்ஷயாதுபஶம இதி ஸம்பந்தஃ | அந்யேஷாமுபயஜாநாமபத்யஹேதுகதோஷஸ்ய பூர்வகர்மணஶ்ச க்ஷயாதுபஶமோ பவதீதி ஸம்பந்தஃ || ௪ ||

Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5

அந்யே புநஃ ப்ரத்யுத்பந்நஂ கர்ம பரகதமபி வர்ணயந்தி| தச்ச பராபிஸஂஸ்காரமாசக்ஷதே| ஏவஞ்சாஹுஃ- யதி ஸ்வயஂ கதாதேவ கர்மணஃ கார்யநிர்வத்திஃ ஸ்யாத்| ந தஷ்டபுருஷாந்தரகதாத்| கிமிதி வித்வாநபி பராசரித- யோருபகாராபகாரயோஃ ஸுகதுஃகாநுரோதாத்தோஷரோஷௌ ப்ரதி- கர்தவ்யசித்தஂ வா ப்ரதிபத்யதே| ஏவமேதே வ்யாதயோ த்விவிதாஃ ஸந்தஃ த்ரிவிதா ஜாயந்தே||௫||

அந்யே புநராசார்யாஃ பரேண ஶத்ருப்ரபதிநாऽபி கதஂ கர்மாபிசாராதி ப்ரத்யுத்பந்நமிதி வர்ணயந்தி | தச்ச பரகதஂ கர்ம பராபிஸஂஸ்காரஶப்தேந பர்யாயேணாசக்ஷதே | ஏவஞ்ச தே ஆசார்யா ரோகோத்பத்திகாரணத்வேந பரகதஸ்யோத்பத்திமாஹுஃ | கதமித்யாஹ-யதி ஸ்வயஂ கதாதேவ கர்மணஃ பலாக்யகார்யநிர்வத்திஃ ஸ்யாத் | தஷ்டஶத்ர்வாதிபுருஷாநந்தரகதாந்ந ஸ்யாத் | ததஶ்ச வித்வாந் பண்டிதோऽபி கிமிதி பராசரிதே ததுபகாரே ஸுகாநுரோதாத்தோஷஂ ப்ரதிகர்தவ்யசித்தஂ வா ப்ரதிபத்யதே | ததா கிமிதி பராசரிதே ததபகாரே துஃகாநுரோதாத்ரோஷஂ ப்ரதிகர்தவ்யசித்தஂ வா ப்ரதிபத்யதே | தஸ்மாதந்யகதாத் கர்மணஃ ஶ்யேநாதேரந்யதரஸ்ய பலயோக இத்யநுமீயதே | ஏவஂ பரகதகர்மணோ வ்யாதிகாரணத்வாநுப்ரவேஶாத் த்விவிதாஃ ஸந்தஃ த்ரிவிதா ஜாயந்தே || ௫ ||

Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6

ததஶ்ச தோஷவந்தோ பூயஃ ஸப்தவிதாஃ||௬||

தே ச வ்யாதயோ தோஷவந்தஃ ஸந்தோ தோஷாணாஂ பதக்ஸஂஸர்கஸந்நிபாதபேதேந பூயஃ ஸப்தவிதா பவந்தி || ௬ ||

Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7

ஸகலோऽபி சாயஂ ரோகஸமூஹஃ ப்ரதிகாரவாநாயுர்வேதவி- ஹிதமுபதேஶமபேக்ஷதே| யஸ்மாந்நியதஹேதுகோऽப்யாமயஃ ஸம்ய- க்பிஷகாதேஶாநுஷ்டாநாதுபாத்தாயுஸ்ஸஂஸ்காராபரிக்ஷயே ஜாதோऽபி வா ஸஹ்யவேதநதாஂ ப்ரதிபத்யதே| அநுபக்ரம்யாணஸ்து ஸர்வ ஏவ ப்ராயஶோ பிநத்யகாண்டே| ஸ்வயமபி ச தைவாந்நிதாநால்பதயா வா நிவர்தமாநஃ ஷோடஶகுணஸமுதிதக்ரியோபலம்பாதாஶுதர- மபிரிக்லிஷ்டஸ்ய சாऽபகச்சதி| அநியதபலதாயிநி த தைவே ஹிதாப்யாஸரதஸ்யாவகாஶமேவ ந லபதே வ்யாதிஃ| தஸ்மாந்ந கஸ்யாஞ்சிதவஸ்தாயாமாத்மவாந் ஹிதாஹிதயோஃ துல்ய- தர்ஶீ ஸ்யாத்||௭||

அயஞ்ச ஸகலோ ரோகஸமூஹஃ ப்ரதீகாரவாந் ஸப்ரதிக்ரியஃ | ஸா ச ப்ரதிக்ரியா ஆயுர்வேதோபதேஶேந விநா ந பவதீதி ரோகஸமூஹப்ரதிகார ஆயுர்வேதவிஹிதமுபதேஶமபேக்ஷதே | குத ஆஹ-ய ஆமயோ நியதேந ஹேதுநா ஜாயதே | ஸ ததாவித ஆமயஃ ஸம்யக் பிஷகாதேஶாநுஷ்டாநா-த்தேதோர்யதோபாத்தாயுஸ்ஸஂஸ்காராபரிக்ஷயே ஸதி ஹேதுமேவ ந லபதே | ஜாதோऽபி வா ஸஹ்யவேதநதாஂ ப்ரதிபத்யதே | அநுபக்ரம்யமாணஸ்து ஸர்வரோக அகாலே நாஶயதி | நநு ச கேசித்ரோகாஃ ஸ்வயஂ நிவர்தமாநா தஷ்டாஃ தத்ர கிமாயுர்வேதோபதேஶேநேதி ஆஹ-ஸ்வயமபீத்யாதி | தைவாத் கர்ம பலாத் நிதாநால்பதயா வா நிவர்தமாநோऽப்யாயுர்வேதோபதிஷ்டஷோடஶகுணக்ரியோபலம்பாதபரிக்லிஷ்டஸ்யைவாஶுதரமபகச்சதி ரோகஃ | யத்ராऽப்யநியதபலதாயி தைவஂ தத்ராऽப்யாயுர்வேதோபதேஶாத்திதாப்யாஸரதஸ்ய புருஷஸ்ய வ்யாதிரவகாஶமேவ ந லபதே | தஸ்மாதாத்மவதா ந கஸ்யாஞ்சிதவஸ்தாயாஂ ஹிதேऽஹிதே ச ஸமதர்ஶிநா பவிதவ்யம் || ௭ ||

Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8

த்ரிவிதாஶ்ச புநர்வ்யாதயோ மதுமத்யாऽதிமாத்ரபேதேந| தத்ரா- ல்பலக்ஷணா மதவோ, மத்யலக்ஷணா மத்யாஃ, ஸம்பூர்ணலக்ஷணா- ஸ்த்வதிமாத்ராஃ||௮||

புநஶ்ச வ்யாதயோ மத்வாதிபேதேந த்ரிவிதாஃ | ஸுபோதம் || ௮ ||

Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1

தே புநஃ ஸுகஸாத்யாதிவிஶேஷேண சதுர்விதாஃ ப்ராகுபதிஷ்டாஃ||௧||

தே ச புநஃ ரோகாஃ ப்ராக்த்விதீயேऽத்யாயே ஸுகஸாத்யாதிவிஶேஷேண சதுர்விதா உபதிஷ்டா இதி || ௯ ||

Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10

ஸுபஹுஶோऽபி ச பித்யமாநா வ்யாதயோ நிஜாகந்துதாஂ ந வ்யபிசரந்தி| தத்ர நிஜாஸ்து தோஷோத்தாஃ| தேஷு பூர்வஂ வாதா- தயோ வைஷம்யமாபத்யந்தே ததோ வ்யதாऽபிநிர்வர்ததே| பாஹ்யஹேது- ஜாஸ்த்வாகந்தவஃ| தேஷு ப்ரஹாரேண வ்யதா பூர்வமுபஜாயதே ததோ தோஷவைஷம்யம்| தோஷவைஷம்யேணைவ ச பஹுரூபா ருகநுபத்யதே ப்ரவர்த்ததே ச| ஏவஂ ச கத்வா ந தோஷவ்யதிரேகேண ரோகா- நுபந்தஃ| கேவலஂ பௌர்வாபர்யே விஶேஷஃ||௧௦||

வ்யாதீநாமநேகவிதத்வமுக்த்வா த்வைவித்யமுச்யதே | அநந்தரோக்தேந ப்ரகாரேண பஹுஶோ பித்யமாநா வ்யாதயோ நிஜத்வமாகந்துத்வஞ்ச ந வ்யபிசரந்தி | கேசிந்நிஜாஃ கேசிதாகந்தவ இதி யாவத் | தத்ர நிஜா யே வாதாதிதோஷத்ரயோத்தாஃ தேஷுஃ ஸ்வைஃ ஸ்வைஃ ஹேதுபிஃ பூர்வஂ வாதாதயோ வைஷம்யமாபத்யந்தே | தைஸ்தைர்வாதாதிபிர்வ்யதாऽபிநிர்வர்ததே | ஆகந்தவோ பாஹ்யஹேதுஜாஃ | தேஷு ப்ரஹாரேண ஶஸ்த்ரப்ரஹாராதிநா ஹேதுநா பூர்வஂ வ்யதா ஜாயதே | ததஶ்ச தத ஏவ தோஷவைஷம்யம் | தேந ச தோஷவைஷம்யேண புநர்பஹுரூபா ருகநுபத்யதே ப்ரவர்த்ததே ச || ௧௦ ||

Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11

தஸ்மாதேகாகாரா ஏவ ரோகாஃ ருக்ஸாமாந்யாத்| அஸங்க்யபேதா வா ப்ரத்யேகஂ ஸமுத்தாநஸ்தாநஸஂஸ்தாநவர்ணநாமவேதநாப்ரபவோ- பக்ரமவிஶேஷாத்| தே யதாஸ்தூலஂ யதாஸ்வமேவோபதேக்ஷ்யந்தே| அஸங்க்யேயத்வாச்ச தோஷலிங்கைரேவ ரோகாநுபக்ரமஂ ச விப- ஜேத்||௧௧||

தஸ்மாத் ஸர்வே ரோகா ருக்ஸாமாந்யாநுகதத்வாதேகாகாராஃ | அதவா ப்ரத்யேகஂ ஸமுத்தாநாதிவிஶேஷவைசித்ர்யாதஸங்க்யபேதாஃ | ஏகோऽபி ஜ்வராதிஃ ஸமுத்தாநாதிபேதவிஶேஷாதநகவிகாரதாஂ யாதீத்யர்தஃ | ஸமுத்தாநஂ நிதாநஂ ஸ்தாநஂ தேஹதேஶஃ | ஸஂஸ்தாநஂ லக்ஷணம் | வர்ணஂ பாண்டுபீதாதிஃ | நாம ஜ்வராதிஃ | வேதநாஃ ஶூலாதயஃ | ப்ரபாவோ வ்யாதிஶக்திஃ | உபக்ரமஶ்சிகித்ஸா | ஏதாவாதா ஹி ஸர்வே ஜ்வராஃ பரஸ்பரவ்யாவத்தாஃ ஸம்பத்யந்தே | அத ஏவ வ்யாதீநாமஸங்க்யத்வம் | தத்ர ச யே ஸ்தூலா வ்யாதயஃ தே யதாஸ்வமத்யாயேஷு நிதாநசிகித்ஸிதேஷூபதேக்ஷ்யந்தே | யே து ஸூக்ஷ்மாஸ்தே அஸங்க்யேயத்வாத் ப்ரதிபதஂ வக்துமஶக்யாஃ | அதஃ தாந் வாதாதிலக்ஷணைரேவேதந்தயாऽத்யவஸேத் | ஜ்ஞாதஸ்வரூபாணாஂ வாதாதிவிஶேஷேணைவோபக்ரமஞ்ச விபஜேத் || ௧௧ ||

Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12

தோஷா ஏவ ஹி ஸர்வரோகைககாரணம்| யதைவ ஶகுநிஃ ஸர்வதஃ பரிபதந் திவஸஂ ஸ்வாஂ ச்சாயாஂ நாऽதிவர்ததே| யதா வா கத்ஸ்நஂ விகாரஜாதஂ வைஶ்வரூப்யேண வ்யவஸ்திதஂ குணத்ரயமச்யதி- ரிச்ய ந வர்ததே; ததைவேதமபி கத்ஸ்நஂ விகாரஜாதஂ தோஷ- த்ரயமிதி| யதா ச வித்யுத்வர்ஷாதயோ நபஸி பவந்தி ந த்வவ- ஶ்யஂ நிமித்ததஸ்த்வவஶ்யமபி| தரங்கபுத்புதாதயஶ்சாம்பஸி ததா தோஷேஷு ரோகாஃ||௧௨||

குத ஏவம் இத்யாஹ-தோஷா ஏவேத்யாதி | ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ வாதாதய ஏவ தோஷா ஏகமேவ காரணம் | ந ஹி தோஷேண விநா க்வசிதபி ரோகா தஶ்யந்தே | தஷ்டாந்தோ யதா ஶகுநிஃ ஸரித்வநோததிவிமாநாதிஷு பதந் ஸர்வமபி திவஸஂ பர்யடந்நபி விநா ஸ்வச்சாயயா ந தஶ்யதே | தத்வத்தேஶகாலபேதேऽபி ரோகா தோஷேண | யதா வேத்யாதிநா | ஸர்வரோகாணாஂ ஸர்வதோஷகாரணத்வோக்தௌ தஷ்டாந்தஃ | யதா கத்ஸ்நஂ நிரவஶேஷஂ வைஶ்வரூப்யேண வ்யவஸ்திதஂ புருஷாதி குணத்ரயஂ ஸத்த்வரஜஸ்தம ஆக்யமபி அதிரிச்ய ந வர்ததே | தத்வதிதமபி ஜ்வராத்யாக்யஂ விகாரஜாதஂ தோஷத்ரயமப்யதிரிச்ய ந வர்ததே | நநு ச தோஷாஃ ஶரீரே நித்யஂ ஸந்நிஹிதாஃ தத் கதஂ கதாசித்ரோகோத்பத்திரித்யாஹ-யதா சேத்யாதி | யதா யத்யபி வித்யுத்வர்ஷேந்த்ரசாபாதயோ நபஸி பவந்தி | ததாऽபி நாவஶ்யஂ விநைவ நிமித்தேந பவந்தி | நிமித்தேந த்வத்ர ஸஂயோகாதிநாऽவஶ்யஂ பவந்தி; ஏவஂ தரங்காதயஶ்சாம்பஸி தத்வத்தோஷேஷு நபஃப்ரக்யேஷு வித்யுதாதிப்ரக்யா ரோகாஃ அஸாத்ம்யாதிநிமித்தமாஶ்ரித்ய பவந்தி | நாऽநிமித்தேந || ௧௨ ||

Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13

த்ரிவிதந்து நிமித்தமேஷாமஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஃ ப்ரஜ்ஞா- பராதஃ பரிணாமஶ்ச| தே புநஃ ப்ரத்யேகமதியோகாऽயோக- மித்யாயோகபேதாத்த்ரிதா பித்யந்தே| தத்ர யதாஸ்வஂ சக்ஷுரா- தீந்த்ரியாணாஂ ரூபாதிபிரர்தைரதிஸஂஸர்கோऽதியோகஃ| அல்பஶோ நைவ வா ஸஂஸர்கஸ்த்வயோகஃ| ஸூக்ஷ்மாதிதூராந்திகஸ்தாதி பாஸ்வத் பைரவாப்ரியவிகதாதிதஶநம்| த்விஷ்டாத்யுச்சபருஷபீஷணா- திஶ்ரவணம்| பூத்யமேத்யாதிதீக்ஷ்ணோக்ரப்ரதிகூலாத்யாக்ராணம்| ஸ்வபாவாதிபிராஹாரகல்பநாவிஶேஷாயதநைரபத்யாநாஂ ரஸா- நாமப்யவஹாரஃ ததா ஸ்நாநாதீநாஂ ஶீதோஷ்ணாதீநாஞ்ச ஸ்ப- ஶ்யாநாமயதாவதுபஸேவநமஶுசிபூதாபிகாதவிஷவாதாதி- ஸஂஸ்பர்ஶஶ்ச மித்யாயோகஃ||௧௩||

ஏததேவாஹ-த்ரிவிதமித்யாதி | ஏஷாஂ தோஷாணாஂ த்ரிவிதஂ நிமித்தம் | கிமித்யாஹ-அஸாத்ம்யேத்யாதிநா | ஏதச்சாऽஸாத்ம்யாதி த்ரயஂ ப்ரத்யேகஂ ஹீநாதிமித்யாயோகபேதேந த்ரிதா பித்யதே | தத்ர இந்த்ரியாணாஂ சக்ஷுராதீநாஂ ரூபாதயோ விஷயா இந்த்ரியார்தாஃ | ஏததேவாஹ-யதாஸ்வமித்யாதிநா | சக்ஷுராதீநாஂ ஸ்வைஃ ஸ்வை ரூபாதிபிரர்தைரத்யர்தே ஸஂயோக இந்த்ரியார்தாதியோகஃ | ஏவஂ ஸ்வேந விஷயேண | இந்த்ரியஸ்ய ஸ்வலபாஸஂயோகோ நைவ வா ஸஂயோகோऽயோகஃ | ஸூக்ஷ்மாதிதர்ஶநஂ சக்ஷுஷோ மித்யாயோகஃ | ஸூக்ஷ்மஂ ஸூக்ஷ்மமாகாரே | தூரே திஷ்டதீதி தூரஸ்தம் | அந்திகே நிகடே திஷ்டதீத்யந்திகஸ்தம் | அதிபாஸ்வரமதிதீப்திமத் | பைரவஂ பீஷணம் | ஆதிக்ரஹணஂ ஸர்வத்ர ப்ராகதாத்ரூபாதேர்விபரீதக்ரஹணார்தம் | த்விஷ்டாத்யுச்சாதிஶப்தஶ்ரவணஂ ஶ்ரோத்ரமித்யாயோகஃ | பீஷணோ பயாவஹஃ | பூத்யாதிகந்தாக்ராணஂ க்ராணமித்யாயோகஃ | தீக்ஷ்ணமுத்வேககத் | உக்ரஂ ஸ்வரூபேணோத்கடம் | ப்ரதிகூல-மப்ரியம் | ரஸநாமித்யாயோகோ யஃ ஸ்வபாவஸஂயோகபாவநாபாஜநமாத்ராதிபிராஹாரஸ்ய நாநாவிதகல்பநாவிஶேஷஹேதுபிரபத்யாநாஂ ரஸாநாமப்யவஹாரஃ | ஸ்பர்ஶநமித்யாயோகோ யத் ஸ்நாநாதீநாஂ ஸ்பஶ்யாநாமயதாவத்வைபரீத்யேந ஸேவநமஶுச்யாதீநாஂ ஸ்பர்ஶஶ்ச | இதீந்த்ரியார்தாநஂ மித்யாயோகஃ || ௧௩ ||

Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14

காயவாங்மநோபேதேந து த்ரிவிதமப்யஹிதஂ கர்ம ப்ரஜ்ஞாபராதஃ| தத்ர காயாதிகர்மணோऽதிப்ரவத்திரயோகஃ| அல்பஶோ நைவ வா ப்ரவத்திரயோகஃ| வேகோதீரணதாரணவிஷமாங்கசேஷ்டநஸ்கலந- கண்டூயநப்ரஹாரப்ராணாயாமாதி| ததா க்ஷுத்பிபாஸாऽர்தபுக்த- பாஷணாதி| பயஶோகேஷ்யர்யாமாத்ஸர்யாதி| தஶவிதஂ சாகுஶலஂ கர்ம யதாஸ்வஂ மித்யாயோகஃ||௧௪||

ப்ரஜ்ஞாபராதஃ கிமுச்யத ஆஹ-காயேத்யாதிநா | காயாதிபேதேந த்ரிவிதஂ கர்ம | ததுபயலோகாஹிதஂ ஸர் ப்ரஜ்ஞாபராதஶப்தேநோச்யதே | தத்ர காயவாங்மநஸாஂ ஸ்வே ஸ்வே தாவநபாஷணசிந்தநாதிகே கர்மண்யதிப்ரவத்திஃ ப்ரஜ்ஞாபராதாக்யஂ கர்மாऽதியோகஃ | ஏவஂ ஸ்வல்பஂ நைவ வா ஸஂயோகோऽயோகஃ | வேகோதீரணாதிகர்ம யதாஸ்வஂ காயாதிபேதேந ப்ரஜ்ஞாபராதோ மித்யாயோகஃ | தத்ர வேகோதீரணாதிப்ராணாயாமாந்தஂ க்ஷுதாதிபாஷணாந்தஂ பயாத்யகுஶலாந்தஂ யதாஸங்க்யேந காயவாங்மநஸாஂ மித்யாயோக இதி யதாஸ்வஶப்தார்தஃ | பாஷணஶப்தஸ்ய க்ஷுத்பிபாஸார்தபுக்தஶப்தத்ரயேண ஸமாஸஃ | தஶவிதஂ ஹிஂஸாதிகர்ம யதாஸ்வஂ யதாத்மீயஂ காயாதீநாஂ மித்யாயோகஃ | தத்ர ஹிஂஸா சௌர்யககம்யாகமநஂ காயிகம் | பைஶூந்யஂ பருஷமஸத்யஂ ஸம்பிந்நாலாபமிதி வாசிகம் | வ்யாபாதமபித்யாதக்விபர்யயமிதி மாநஸம் | இதி யதாஸ்வஶப்தாத் ப்ரவிபாகஃ | ஹிஂஸாதயஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதாஃ || ௧௪ ||

Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15

பரிணாமஃ கால உச்யதே| ஸோऽபி ஶீதோஷ்ணவர்ஷபே- தாத்த்ரிதா| தத்ராதிமாத்ரஸ்வலக்ஷணஃ காலோऽதியோகஃ| ஹீந- ஸ்வலக்ஷணஸ்த்வயோகஃ| விபரீதோ மித்யாயோகஃ| த ஏதேऽ- தியோகாதயஃ ஸாமாந்யதோऽநுபஶயலக்ஷணாஃ| ஸர்வோ வா ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவாऽயஂ யதேஷாமவிவர்ஜநம்||௧௫||

பரிணாமஃ கிமுச்யத ஆஹ-பரிணாமஃ கால உச்யதே | தத்ர காலஃ ஶீதாதிபேதேந த்ரிவிதஃ | தஸ்ய காலஸ்ய யதாஸ்வஂ லக்ஷணஂ க்ரீஷ்மாதேரௌஷ்ண்யாத்யதிமாத்ரஂ யதா பவதி ததா காலாதியோகஃ | உஷ்ணாதௌ காலே ஹீநோஷ்ணாதித்வஂ ஹீநயோகஃ | ததோஷ்ணே காலே ஔஷ்ண்யஸ்ய ஸ்வலக்ஷணஸ்ய விபரீதஂ ஶீதஂ யதா பவதி ததா காலமித்யாயோகஃ | ஏதேஷாஂ த்ரயாணாமதியோகாதீநாமநுபஶயஃ தேஹாஸுககாரித்வஂ லக்ஷணம் | அதவா யதேதத் ஸர்வேஷாமிந்த்ரியாதியோகாதீநாமப்யவர்ஜநஂ தத்ஸர்வஂ ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ பவதி || ௧௫ ||

Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3

அர்தகர்மகாலாஃ புநஃ ஸம்யக்யோகேநோபஶயாத் பூயிஷ்டஂ ஸ்வா- ஸ்த்யஹேதவஃ| தத்ராபி ரஸவர்ஜ்யா விஷயா யதாயதமிந்த்ரியஂ பாதந்தேऽநுகஹ்ணந்தி ச| ஶேஷா ரஸகர்மகாலாஸ்து ஸர்வஂ தேஹம்||௩||

அர்தாதீநாஂ ஸம்யக்யோகேந தேஹஸுகாவஹத்வாத் ஸ்வாஸ்த்யஹேதுத்வம் | தத்ராऽபி மத்யே அர்தாதிஷு ரஸவர்ஜ்யாஶ்சத்வாரோ விஷயா யதாஸ்வஂ ஸ்வமிந்த்ரியமேவாऽதியோகாதிபிர்பாதந்தே | ஸம்யக்யோகேநேந்த்ரியமேவாऽநுகஹ்ணந்தி | ஶேஷா ரஸகாலகர்மாதய அதியோகாதிபிஃ ஸர்வஂ தேஹஂ பாதந்தே | ஸம்யக்யோகேந சாऽநுகஹ்ணந்தி | ரஸஸ்ய த்ரவ்யஸஹிதஸ்யோபயோகாத்ஸர்வதேஹாநுக்ரஹஃ || ௧௬ ||

Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17

அபி ச-ஸர்வபாவாநாஂ பாவாபாவௌ நாந்தரேண யோகா- தியோகாதீந் வ்யவஸ்யேத்| ஸர்வேஷாஂ புநிர்வகாராணாஂ நிதாந- தோஷதூஷ்யாவிஶேஷேப்யோ பாவாபாவவிஶேஷா பவந்தி| யதா ஹ்யேதே த்ரயோ நிதாநாதிவிஶேஷாத் நாऽந்யோந்யமநுபத்நந்தீ- ஷத்வாநுபத்நந்த்யபலா வா ந ததாऽபிநிர்வர்த்தந்தே| வ்யாதயிஶ்சி- ராத்வாऽபிநிர்வத்தந்தே தநவோ வா பவந்த்யஸம்பூர்ணலிங்கா வா| விபர்யயே து விபரீதாஃ||௧௭||

அபி சேதி ப்ராஸங்கிகார்தோக்திஸமுச்சயே | ஸர்வபாவாநாஂ பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பாவாபாவௌ நாந்தரேண யோகாதியோகாதீநத்யவஸ்யேத் | பாவஶ்சாऽபாவஶ்ச பாவாபாவௌ | யோகஶ்சாऽதியோகாதயஶ்ச யோகாதியோகாதயஃ | தேநைததுக்தஂ பவதி-ஸர்வபாவாநாஂ தேஶகாலக்ரியாதிஸம்யக்யோகேந பாவஃ | ததா தேஶகாலக்ரியாத்யதியோகாதிபிஃ ஸர்வபாவாநாமபாவ இதி | அபாவோऽஸம்பவோ விநாஶஶ்ச | ஏவஂ ஸாமாந்யே ஸ்திதே விகாராணாஂ புநர்ஜ்வராதீநாஂ பாவாபாவவிஶேஷா நிதாநாதிவிஶேஷாத் பவந்தி | யதேத்யாதிநா ஏததேவ விவணோதி | ஏதே நிதாநதோஷதூஷ்யா யதா பரஸ்பரமநுபந்தஂ கஹ்ணந்தி ஈஷத்வா கஹ்ணந்தி | ஸ்வல்பபலா வா பவந்தி ந ததா வ்யாதயோऽபிநிர்வர்தந்தே | அதவா சிராந்நிர்வர்தந்தே நிவத்தாஶ்ச தநவஃ ஸ்தோகருஜா வா அஸம்பூர்ணலக்ஷணா வா பவந்தி | ஏதத்விபர்யயே விபரீதாஸ்தேநைததுக்தஂ பவதி | யதைதாநி த்ரீணி நிதாநாதீநி பரஸ்பரமநுபத்நந்தி பஹுலாநி வா பவந்தி ததா ஹி நிர்வர்தந்தே வ்யாதயஃ ஆஶு ச கநாஃ ஸம்பூர்ணலிங்காஶ்ச || ௧௭ ||

Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18

த்ரயஶ்ச ரோகாணாஂ மார்கா பாஹ்யமத்யாப்யந்தராஃ| தத்ர பாஹ்யோ ரக்தாதிதாதவஸ்த்வக் ச ஸ புநஃ ஶாகாக்யஃ| ததாஶ்ரயாஃ கண்டபிடகாஜ்யபசீசர்மகீலார்புதாதிமாஂஸமஶவ்யங்காதயோ பஹிர்பாகாஶ்ச ஶோபார்ஶோகுல்மவீஸர்பவித்ரத்யாதயஃ| மத்யோ மூர்த்தஹதயபஸ்த்யாதீநி மர்மாண்யஸ்திஸந்தயஃ| தத்ரோபநிப- த்தாஶ்ச ஸ்நாயுஸிராகண்டராதயஃ| ததாஶ்ரயாஃ பக்ஷவதக்ரஹா- பதாநகார்திராஜயக்ஷ்மாஸ்திஸந்திஶூலகுதப்ரஂஶாதயோ முர்த்தா- திரோகாஶ்ச| ஆப்யந்தரோ மஹாஸ்ரோதஃ ஶரீரமத்யஂ மஹாநி- ம்நமாமபக்வாஶயாஶ்ரயஃ கோஷ்டோऽந்தரிதி பர்யாயாஃ| ததா- ஶ்ரயா ஜ்வராதிஸாரசர்த்யலஸகவிஷூசிகாஶ்வாஸகாஸஹித்மா- ऽऽநாஹோதரப்லீஹாதயோऽந்தர்பாகாஶ்ச விஸர்பஶோபார்ஶோவி- த்ரதிகுல்மாதயஃ||௧௮||

ஏதே ச வ்யாதயோ ந விநாऽऽஶ்ரயவிஶேஷேண பவந்தீத்யத உச்யதே-த்ரய இத்யாதி | ஏஷாஂ ரோகாணாஂ பாஹ்யாதயஃ த்ரயோ மார்காஃ | சகாரஃ ப்ரஸக்தாவக்தவ்யஸமுச்சயே | தத்ர ரக்தாதயஃ ஷட் தாதவஃ த்வக் ச பாஹ்யோ ரோகமார்கஃ | ஸ ச ஶாகாஶப்தவாச்யஃ | ததாஶ்ரயா பாஹ்யாஶ்ரயா கண்டாதயஃ ததா யே ஶோபாதயஃ ஸ்வேஷ்வத்யாயேஷு பஹிர்பாகா உக்தாஃ தேऽபி பாஹ்யாஶ்ரயாஃ | மூர்த்தாதீநி மர்மாண்யஸ்திஸந்தயோऽஸ்திஸந்த்யாஶ்ரயாஶ்ச ஸ்நாய்வாதயோ மத்யோ ரோகமார்கஃ | ததாஶ்ரயாஃ பக்ஷவதாதயஃ | ஆப்யந்தரபர்யாயா மஹாஸ்ரோத ஆதயஃ ஷதேதச்ச பர்யாயைர்கதார்தஂ ததாஶ்ரயா ஜ்வராதயஃ | அந்தர்பாகாஶ்ச ஶோபாதயஃ ததாஶ்ரயாஃ கோஷ்டாஶ்ரயா இதி யாவத் || ௧௮ ||

Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19

தே ச ரோகாஃ ஸ்வப்ரதாநா பவந்த்யந்யபரிவாரா வா க்ரமா- தநுபந்த்யநுபந்தாக்யாஃ| தத்ராऽத்யாஃ ஸ்வதந்த்ராஃ ஸ்பஷ்டாகதயோ யதாஸ்வஂ ஸமுத்தாநோபஶயஶ்ச| இதரே து தத்விபரீதாஃ தத்வச்ச தோஷா அபி||௧௯||

தே ச வ்யாதயஃ கதாசித் ஸ்வப்ரதாநா பவந்தி கதாசிதந்யவ்யாதிபரிவாராஃ | தத்ர ஸ்வப்ரதாநஸ்யாऽநுபந்தீத்யாக்யா | யோக்யதயாऽந்யபரிவாரஸ்யாऽநுபந்த இத்யாக்யேதி க்ரமார்தஃ | தத்ர யே ஸ்பஷ்டலக்ஷணா வ்யாதயஃ யதாऽத்மீயநிதாநோபஶயாஶ்சாத்யாஃ ஸ்வப்ரதாநா ஜ்ஞேயாஃ | ஏதத்விபரீதா இதரே | ஏததுக்தஂ பவதி-யேऽந்யவ்யாதிபாரதந்த்ர்யோத்பந்நா அஸ்பஷ்டலக்ஷணாஃ பராயத்தநிதாநோபஶமாஶ்சாऽந்யபரிவாரா இதி | ஏவமநேநைவ ப்ரகாரேண தோஷா வாததயோऽபி ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரா ஜ்ஞேயாஃ || ௧௯ ||

Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20

தத்ராந்யபரிவாரா வ்யாதயோ த்விவிதாஃ| புராகாமிநோऽநுகா- மிநிஶ்ச| தேஷ்வாத்யாஃ பூர்வரூபஸஂஜ்ஞாஃ| உபத்ரவாஸ்திவதரே| தாந்யதாயதமேவ வக்ஷ்யமாணாநுபலக்ஷயேத்| ப்ரதாநப்ரஶமே ச ப்ரஶமோ பவதி தேஷாம்| அநுபஶாம்யதோ வா பஶ்சாத்தாநு- பக்ரமேத்| த்வரிதஂ வா பலவந்தமுபத்ரவஂ ப்ரதாநாவிரோதேந| ஸ ஹி பீடாகரதரோ பவதி| வ்யாதிபரிக்லிஷ்டதேஹத்வாத் ப்ரமேஹபிடகாதிவத்||௨௦||

தத்ர யேऽந்யபரிவாரா வ்யாதயஸ்தேऽபி த்விவிதாஃ | கதாசித் த்விதீயஸ்ய வ்யாதேஃ புரோகாமிநோ பவந்தி | கதாசிதநுகாமிநஃ | தத்ர புரோகாமிநஃ பூர்வரூபஸஂஜ்ஞாஃ | யதா ஜ்வரஸ்யாऽऽலஸ்யாதயஃ | இதரேऽநுகாமிந உபத்ரவஸஂஜ்ஞாஃ | யதா தஸ்யைவ ஶ்வாஸாதயஃ | தாஂஶ்சாऽந்யபரிவாராந் யதாயதஂ நிதாநஶாரீராதிஷு வக்ஷ்யாணாநுபலக்ஷயேத் | தேஷாஂ சாऽந்யபரிவாராணாஂ ப்ரதாநப்ரஶமே ஸதி ப்ரஶமோ பவதி | அதவா பத்தமூலத்வாத் ப்ரதாநப்ரஶமேऽப்யநுபஶாம்யதஃ ப்ரதாநாதுத்தரகாலமுபக்ரமேத | யதஃ காலஶேஷேண ப்ரதாநவ்யாதிபரிக்லிஷ்டஶரீரத்வாத் ஸ பலவாந் பீடாகரதரோ பவதி | யதா ப்ரமேஹே ஶராவிகாத்யாஃ பிடகாஃ || ௨௦ ||

Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21

ததாऽந்யஃ ப்ரதாந ஏவ ரோகோऽந்யஸ்ய ப்ரதாநஸ்ய ஹேதுஃ பவதி| யதா ஜ்வரோ ரக்தபித்தஸ்ய ரக்தபித்தஂ வா ஜ்வரஸ்ய| தௌ ஶ்வா- ஸஸ்ய| ப்லீஹா ஜடரஸ்ய| தச்ச்வயதோஃ| அர்ஶாஸி குல்மோ- தராதீஸாரக்ரஹணீநாம்| ப்ரதிஶ்யாயஃ காஸஜ்வரயோஃ| தௌ க்ஷயஸ்ய| க்ஷயஃ ஶோஷஸ்ய||௨௧||

ததோऽந்யோ ரோகஃ ப்ரதாந ஏவ ப்ரதாநஸ்ய ஹேதுர்பவதி | யதா ஜ்வரோ ரக்தபித்தஸ்ய | தத்ர ஹி ரோகஸ்வரூபாதேவ ஜ்வரஸந்தாபலக்ஷணாத் ரக்தபித்தஹேதோர்தோஷஸ்ய கோபஃ | அத ஏவ ரோகோ ரோககாரணம் | ஶேஷஂ ஸுபோதம் | க்ஷயோ தாதுக்ஷயஃ | ஶோஷோ ராஜயக்ஷ்மா | ஏகாதஶ ரோகஸமூஹஃ |

Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22

ஏகஶ்சாऽபசாரோ நிமித்தமேகஸ்ய வ்யாதேஃ| பஹூநாஂ ச ததா பஹவஃ| தத்வதேகஂ லிங்கம்| ஏவமேவ ப்ரஶமேऽப்யுபாயஃ| ததா ஸ ஏவாந்யஸ்ய ப்ரகோபே| தஸ்மாத்தாநவஹிதஃ ஸம்ய- காகமாதிபிஃ பரீக்ஷேத||௨௨||

ததா ஏகோ ஹ்யபசார ஏகஸ்யைவ வ்யாதேஃ காரணதாஂ யாதி | ததாऽந்யோ பஹூநாம் | பஹவஸ்தத்வத் | ஏகஂ பஹூநாஂ லக்ஷணஂ பவதி | ததா ய ஏவைகஸ்ய வ்யாதேஃ ப்ரஶமேऽப்யுபாயஃ ஸ ஏவாऽந்யஸ்ய ப்ரகோபே | தஸ்மாத்தாந் யதோக்தாந் ஸம்யகிதந்தயா ஆகமாதிபிஶ்சதுர்பிஃ பரீக்ஷேதாऽவஹிதஃ ஸந் ஸாமாந்யஂ பரித்யஜ்ய விஶேஷகாஷ்டாமதிரோஹேத் || ௨௨ ||

Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23

தத்ராகமோ ரோகமேவமேவஂ ப்ரகோபணமேவஂ யோநிமேவமதிஷ்டாந- மேவமாத்மாநமேவஂ வேதநமேவஂ ரூபஶப்தகந்தரஸஸ்பர்ஶமேவஂ பூர்வ- ரூபமேவமுபத்ரவமேவஂ வத்திஸ்தாநக்ஷயாந்விதமேவமுதர்கமேவஂ நாமாநம்| தஸ்மிந்நியஂ ப்ரதீகாரஸ்ய ப்ரவத்திரந்யதா நிவத்திஃ| ப்ரத்யக்ஷதஸ்த்வாऽऽதுரஸ்ய யதாஸ்வமிந்த்ரியைர்வர்ணஸஂஸ்தாநப்ரமா- ணோபசயசாயாவிண்மூத்ரசர்திதாதிக்யமாந்த்ரகூஜநமங்குல்யா- திஷு ஸந்திஷு ஸ்புடநஂ தேஹஶகத் வ்ரணாதிகந்தஂ ஸுப்தஶீதோ- ஷ்ணஸ்தம்பநஸஂஸ்பந்தஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்பர்ஶஞ்ச| ப்ரகதிவிகதி- யுக்தமாஸ்யரஸந்து ப்ரஶ்நேந ததா ஸுச்சர்தநதுச்சர்தநத்வஂ மது- க்ரூரகோஷ்டதாஂ ஸ்வப்நதர்ஶநமபிப்ராயஂ ஜந்மாமயப்ரவத்திநக்ஷத்ர- த்விஷ்டேஷ்டஸுகதுஃகாநி ச| ததா வயஃப்ரத்யக்ஷேண ச| அநு- மாநதஸ்து யூகாபஸர்பணேந ஶரீரவைரஸ்யம்| மக்ஷிகோப- ஸர்பணேந ஶரீரமாதுர்யம்| ததாऽக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா| பலஂ வ்யாயாமஶக்த்யா| கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாऽநுபஶ்யதஃ| தோஷப்ரமாணபசாரவிஶேஷேணாயுஷஃ க்ஷயஂ ரிஷ்டைஃ| ப்ரகதி- ஸத்த்வஸாரஸாத்ம்யபலாநநுஶீலநேநேதி||௨௩||

தத்ராகம ஆயுர்வேதோபதேஶஃ | தேநாகமேநைகைகஂ ரோகமேவஂ ப்ரகோபணமித்யாதிநா பரீக்ஷேத | யதா ஶாஸ்த்ரே கஸ்ய ரோகஸ்ய கிஂ ப்ரகோபணாத்யுக்தமஸ்மிஂஶ்சாऽதுரே கிமஸ்தீதி | ப்ரகோபணமாஹாராதி | யோநிஃ காரணஂ வாதாதி | ஆத்மா ஸ்வரூபமதிஷ்டாநமாஶ்ரயஃ | வேதநா ருஜா | ருபாதயஃ ப்ரஸித்தாஃ | உதர்கோ வ்யாதேஃ பலம் | ப்ரத்யக்ஷதஸ்த்வாதுரஸ்ய யதாஸ்வமிந்த்ரயைர்வணாதிகஂ பரீக்ஷேத | தத்ர வர்ணாதிகஂ தர்ஶநேந | ஆந்த்ரகூஜநாதிகஂ ஶ்ரோத்ரேண | ஶீதாதிகஂ ஸ்பர்ஶஂ ப்ராகதஂ வைகதஞ்ச ஸ்பர்ஶேந | ஆஸ்யரஸஂ ஸுச்சர்தநத்வாதிகஞ்ச ப்ரஶ்நேந | ஜந்மதேஶகாலாஹாரமாதாபித்ராதிவிஶேஷஞ்ச | வயஃ ப்ரஶ்நேந ப்ரத்யக்ஷேண ச | ஜந்மதிவஸதர்ஶநாதி ச | அநுமாநாதிகமநுஶீலநாந்தஂ ஸுபோதம் | அபஸர்பணமபஹாய கமநம் | உபஸர்பணமபிமுககமநம் | அபசாரோऽபத்யவிஶேஷஃ | தஸ்யால்பபஹுத்வேந தோஷஸ்யால்பத்வபஹுத்வஂ கல்பயேத் | ப்ரகதிர்வாதாதிகதா | ஸத்த்வஂ ப்ரஸித்தம் | ஸாம்யமுசிதம் || ௨௩ ||

Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24

பவதி சாத்ர- ஜ்ஞாநபுத்திப்ரதீபேந யோ நாவிஶதி யோகிவத்| ஆதுரஸ்யாऽந்தராத்மாநஂ ந ஸ ரோகாஂஶ்சிகித்ஸதி||௨௪||

பவதி சாத்ரேதிபத்யபந்தே தந்த்ரரீதிஃ | ஜ்ஞாநஸஹிதா புத்திஃ ஜ்ஞாநபுத்திஃ | ஸைவ பதார்ததர்ஶநஹேதுத்வாத் ப்ரதீபம் | தேந ஜ்ஞாநபுத்திப்ரதீபேநாऽऽதுரஸ்ய தமோக்ரஹபூதமந்தராத்மாநஂ யோகிவத்யோ நாவிஶதி ஸ ரோகாந் ந சிகித்ஸதி | சிகித்ஸிதுஂ ந ஶக்நோதீத்யர்தஃ || ௨௪ ||

Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25

த்வாவிமௌ வ்யாதிதௌ வ்யாதிஸ்வரூபஸ்யாப்ரகாஶகௌ| தத்யதைகௌ குருவ்யாதிஃ ஸத்த்வதேஹபலாஶ்ரயாத்| லகுவ்யாதிவதாபாதி லகுவ்யாதிரதோऽந்யதா| பாஹ்யாவயவமாத்ரேண தயோர்முஹ்யதி பாலிஶஃ| ததோऽல்பமல்பவீர்யஂ வா விபரீதமதோऽதவா| பத்யஂ விபர்யயே யுஞ்ஜந் ப்ராணாந் முஷ்ணாதி ரோகிணாம்||௨௫||

த்வாவிமாவித்யாதிநா ஆதுரஸ்வரூபஸ்ய துர்விஜ்ஞேயத்வஂ ப்ரகாஶயதி-த்வாவிமாவாதுரௌ வ்யாதிஸ்வரூபஸ்யாப்ரகாஶகௌ | ஏதயோஃ ஸ்திதஸ்ய வ்யாதேஃ ஸ்வரூபஂ ஜ்ஞாதுஂ ந ஶக்யத இத்யர்தஃ | கௌ தாவித்யாஹ | தத்யதா ஏகோ வ்யாதிதோ குருவ்யாதிதஃ ஸந் ஸத்த்வதேஹபலாதிக்யாத் லகுவ்யாதிவதாபாதி | தத்ர் ஹி யோ பாலிஶஃ ஸ்வல்பஜ்ஞஃ ஸ பாஹ்யாவயவமாத்ரஂ தஷ்ட்வா ஸ்வரூபஜ்ஞாநே முஹ்யதி | ததோ மூடஃ ஸந்நல்பமாத்ரமல்பவீர்யஂ வாபத்யஂ விபரீதே குருவ்யாதௌ ப்ரயுஞ்ஜாநோ வைத்யோ ரோகிணாஂ ப்ராணாந் முஷ்ணாதி | அதோऽதவா விபரீதஂ பஹுமாத்ரஂ பஹுவீர்யஂ வா பத்யஂ விபர்யயே லகுவ்யாதௌ யுஞ்ஜாநஃ ப்ராணாந் முஷ்ணாதீத்யர்தஃ || ௨௫ ||

Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26

ஜ்ஞாநாஂஶேந ந ஹி ஜ்ஞாநஂ கத்ஸ்நே ஜ்ஞேயே ப்ரவர்ததே| புபுத்ஸேத பிஷக்தஸ்மாத்தத்வஂ தந்த்ராநுஶீலநாத்| அபியுக்தஸ்து ஸததஂ ஸர்வமாலோச்ய ஸர்வதா| ந ஜாது ஸ்கலதி ப்ராஜ்ஞோ விஷமேऽபி க்ரியாபதே||௨௬||

ததா பிஷக்வைத்யஃ தந்த்ராநுஶீலநேந வ்யாதேஸ்தத்த்வஂ புபத்ஸேத | போத்துமிச்சேதித்யர்தஃ | யதோ ஜ்ஞாநாஂஶேந ஸ்வல்பேந ஜ்ஞாநேந கத்ஸ்நே ஜ்ஞேயே ஜ்ஞாநஂ ந ப்ரவர்ததே ந ஹ்யேகேந ஜ்ஞாதேநாந்யதஜ்ஞாதஂ ஜ்ஞாதஂ பவதி | யஸ்து ப்ராயஃ கர்மணி சாऽபியுக்தஃ ஸ விஷமே துரவகாஹே சிகித்ஸாமார்கே ந ஸ்கலதி || ௨௬ ||

Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3

ஆகந்துரந்வேதி நிஜஂ விகாரஂநிஜஸ்ததாகऽந்துமதிப்ரவத்தஃ| தத்ராநுபந்தஂ ப்ரகதிஞ்ச ஸம்யக்ஜ்ஞாத்வா ததஃ கர்ம ஸமாரபேத| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதௌ அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரோகபேதீயோ நாம த்வாவிஂஶோऽத்யாயஃ||௩||

கிஂ கத்வா ? ஸர்வதா ஸர்வேண ப்ரகாரேண ஸர்வமாதுரகதமாலோச்ய | ஏவஂ ஹி யதோ தஶ்யதே | நிஜஂ விகாரமதிப்ரவத்த ஆகந்துரந்வேதி | ஆகந்துமதிப்ரவத்தோ நிஜஃ அந்வேதி | ஸ்வரூபஂ த்வத்தவா ததாநுகுண்யேந வர்தத இத்யர்தஃ | தத்ர த்வநுபந்தஂ ஸ்வரூபஞ்ச வ்யாதீநாமிதந்தயா ஜ்ஞாத்வா பஶ்சாச்சிகித்ஸார்தஂ கர்ம ஸமாரபேத || ௨௭ || இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயாம் அஷ்டாங்கஸZஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்வாவிஂஶோऽத்யாயஃ