Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
அதாதோ ரோகபேதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ|
இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||
View original
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
ஸப்தவிதாஃ கலு ரோகா பவந்தி-ஸஹகர்பஜாதபீடாகால- ப்ரபாவஸ்வபாவஜாஃ|
தே து பதக்த்விவிதாஃ|
தத்ர ஸஹஜாஃ ஶுக்ரார்தவதோஷாந்வயாஃ|
குஷ்டார்ஶோமேஹாதயஃ|
பிதஜா மாத- ஜாஶ்ச|
கர்பஜா ஜநந்யபிசாராத்கோஉப்ஜபாங்குல்யபைங்கல்ய- கிலாஸாதயோ&அம்ப்;ந்நரஸஜா தோஉஹதவிமாநநஜாஶ்ச|
ஜாதஜாஃ ஸ்வாபசாராத்ஸந்தர்பணஜா அபதர்பணஜாஶ்ச|
பீடாகதாஃ க்ஷத- பங்கப்ரஹாரக்ரோதஶோகபயாதயஃ ஶாரீராமாநஸாஶ்ச|
காலஜாஃ ஶீதாதிகதா ஜ்வராதயோ வ்யாபந்நஜா அஸஂரக்ஷணஜாஶ்ச|
ப்ரபாவஜா தேவகுரூல்லங்கநஶாபாதர்வணாதிகதா ஜ்வராதயஃ பிஶாசாதயஶ்ச|
ஸ்வபாவஜாஃ க்ஷுத்பிபாஸாஜ்வராதயஃ காலஜா அகாலஜாஶ்ச|
தத்ர காலஜா ரக்ஷணகதாஃ|
அரக்ஷணஜா அகாலஜாஃ||௨||
View original
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः|
ते तु पृथग्द्विविधाः|
तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः|
कुष्ठार्शोमेहादयः|
पितृजा मातृ- जाश्छ|
गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ|
जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ|
पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ|
कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ|
प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ|
स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ|
तत्र कालजा रक्षणकृताः|
अरक्षणजा अकालजाः||२||
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
த ஏதே ஸமாஸதஃ புநிர்த்விவிதா பவந்தி|
ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஃ பூர்வகர்மஜாஶ்ச|
தத்ர ரோகோத்பத்திஂ ப்ரதி ப்ரத்யுத்பந்நஂ கர்ம யதநேநைவ ஶரீரேண தஷ்டமதஷ்டஞ்சோத்திஶ்யாப்தோபதிஷ்டாநாஂ விஹிதாநாஂ ப்ரதி- ஷித்தாநாமநநுஷ்டாநமநுஷ்டாநஂ வா|
ஜந்மாந்தராதீதேந து பூர்வம்|
தத்து புநர்தைவாக்யமுக்தஞ்ச நியதாநியதபேதேந ப்ராக்|
தஸ்மாத் தஷ்டஹேதவஃ ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஃ|
விபரீதா தைவஜந்மாநஃ|
அல்பநிதாநா மஹாருஜாஶ்சோபயாத்மகாஃ||௩||
View original
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति|
प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च|
तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा|
जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्|
तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्|
तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः|
विपरीता दैवजन्मानः|
अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
தத்ர யதாஸ்வஂ ப்ரதிபக்ஷஶீலநாத்பூர்வேஷாஂ ரோகாணாமுபஶமஃ|
ஸத்யேவ விபக்ஷஶீலநேऽநிஷ்டகர்மக்ஷயாத்தைவிகாநாம்|
தோஷ- கர்மக்ஷயாதந்யேஷாம்||௪||
View original
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः|
सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्|
दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
அந்யே புநஃ ப்ரத்யுத்பந்நஂ கர்ம பரகதமபி வர்ணயந்தி|
தச்ச பராபிஸஂஸ்காரமாசக்ஷதே|
ஏவஞ்சாஹுஃ- யதி ஸ்வயஂ கதாதேவ கர்மணஃ கார்யநிர்வத்திஃ ஸ்யாத்|
ந தஷ்டபுருஷாந்தரகதாத்|
கிமிதி வித்வாநபி பராசரித- யோருபகாராபகாரயோஃ ஸுகதுஃகாநுரோதாத்தோஷரோஷௌ ப்ரதி- கர்தவ்யசித்தஂ வா ப்ரதிபத்யதே|
ஏவமேதே வ்யாதயோ த்விவிதாஃ ஸந்தஃ த்ரிவிதா ஜாயந்தே||௫||
View original
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति|
तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते|
एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्|
न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्|
किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते|
एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
ததஶ்ச தோஷவந்தோ பூயஃ ஸப்தவிதாஃ||௬||
View original
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
ஸகலோऽபி சாயஂ ரோகஸமூஹஃ ப்ரதிகாரவாநாயுர்வேதவி- ஹிதமுபதேஶமபேக்ஷதே|
யஸ்மாந்நியதஹேதுகோऽப்யாமயஃ ஸம்ய- க்பிஷகாதேஶாநுஷ்டாநாதுபாத்தாயுஸ்ஸஂஸ்காராபரிக்ஷயே ஜாதோऽபி வா ஸஹ்யவேதநதாஂ ப்ரதிபத்யதே|
அநுபக்ரம்யாணஸ்து ஸர்வ ஏவ ப்ராயஶோ பிநத்யகாண்டே|
ஸ்வயமபி ச தைவாந்நிதாநால்பதயா வா நிவர்தமாநஃ ஷோடஶகுணஸமுதிதக்ரியோபலம்பாதாஶுதர- மபிரிக்லிஷ்டஸ்ய சாऽபகச்சதி|
அநியதபலதாயிநி த தைவே ஹிதாப்யாஸரதஸ்யாவகாஶமேவ ந லபதே வ்யாதிஃ|
தஸ்மாந்ந கஸ்யாஞ்சிதவஸ்தாயாமாத்மவாந் ஹிதாஹிதயோஃ துல்ய- தர்ஶீ ஸ்யாத்||௭||
View original
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते|
यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते|
अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे|
स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति|
अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः|
तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
த்ரிவிதாஶ்ச புநர்வ்யாதயோ மதுமத்யாऽதிமாத்ரபேதேந|
தத்ரா- ல்பலக்ஷணா மதவோ, மத்யலக்ஷணா மத்யாஃ, ஸம்பூர்ணலக்ஷணா- ஸ்த்வதிமாத்ராஃ||௮||
View original
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन|
तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
தே புநஃ ஸுகஸாத்யாதிவிஶேஷேண சதுர்விதாஃ ப்ராகுபதிஷ்டாஃ||௧||
View original
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
ஸுபஹுஶோऽபி ச பித்யமாநா வ்யாதயோ நிஜாகந்துதாஂ ந வ்யபிசரந்தி|
தத்ர நிஜாஸ்து தோஷோத்தாஃ|
தேஷு பூர்வஂ வாதா- தயோ வைஷம்யமாபத்யந்தே ததோ வ்யதாऽபிநிர்வர்ததே|
பாஹ்யஹேது- ஜாஸ்த்வாகந்தவஃ|
தேஷு ப்ரஹாரேண வ்யதா பூர்வமுபஜாயதே ததோ தோஷவைஷம்யம்|
தோஷவைஷம்யேணைவ ச பஹுரூபா ருகநுபத்யதே ப்ரவர்த்ததே ச|
ஏவஂ ச கத்வா ந தோஷவ்யதிரேகேண ரோகா- நுபந்தஃ|
கேவலஂ பௌர்வாபர்யே விஶேஷஃ||௧௦||
View original
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति|
तत्र निजास्तु दोषोत्थाः|
तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते|
बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः|
तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्|
दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च|
एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः|
केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
தஸ்மாதேகாகாரா ஏவ ரோகாஃ ருக்ஸாமாந்யாத்|
அஸங்க்யபேதா வா ப்ரத்யேகஂ ஸமுத்தாநஸ்தாநஸஂஸ்தாநவர்ணநாமவேதநாப்ரபவோ- பக்ரமவிஶேஷாத்|
தே யதாஸ்தூலஂ யதாஸ்வமேவோபதேக்ஷ்யந்தே|
அஸங்க்யேயத்வாச்ச தோஷலிங்கைரேவ ரோகாநுபக்ரமஂ ச விப- ஜேத்||௧௧||
View original
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्|
असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्|
ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते|
असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
தோஷா ஏவ ஹி ஸர்வரோகைககாரணம்|
யதைவ ஶகுநிஃ ஸர்வதஃ பரிபதந் திவஸஂ ஸ்வாஂ ச்சாயாஂ நாऽதிவர்ததே|
யதா வா கத்ஸ்நஂ விகாரஜாதஂ வைஶ்வரூப்யேண வ்யவஸ்திதஂ குணத்ரயமச்யதி- ரிச்ய ந வர்ததே; ததைவேதமபி கத்ஸ்நஂ விகாரஜாதஂ தோஷ- த்ரயமிதி|
யதா ச வித்யுத்வர்ஷாதயோ நபஸி பவந்தி ந த்வவ- ஶ்யஂ நிமித்ததஸ்த்வவஶ்யமபி|
தரங்கபுத்புதாதயஶ்சாம்பஸி ததா தோஷேஷு ரோகாஃ||௧௨||
View original
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्|
यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते|
यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति|
यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि|
तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
த்ரிவிதந்து நிமித்தமேஷாமஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஃ ப்ரஜ்ஞா- பராதஃ பரிணாமஶ்ச|
தே புநஃ ப்ரத்யேகமதியோகாऽயோக- மித்யாயோகபேதாத்த்ரிதா பித்யந்தே|
தத்ர யதாஸ்வஂ சக்ஷுரா- தீந்த்ரியாணாஂ ரூபாதிபிரர்தைரதிஸஂஸர்கோऽதியோகஃ|
அல்பஶோ நைவ வா ஸஂஸர்கஸ்த்வயோகஃ|
ஸூக்ஷ்மாதிதூராந்திகஸ்தாதி பாஸ்வத் பைரவாப்ரியவிகதாதிதஶநம்|
த்விஷ்டாத்யுச்சபருஷபீஷணா- திஶ்ரவணம்|
பூத்யமேத்யாதிதீக்ஷ்ணோக்ரப்ரதிகூலாத்யாக்ராணம்|
ஸ்வபாவாதிபிராஹாரகல்பநாவிஶேஷாயதநைரபத்யாநாஂ ரஸா- நாமப்யவஹாரஃ ததா ஸ்நாநாதீநாஂ ஶீதோஷ்ணாதீநாஞ்ச ஸ்ப- ஶ்யாநாமயதாவதுபஸேவநமஶுசிபூதாபிகாதவிஷவாதாதி- ஸஂஸ்பர்ஶஶ்ச மித்யாயோகஃ||௧௩||
View original
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च|
ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते|
तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः|
अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः|
सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्|
द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्|
पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्|
स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
காயவாங்மநோபேதேந து த்ரிவிதமப்யஹிதஂ கர்ம ப்ரஜ்ஞாபராதஃ|
தத்ர காயாதிகர்மணோऽதிப்ரவத்திரயோகஃ|
அல்பஶோ நைவ வா ப்ரவத்திரயோகஃ|
வேகோதீரணதாரணவிஷமாங்கசேஷ்டநஸ்கலந- கண்டூயநப்ரஹாரப்ராணாயாமாதி|
ததா க்ஷுத்பிபாஸாऽர்தபுக்த- பாஷணாதி|
பயஶோகேஷ்யர்யாமாத்ஸர்யாதி|
தஶவிதஂ சாகுஶலஂ கர்ம யதாஸ்வஂ மித்யாயோகஃ||௧௪||
View original
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः|
तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः|
अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः|
वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि|
तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि|
भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि|
दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
பரிணாமஃ கால உச்யதே|
ஸோऽபி ஶீதோஷ்ணவர்ஷபே- தாத்த்ரிதா|
தத்ராதிமாத்ரஸ்வலக்ஷணஃ காலோऽதியோகஃ|
ஹீந- ஸ்வலக்ஷணஸ்த்வயோகஃ|
விபரீதோ மித்யாயோகஃ|
த ஏதேऽ- தியோகாதயஃ ஸாமாந்யதோऽநுபஶயலக்ஷணாஃ|
ஸர்வோ வா ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவாऽயஂ யதேஷாமவிவர்ஜநம்||௧௫||
View original
परिणामः काल उच्यते|
सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा|
तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः|
हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः|
विपरीतो मिथ्यायोगः|
त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः|
सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
அர்தகர்மகாலாஃ புநஃ ஸம்யக்யோகேநோபஶயாத் பூயிஷ்டஂ ஸ்வா- ஸ்த்யஹேதவஃ|
தத்ராபி ரஸவர்ஜ்யா விஷயா யதாயதமிந்த்ரியஂ பாதந்தேऽநுகஹ்ணந்தி ச|
ஶேஷா ரஸகர்மகாலாஸ்து ஸர்வஂ தேஹம்||௩||
View original
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः|
तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च|
शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
அபி ச-ஸர்வபாவாநாஂ பாவாபாவௌ நாந்தரேண யோகா- தியோகாதீந் வ்யவஸ்யேத்|
ஸர்வேஷாஂ புநிர்வகாராணாஂ நிதாந- தோஷதூஷ்யாவிஶேஷேப்யோ பாவாபாவவிஶேஷா பவந்தி|
யதா ஹ்யேதே த்ரயோ நிதாநாதிவிஶேஷாத் நாऽந்யோந்யமநுபத்நந்தீ- ஷத்வாநுபத்நந்த்யபலா வா ந ததாऽபிநிர்வர்த்தந்தே|
வ்யாதயிஶ்சி- ராத்வாऽபிநிர்வத்தந்தே தநவோ வா பவந்த்யஸம்பூர்ணலிங்கா வா|
விபர்யயே து விபரீதாஃ||௧௭||
View original
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्|
सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति|
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते|
व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा|
विपर्यये तु विपरीताः||१७||
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
த்ரயஶ்ச ரோகாணாஂ மார்கா பாஹ்யமத்யாப்யந்தராஃ|
தத்ர பாஹ்யோ ரக்தாதிதாதவஸ்த்வக் ச ஸ புநஃ ஶாகாக்யஃ|
ததாஶ்ரயாஃ கண்டபிடகாஜ்யபசீசர்மகீலார்புதாதிமாஂஸமஶவ்யங்காதயோ பஹிர்பாகாஶ்ச ஶோபார்ஶோகுல்மவீஸர்பவித்ரத்யாதயஃ|
மத்யோ மூர்த்தஹதயபஸ்த்யாதீநி மர்மாண்யஸ்திஸந்தயஃ|
தத்ரோபநிப- த்தாஶ்ச ஸ்நாயுஸிராகண்டராதயஃ|
ததாஶ்ரயாஃ பக்ஷவதக்ரஹா- பதாநகார்திராஜயக்ஷ்மாஸ்திஸந்திஶூலகுதப்ரஂஶாதயோ முர்த்தா- திரோகாஶ்ச|
ஆப்யந்தரோ மஹாஸ்ரோதஃ ஶரீரமத்யஂ மஹாநி- ம்நமாமபக்வாஶயாஶ்ரயஃ கோஷ்டோऽந்தரிதி பர்யாயாஃ|
ததா- ஶ்ரயா ஜ்வராதிஸாரசர்த்யலஸகவிஷூசிகாஶ்வாஸகாஸஹித்மா- ऽऽநாஹோதரப்லீஹாதயோऽந்தர்பாகாஶ்ச விஸர்பஶோபார்ஶோவி- த்ரதிகுல்மாதயஃ||௧௮||
View original
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः|
तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः|
तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः|
मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः|
तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः|
तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च|
आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः|
तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
தே ச ரோகாஃ ஸ்வப்ரதாநா பவந்த்யந்யபரிவாரா வா க்ரமா- தநுபந்த்யநுபந்தாக்யாஃ|
தத்ராऽத்யாஃ ஸ்வதந்த்ராஃ ஸ்பஷ்டாகதயோ யதாஸ்வஂ ஸமுத்தாநோபஶயஶ்ச|
இதரே து தத்விபரீதாஃ தத்வச்ச தோஷா அபி||௧௯||
View original
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः|
तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च|
इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
தத்ராந்யபரிவாரா வ்யாதயோ த்விவிதாஃ|
புராகாமிநோऽநுகா- மிநிஶ்ச|
தேஷ்வாத்யாஃ பூர்வரூபஸஂஜ்ஞாஃ|
உபத்ரவாஸ்திவதரே|
தாந்யதாயதமேவ வக்ஷ்யமாணாநுபலக்ஷயேத்|
ப்ரதாநப்ரஶமே ச ப்ரஶமோ பவதி தேஷாம்|
அநுபஶாம்யதோ வா பஶ்சாத்தாநு- பக்ரமேத்|
த்வரிதஂ வா பலவந்தமுபத்ரவஂ ப்ரதாநாவிரோதேந|
ஸ ஹி பீடாகரதரோ பவதி|
வ்யாதிபரிக்லிஷ்டதேஹத்வாத் ப்ரமேஹபிடகாதிவத்||௨௦||
View original
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः|
पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च|
तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः|
उपद्रवास्तिवतरे|
तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्|
प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्|
अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्|
त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन|
स हि पीडाकरतरो भवति|
व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
ததாऽந்யஃ ப்ரதாந ஏவ ரோகோऽந்யஸ்ய ப்ரதாநஸ்ய ஹேதுஃ பவதி|
யதா ஜ்வரோ ரக்தபித்தஸ்ய ரக்தபித்தஂ வா ஜ்வரஸ்ய|
தௌ ஶ்வா- ஸஸ்ய|
ப்லீஹா ஜடரஸ்ய|
தச்ச்வயதோஃ|
அர்ஶாஸி குல்மோ- தராதீஸாரக்ரஹணீநாம்|
ப்ரதிஶ்யாயஃ காஸஜ்வரயோஃ|
தௌ க்ஷயஸ்ய|
க்ஷயஃ ஶோஷஸ்ய||௨௧||
View original
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति|
यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य|
तौ श्वा- सस्य|
प्लीहा जठरस्य|
तच्छ्वयथोः|
अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्|
प्रतिश्यायः कासज्वरयोः|
तौ क्षयस्य|
क्षयः शोषस्य||२१||
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
ஏகஶ்சாऽபசாரோ நிமித்தமேகஸ்ய வ்யாதேஃ|
பஹூநாஂ ச ததா பஹவஃ|
தத்வதேகஂ லிங்கம்|
ஏவமேவ ப்ரஶமேऽப்யுபாயஃ|
ததா ஸ ஏவாந்யஸ்ய ப்ரகோபே|
தஸ்மாத்தாநவஹிதஃ ஸம்ய- காகமாதிபிஃ பரீக்ஷேத||௨௨||
View original
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः|
बहूनां च तथा बहवः|
तद्वदेकं लिङ्गम्|
एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः|
तथा स एवान्यस्य प्रकोपे|
तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
தத்ராகமோ ரோகமேவமேவஂ ப்ரகோபணமேவஂ யோநிமேவமதிஷ்டாந- மேவமாத்மாநமேவஂ வேதநமேவஂ ரூபஶப்தகந்தரஸஸ்பர்ஶமேவஂ பூர்வ- ரூபமேவமுபத்ரவமேவஂ வத்திஸ்தாநக்ஷயாந்விதமேவமுதர்கமேவஂ நாமாநம்|
தஸ்மிந்நியஂ ப்ரதீகாரஸ்ய ப்ரவத்திரந்யதா நிவத்திஃ|
ப்ரத்யக்ஷதஸ்த்வாऽऽதுரஸ்ய யதாஸ்வமிந்த்ரியைர்வர்ணஸஂஸ்தாநப்ரமா- ணோபசயசாயாவிண்மூத்ரசர்திதாதிக்யமாந்த்ரகூஜநமங்குல்யா- திஷு ஸந்திஷு ஸ்புடநஂ தேஹஶகத் வ்ரணாதிகந்தஂ ஸுப்தஶீதோ- ஷ்ணஸ்தம்பநஸஂஸ்பந்தஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்பர்ஶஞ்ச|
ப்ரகதிவிகதி- யுக்தமாஸ்யரஸந்து ப்ரஶ்நேந ததா ஸுச்சர்தநதுச்சர்தநத்வஂ மது- க்ரூரகோஷ்டதாஂ ஸ்வப்நதர்ஶநமபிப்ராயஂ ஜந்மாமயப்ரவத்திநக்ஷத்ர- த்விஷ்டேஷ்டஸுகதுஃகாநி ச|
ததா வயஃப்ரத்யக்ஷேண ச|
அநு- மாநதஸ்து யூகாபஸர்பணேந ஶரீரவைரஸ்யம்|
மக்ஷிகோப- ஸர்பணேந ஶரீரமாதுர்யம்|
ததாऽக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா|
பலஂ வ்யாயாமஶக்த்யா|
கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாऽநுபஶ்யதஃ|
தோஷப்ரமாணபசாரவிஶேஷேணாயுஷஃ க்ஷயஂ ரிஷ்டைஃ|
ப்ரகதி- ஸத்த்வஸாரஸாத்ம்யபலாநநுஶீலநேநேதி||௨௩||
View original
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्|
तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः|
प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च|
प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च|
तथा वयःप्रत्यक्षेण च|
अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्|
मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्|
तथाऽग्निं जरणशक्त्या|
बलं व्यायामशक्त्या|
गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः|
दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः|
प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
பவதி சாத்ர- ஜ்ஞாநபுத்திப்ரதீபேந யோ நாவிஶதி யோகிவத்|
ஆதுரஸ்யாऽந்தராத்மாநஂ ந ஸ ரோகாஂஶ்சிகித்ஸதி||௨௪||
View original
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्|
आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
த்வாவிமௌ வ்யாதிதௌ வ்யாதிஸ்வரூபஸ்யாப்ரகாஶகௌ|
தத்யதைகௌ குருவ்யாதிஃ ஸத்த்வதேஹபலாஶ்ரயாத்|
லகுவ்யாதிவதாபாதி லகுவ்யாதிரதோऽந்யதா|
பாஹ்யாவயவமாத்ரேண தயோர்முஹ்யதி பாலிஶஃ|
ததோऽல்பமல்பவீர்யஂ வா விபரீதமதோऽதவா|
பத்யஂ விபர்யயே யுஞ்ஜந் ப்ராணாந் முஷ்ணாதி ரோகிணாம்||௨௫||
View original
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ|
तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्|
लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा|
बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः|
ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा|
पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
ஜ்ஞாநாஂஶேந ந ஹி ஜ்ஞாநஂ கத்ஸ்நே ஜ்ஞேயே ப்ரவர்ததே|
புபுத்ஸேத பிஷக்தஸ்மாத்தத்வஂ தந்த்ராநுஶீலநாத்|
அபியுக்தஸ்து ஸததஂ ஸர்வமாலோச்ய ஸர்வதா|
ந ஜாது ஸ்கலதி ப்ராஜ்ஞோ விஷமேऽபி க்ரியாபதே||௨௬||
View original
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते|
बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्|
अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा|
न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
ஆகந்துரந்வேதி நிஜஂ விகாரஂநிஜஸ்ததாகऽந்துமதிப்ரவத்தஃ|
தத்ராநுபந்தஂ ப்ரகதிஞ்ச ஸம்யக்ஜ்ஞாத்வா ததஃ கர்ம ஸமாரபேத|
இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதௌ அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரோகபேதீயோ நாம த்வாவிஂஶோऽத்யாயஃ||௩||
View original
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः|
तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||