Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రోగభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాస్మిన్నధ్యాయే రోగవిశేషానపేక్షయా దోషాణామేవోపక్రమ ఉక్తః | అస్మింస్తు రోగాణాం స్వరూపముపక్రమంచ ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆRరభ్యతే-అథాత ఇత్యాది || 1 ||
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
సప్తవిధాః ఖలు రోగా భవంతి-సహగర్భజాతపీడాకాల- ప్రభావస్వభావజాః| తే తు పృథగ్ద్వివిధాః| తత్ర సహజాః శుక్రార్తవదోషాన్వయాః| కుష్ఠార్శోమేహాదయః| పితృజా మాతృ- జాశ్ఛ| గర్భజా జనన్యభిచారాత్కౌబ్జపాంగుల్యపైంగల్య- కిలాసాదయో&అంప్;న్నరసజా దౌహృదవిమాననజాశ్ఛ| జాతజాః స్వాపచారాత్సంతర్పణజా అపతర్పణజాశ్ఛ| పీడాకృతాః క్షత- భంగప్రహారక్రోధశోకభయాదయః శారీరామానసాశ్ఛ| కాలజాః శీతాదికృతా జ్వరాదయో వ్యాపన్నజా అసంరక్షణజాశ్ఛ| ప్రభావజా దేవగురూల్లంఘనశాపాథర్వణాదికృతా జ్వరాదయః పిశాచాదయశ్ఛ| స్వభావజాః క్షుత్పిపాసాజ్వరాదయః కాలజా అకాలజాశ్ఛ| తత్ర కాలజా రక్షణకృతాః| అరక్షణజా అకాలజాః||2||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
సహజత్వాదినా భేదేన సప్తవిధా రోగాః | తే తు సహజాదయః | పృథక్ ప్రత్యేకం ద్వివిధాః | పుంసా సహ జాతత్వాత్సహజాః | తే హి శుక్రార్తవదోషాన్వయాః | శుక్రార్తవదుష్టిరన్వయో యేషాం తే తథోక్తాః | శుక్రాదుష్టిః పితృజా ఆర్తవదుష్టిర్మాతృజేతి ద్వైవిధ్యం | తే తు కుష్ఠాదయః | రక్తపిత్తాదీనాం క్షిప్రకారిత్వాత్ సహజత్వాఽసంభవః | గర్భజాః ద్వివిధాః | దుష్టాహారరసజా దౌర్హృదవిమాననజాశ్చ | తే హి కౌబ్జ్యాదయో గర్భస్థస్య జనన్యా మాతురపచారాత్ జాయంతే | దౌహృదం ప్రథమగర్భే మాతుర్నానావిధహారేచ్ఛావిమాననం తస్యా నిష్ఫలత్వం ఇష్టలాభ ఇతి యావత్ | జాతజా యే జాతస్య స్వాపాచారాజ్జాయంతే, న తు మాపితృదోషేణ తే సంతర్పణాపతర్పణహేతుత్వేన ద్వివిధాః | పీడాకృతాః యే దోషకోపేన వినా ఆగంతుపీడయైవ జాయంతే | తే చ ద్వివిధాః | క్షతాదయః శారీరా క్రోధాదయో మానసాశ్చ | కాలజా యే శీతాదికాలత్రయహేతుకాః | తే ద్వివిధాః | వ్యాపన్నజా అసంరక్షణజాశ్చ | వ్యాపన్నజా యే శీతాదిభిర్వ్యాపన్నేన దుష్టేన శాల్యాదినా జాయంతే | అసంరక్షణజా యే శీతాదిభ్యోఽరక్షితస్య తదుపఘాతాత్ జాయంతే | ప్రభావజా యే దేవగురూణాం శాపేన తదతిక్రమహేతుకేనాఽథర్వణాద్యభిచారేణ జాయంతే | తే ద్వివిధాః జ్వరాదయః పిశాచాదయశ్చ | ఆదిగ్రహణం భూతగ్రామోపలక్షణార్థం | స్వభావజా యే స్వభవేనైవ పురుషస్య జాయంతే | క్షుత్పిపాసాదయః | జ్వరస్తు జన్మాంతయోర్మోహమయ ఇతి వక్ష్యతే | తే తు ద్వివిధాః | కాలజా అకాలజాశ్చ | కాలజాః తన్నిమిత్తాః | విపరీతాః అకాలజాః |
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
త ఏతే సమాసతః పునిర్ద్వివిధా భవంతి| ప్రత్యుత్పన్నకర్మజాః పూర్వకర్మజాశ్చ| తత్ర రోగోత్పత్తిం ప్రతి ప్రత్యుత్పన్నం కర్మ యదనేనైవ శరీరేణ దృష్టమదృష్టంచోద్దిశ్యాప్తోపదిష్టానాం విహితానాం ప్రతి- షిద్ధానామననుష్ఠానమనుష్ఠానం వా| జన్మాంతరాతీతేన తు పూర్వం| తత్తు పునర్దైవాఖ్యముక్తంచ నియతానియతభేదేన ప్రాక్| తస్మాద్ దృష్టహేతవః ప్రత్యుత్పన్నకర్మజాః| విపరీతా దైవజన్మానః| అల్పనిదానా మహారుజాశ్చోభయాత్మకాః||3||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
త ఏతేఽనంతరోక్తా సర్వే సంక్షేపేణ ద్వివిధాః | ప్రత్యుత్పన్నకర్మజాః పూర్వకర్మజాశ్చ | తత్ర ప్రత్యుత్పన్నం నామ కర్మ యదనేనైవ రోగభోక్తృశరీరేణ క్రియతే | తచ్చ దృష్టమదృష్టం వోఽద్దిశ్య యదాఽప్తేన కర్తవ్యతయోపదిష్టం తస్యాఽననుష్ఠానం తత్ప్రతిషిద్ధస్యానుష్ఠానం వా | పూర్వం కర్మ యజ్జన్మాంతరతీతేన శరీరేణ కృతమిహ ఫలదాయి | తచ్చ పూర్వం విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయే దైవపర్యాయేణ నియతానియతద్వైవిద్ధ్యోనోక్తం | తస్మాదేవం స్థితే రోగా స్వయం దృష్టేనాఽపథ్యాహారాదినా హేతునా జాయంతే | తే ప్రత్యుత్పన్నకర్మజా ఇతి విజ్ఞేయాః | ఏతద్విపరీతా యేషాం హేతుర్న దృష్ట ఉత్పాన్నశ్చ తే దైవజన్మానో జ్ఞేయాః | యే తు స్వల్పేన హేతునా నిదానేన జాతా మహారుజశ్చ తే దైవప్రత్యుత్పన్నోభయాత్మకా జ్ఞేయాః | సమాసగ్రహణాదుభయాత్మకత్వాచ్చ తౄతీయరాశిర్న దోషాయ || 3 ||
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
తత్ర యథాస్వం ప్రతిపక్షశీలనాత్పూర్వేషాం రోగాణాముపశమః| సత్యేవ విపక్షశీలనేఽనిష్టకర్మక్షయాద్దైవికానాం| దోష- కర్మక్షయాదన్యేషాం||4||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
తత్ర పూర్వేషాం ప్రత్యుత్పన్నకర్మజానాం రోగాణాం యథాస్వం ప్రతిపక్షస్య హేతువ్యాధివిపరీతస్య ఔషధాదేః సేవనాత్ ప్రశమో భవతి | దైవజానాంతు రోగాణాం యథాస్వం ప్రతిపక్షశీలనే సత్యపి పూర్వకృతానిష్టకర్మక్షయాదుపశమ ఇతి సంబంధః | అన్యేషాముభయజానామపథ్యహేతుకదోషస్య పూర్వకర్మణశ్చ క్షయాదుపశమో భవతీతి సంబంధః || 4 ||
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
అన్యే పునః ప్రత్యుత్పన్నం కర్మ పరకృతమపి వర్ణయంతి| తచ్చ పరాభిసంస్కారమాచక్షతే| ఏవంచాహుః- యది స్వయం కృతాదేవ కర్మణః కార్యనిర్వృత్తిః స్యాత్| న దృష్టపురుషాంతరకృతాత్| కిమితి విద్వానపి పరాచరిత- యోరుపకారాపకారయోః సుఖదుఃఖానురోధాత్తోషరోషౌ ప్రతి- కర్తవ్యచిత్తం వా ప్రతిపద్యతే| ఏవమేతే వ్యాధయో ద్వివిధాః సంతః త్రివిధా జాయంతే||5||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
అన్యే పునరాచార్యాః పరేణ శత్రుప్రభృతినాఽపి కృతం కర్మాభిచారాది ప్రత్యుత్పన్నమితి వర్ణయంతి | తచ్చ పరకృతం కర్మ పరాభిసంస్కారశబ్దేన పర్యాయేణాచక్షతే | ఏవంచ తే ఆచార్యా రోగోత్పత్తికారణత్వేన పరకృతస్యోత్పత్తిమాహుః | కథమిత్యాహ-యది స్వయం కృతాదేవ కర్మణః ఫలాఖ్యకార్యనిర్వృత్తిః స్యాత్ | దృష్టశత్ర్వాదిపురుషానంతరకృతాన్న స్యాత్ | తతశ్చ విద్వాన్ పండితోఽపి కిమితి పరాచరితే తదుపకారే సుఖానురోధాత్తోషం ప్రతికర్తవ్యచిత్తం వా ప్రతిపద్యతే | తథా కిమితి పరాచరితే తదపకారే దుఃఖానురోధాద్రోషం ప్రతికర్తవ్యచిత్తం వా ప్రతిపద్యతే | తస్మాదన్యకృతాత్ కర్మణః శ్యేనాదేరన్యతరస్య ఫలయోగ ఇత్యనుమీయతే | ఏవం పరకృతకర్మణో వ్యాధికారణత్వానుప్రవేశాత్ ద్వివిధాః సంతః త్రివిధా జాయంతే || 5 ||
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
తతశ్చ దోషవంతో భూయః సప్తవిధాః||6||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
తే చ వ్యాధయో దోషవంతః సంతో దోషాణాం పృథక్సంసర్గసన్నిపాతభేదేన భూయః సప్తవిధా భవంతి || 6 ||
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
సకలోఽపి చాయం రోగసమూహః ప్రతికారవానాయుర్వేదవి- హితముపదేశమపేక్షతే| యస్మాన్నియతహేతుకోఽప్యామయః సమ్య- గ్భిషగాదేశానుష్ఠానాదుపాత్తాయుస్సంస్కారాపరిక్షయే జాతోఽపి వా సహ్యవేదనతాం ప్రతిపద్యతే| అనుపక్రమ్యాణస్తు సర్వ ఏవ ప్రాయశో భినత్యకాండే| స్వయమపి చ దైవాన్నిదానాల్పతయా వా నివర్తమానః షోడశగుణసముదితక్రియోపలంభాదాశుతర- మపిరిక్లిష్టస్య చాఽపగచ్ఛతి| అనియతఫలదాయిని త దైవే హితాభ్యాసరతస్యావకాశమేవ న లభతే వ్యాధిః| తస్మాన్న కస్యాంచిదవస్థాయామాత్మవాన్ హితాహితయోః తుల్య- దర్శీ స్యాత్||7||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
అయంచ సకలో రోగసమూహః ప్రతీకారవాన్ సప్రతిక్రియః | సా చ ప్రతిక్రియా ఆయుర్వేదోపదేశేన వినా న భవతీతి రోగసమూహప్రతికార ఆయుర్వేదవిహితముపదేశమపేక్షతే | కుత ఆహ-య ఆమయో నియతేన హేతునా జాయతే | స తథావిధ ఆమయః సమ్యక్ భిషగాదేశానుష్ఠానా-ద్ధేతోర్యథోపాత్తాయుస్సంస్కారాపరిక్షయే సతి హేతుమేవ న లభతే | జాతోఽపి వా సహ్యవేదనతాం ప్రతిపద్యతే | అనుపక్రమ్యమాణస్తు సర్వరోగ అకాలే నాశయతి | నను చ కేచిద్రోగాః స్వయం నివర్తమానా దృష్టాః తత్ర కిమాయుర్వేదోపదేశేనేతి ఆహ-స్వయమపీత్యాది | దైవాత్ కర్మ బలాత్ నిదానాల్పతయా వా నివర్తమానోఽప్యాయుర్వేదోపదిష్టషోడశగుణక్రియోపలంభాదపరిక్లిష్టస్యైవాశుతరమపగచ్ఛతి రోగః | యత్రాఽప్యనియతఫలదాయి దైవం తత్రాఽప్యాయుర్వేదోపదేశాద్ధితాభ్యాసరతస్య పురుషస్య వ్యాధిరవకాశమేవ న లభతే | తస్మాదాత్మవతా న కస్యాంచిదవస్థాయాం హితేఽహితే చ సమదర్శినా భవితవ్యం || 7 ||
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
త్రివిధాశ్చ పునర్వ్యాధయో మృదుమధ్యాఽధిమాత్రభేదేన| తత్రా- ల్పలక్షణా మృదవో, మధ్యలక్షణా మధ్యాః, సంపూర్ణలక్షణా- స్త్వధిమాత్రాః||8||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
పునశ్చ వ్యాధయో మృద్వాదిభేదేన త్రివిధాః | సుబోధం || 8 ||
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
తే పునః సుఖసాధ్యాదివిశేషేణ చతుర్విధాః ప్రాగుపదిష్టాః||1||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
తే చ పునః రోగాః ప్రాగ్ద్వితీయేఽధ్యాయే సుఖసాధ్యాదివిశేషేణ చతుర్విధా ఉపదిష్టా ఇతి || 9 ||
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
సుబహుశోఽపి చ భిద్యమానా వ్యాధయో నిజాగంతుతాం న వ్యభిచరంతి| తత్ర నిజాస్తు దోషోత్థాః| తేషు పూర్వం వాతా- దయో వైషమ్యమాపద్యంతే తతో వ్యథాఽభినిర్వర్తతే| బాహ్యహేతు- జాస్త్వాగంతవః| తేషు ప్రహారేణ వ్యథా పూర్వముపజాయతే తతో దోషవైషమ్యం| దోషవైషమ్యేణైవ చ బహురూపా రుగనుబధ్యతే ప్రవర్ద్ధతే చ| ఏవం చ కృత్వా న దోషవ్యతిరేకేణ రోగా- నుబంధః| కేవలం పౌర్వాపర్యే విశేషః||10||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధీనామనేకవిధత్వముక్త్వా ద్వైవిధ్యముచ్యతే | అనంతరోక్తేన ప్రకారేణ బహుశో భిద్యమానా వ్యాధయో నిజత్వమాగంతుత్వంచ న వ్యభిచరంతి | కేచిన్నిజాః కేచిదాగంతవ ఇతి యావత్ | తత్ర నిజా యే వాతాదిదోషత్రయోత్థాః తేషుః స్వైః స్వైః హేతుభిః పూర్వం వాతాదయో వైషమ్యమాపద్యంతే | తైస్తైర్వాతాదిభిర్వ్యథాఽభినిర్వర్తతే | ఆగంతవో బాహ్యహేతుజాః | తేషు ప్రహారేణ శస్త్రప్రహారాదినా హేతునా పూర్వం వ్యథా జాయతే | తతశ్చ తత ఏవ దోషవైషమ్యం | తేన చ దోషవైషమ్యేణ పునర్బహురూపా రుగనుబధ్యతే ప్రవర్ద్ధతే చ || 10 ||
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
తస్మాదేకాకారా ఏవ రోగాః రుక్సామాన్యాత్| అసంఖ్యభేదా వా ప్రత్యేకం సముత్థానస్థానసంస్థానవర్ణనామవేదనాప్రభవో- పక్రమవిశేషాత్| తే యథాస్థూలం యథాస్వమేవోపదేక్ష్యంతే| అసంఖ్యేయత్వాచ్చ దోషలింగైరేవ రోగానుపక్రమం చ విభ- జేత్||11||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
తస్మాత్ సర్వే రోగా రుక్సామాన్యానుగతత్వాదేకాకారాః | అథవా ప్రత్యేకం సముత్థానాదివిశేషవైచిత్ర్యాదసంఖ్యభేదాః | ఏకోఽపి జ్వరాదిః సముత్థానాదిభేదవిశేషాదనకవికారతాం యాతీత్యర్థః | సముత్థానం నిదానం స్థానం దేహదేశః | సంస్థానం లక్షణం | వర్ణం పాండుపీతాదిః | నామ జ్వరాదిః | వేదనాః శూలాదయః | ప్రభావో వ్యాధిశక్తిః | ఉపక్రమశ్చికిత్సా | ఏతావాతా హి సర్వే జ్వరాః పరస్పరవ్యావృత్తాః సంపద్యంతే | అత ఏవ వ్యాధీనామసంఖ్యత్వం | తత్ర చ యే స్థూలా వ్యాధయః తే యథాస్వమధ్యాయేషు నిదానచికిత్సితేషూపదేక్ష్యంతే | యే తు సూక్ష్మాస్తే అసంఖ్యేయత్వాత్ ప్రతిపదం వక్తుమశక్యాః | అతః తాన్ వాతాదిలక్షణైరేవేదంతయాఽధ్యవసేత్ | జ్ఞాతస్వరూపాణాం వాతాదివిశేషేణైవోపక్రమంచ విభజేత్ || 11 ||
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
దోషా ఏవ హి సర్వరోగైకకారణం| యథైవ శకునిః సర్వతః పరిపతన్ దివసం స్వాం చ్ఛాయాం నాఽతివర్తతే| యథా వా కృత్స్నం వికారజాతం వైశ్వరూప్యేణ వ్యవస్థితం గుణత్రయమచ్యతి- రిచ్య న వర్తతే; తథైవేదమపి కృత్స్నం వికారజాతం దోష- త్రయమితి| యథా చ విద్యుద్వర్షాదయో నభసి భవంతి న త్వవ- శ్యం నిమిత్తతస్త్వవశ్యమపి| తరంగబుద్బుదాదయశ్చాంభసి తథా దోషేషు రోగాః||12||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
కుత ఏవం ఇత్యాహ-దోషా ఏవేత్యాది | సర్వేషాం రోగాణాం వాతాదయ ఏవ దోషా ఏకమేవ కారణం | న హి దోషేణ వినా క్వచిదపి రోగా దృశ్యంతే | దృష్టాంతో యథా శకునిః సరిద్వనోదధివిమానాదిషు పతన్ సర్వమపి దివసం పర్యటన్నపి వినా స్వచ్ఛాయయా న దృశ్యతే | తద్వద్దేశకాలభేదేఽపి రోగా దోషేణ | యథా వేత్యాదినా | సర్వరోగాణాం సర్వదోషకారణత్వోక్తౌ దృష్టాంతః | యథా కృత్స్నం నిరవశేషం వైశ్వరూప్యేణ వ్యవస్థితం పురుషాది గుణత్రయం సత్త్వరజస్తమ ఆఖ్యమపి అతిరిచ్య న వర్తతే | తద్వదిదమపి జ్వరాద్యాఖ్యం వికారజాతం దోషత్రయమప్యతిరిచ్య న వర్తతే | నను చ దోషాః శరీరే నిత్యం సన్నిహితాః తత్ కథం కదాచిద్రోగోత్పత్తిరిత్యాహ-యథా చేత్యాది | యథా యద్యపి విద్యుద్వర్షేంద్రచాపాదయో నభసి భవంతి | తథాఽపి నావశ్యం వినైవ నిమిత్తేన భవంతి | నిమిత్తేన త్వత్ర సంయోగాదినాఽవశ్యం భవంతి; ఏవం తరంగాదయశ్చాంభసి తద్వద్దోషేషు నభఃప్రఖ్యేషు విద్యుదాదిప్రఖ్యా రోగాః అసాత్మ్యాదినిమిత్తమాశ్రిత్య భవంతి | నాఽనిమిత్తేన || 12 ||
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
త్రివిధంతు నిమిత్తమేషామసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః ప్రజ్ఞా- పరాధః పరిణామశ్చ| తే పునః ప్రత్యేకమతియోగాఽయోగ- మిథ్యాయోగభేదాత్త్రిధా భిద్యంతే| తత్ర యథాస్వం చక్షురా- దీంద్రియాణాం రూపాదిభిరర్థైరతిసంసర్గోఽతియోగః| అల్పశో నైవ వా సంసర్గస్త్వయోగః| సూక్ష్మాతిదూరాంతికస్థాతి భాస్వత్ భైరవాప్రియవికృతాదిదశనం| ద్విష్టాత్యుచ్చపరుషభీషణా- దిశ్రవణం| పూత్యమేధ్యాతితీక్ష్ణోగ్రప్రతికూలాద్యాఘ్రాణం| స్వభావాదిభిరాహారకల్పనావిశేషాయతనైరపథ్యానాం రసా- నామభ్యవహారః తథా స్నానాదీనాం శీతోష్ణాదీనాంచ స్పృ- శ్యానామయథావదుపసేవనమశుచిభూతాభిఘాతవిషవాతాది- సంస్పర్శశ్చ మిథ్యాయోగః||13||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవాహ-త్రివిధమిత్యాది | ఏషాం దోషాణాం త్రివిధం నిమిత్తం | కిమిత్యాహ-అసాత్మ్యేత్యాదినా | ఏతచ్చాఽసాత్మ్యాది త్రయం ప్రత్యేకం హీనాతిమిథ్యాయోగభేదేన త్రిధా భిద్యతే | తత్ర ఇంద్రియాణాం చక్షురాదీనాం రూపాదయో విషయా ఇంద్రియార్థాః | ఏతదేవాహ-యథాస్వమిత్యాదినా | చక్షురాదీనాం స్వైః స్వై రూపాదిభిరర్థైరత్యర్థే సంయోగ ఇంద్రియార్థాతియోగః | ఏవం స్వేన విషయేణ | ఇంద్రియస్య స్వలపాసంయోగో నైవ వా సంయోగోఽయోగః | సూక్ష్మాదిదర్శనం చక్షుషో మిథ్యాయోగః | సూక్ష్మం సూక్ష్మమాకారే | దూరే తిష్ఠతీతి దూరస్థం | అంతికే నికటే తిష్ఠతీత్యంతికస్థం | అతిభాస్వరమతిదీప్తిమత్ | భైరవం భీషణం | ఆదిగ్రహణం సర్వత్ర ప్రాకృతాద్రూపాదేర్విపరీతగ్రహణార్థం | ద్విష్టాత్యుచ్చాదిశబ్దశ్రవణం శ్రోత్రమిథ్యాయోగః | భీషణో భయావహః | పూత్యాదిగంధాఘ్రాణం ఘ్రాణమిథ్యాయోగః | తీక్ష్ణముద్వేగకృత్ | ఉగ్రం స్వరూపేణోత్కటం | ప్రతికూల-మప్రియం | రసనామిథ్యాయోగో యః స్వభావసంయోగభావనాభాజనమాత్రాదిభిరాహారస్య నానావిధకల్పనావిశేషహేతుభిరపథ్యానాం రసానామభ్యవహారః | స్పర్శనమిథ్యాయోగో యత్ స్నానాదీనాం స్పృశ్యానామయథావద్వైపరీత్యేన సేవనమశుచ్యాదీనాం స్పర్శశ్చ | ఇతీంద్రియార్థానం మిథ్యాయోగః || 13 ||
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
కాయవాఙ్మనోభేదేన తు త్రివిధమప్యహితం కర్మ ప్రజ్ఞాపరాధః| తత్ర కాయాదికర్మణోఽతిప్రవృత్తిరయోగః| అల్పశో నైవ వా ప్రవృత్తిరయోగః| వేగోదీరణధారణవిషమాంగచేష్టనస్ఖలన- కండూయనప్రహారప్రాణాయామాది| తథా క్షుత్పిపాసాఽర్ధభుక్త- భాషణాది| భయశోకేష్యర్యామాత్సర్యాది| దశవిధం చాకుశలం కర్మ యథాస్వం మిథ్యాయోగః||14||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
ప్రజ్ఞాపరాధః కిముచ్యత ఆహ-కాయేత్యాదినా | కాయాదిభేదేన త్రివిధం కర్మ | తదుభయలోకాహితం సర్ ప్రజ్ఞాపరాధశబ్దేనోచ్యతే | తత్ర కాయవాఙ్మనసాం స్వే స్వే ధావనభాషణచింతనాదికే కర్మణ్యతిప్రవృత్తిః ప్రజ్ఞాపరాధాఖ్యం కర్మాఽతియోగః | ఏవం స్వల్పం నైవ వా సంయోగోఽయోగః | వేగోదీరణాదికర్మ యథాస్వం కాయాదిభేదేన ప్రజ్ఞాపరాధో మిథ్యాయోగః | తత్ర వేగోదీరణాదిప్రాణాయామాంతం క్షుదాదిభాషణాంతం భయాద్యకుశలాంతం యథాసంఖ్యేన కాయవాఙ్మనసాం మిత్యాయోగ ఇతి యథాస్వశబ్దార్థః | భాషణశబ్దస్య క్షుత్పిపాసార్ధభుక్తశబ్దత్రయేణ సమాసః | దశవిధం హింసాదికర్మ యథాస్వం యథాత్మీయం కాయాదీనాం మిథ్యాయోగః | తత్ర హింసా చౌర్యగగమ్యాగమనం కాయికం | పైశూన్యం పరుషమసత్యం సంభిన్నాలాపమితి వాచికం | వ్యాపాదమభిధ్యాదృగ్విపర్యయమితి మానసం | ఇతి యథాస్వశబ్దాత్ ప్రవిభాగః | హింసాదయః పూర్వం వ్యాఖ్యాతాః || 14 ||
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
పరిణామః కాల ఉచ్యతే| సోఽపి శీతోష్ణవర్షభే- దాత్త్రిధా| తత్రాతిమాత్రస్వలక్షణః కాలోఽతియోగః| హీన- స్వలక్షణస్త్వయోగః| విపరీతో మిథ్యాయోగః| త ఏతేఽ- తియోగాదయః సామాన్యతోఽనుపశయలక్షణాః| సర్వో వా ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవాఽయం యదేషామవివర్జనం||15||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
పరిణామః కిముచ్యత ఆహ-పరిణామః కాల ఉచ్యతే | తత్ర కాలః శీతాదిభేదేన త్రివిధః | తస్య కాలస్య యథాస్వం లక్షణం గ్రీష్మాదేరౌష్ణ్యాద్యతిమాత్రం యదా భవతి తదా కాలాతియోగః | ఉష్ణాదౌ కాలే హీనోష్ణాదిత్వం హీనయోగః | తథోష్ణే కాలే ఔష్ణ్యస్య స్వలక్షణస్య విపరీతం శీతం యదా భవతి తదా కాలమిథ్యాయోగః | ఏతేషాం త్రయాణామతియోగాదీనామనుపశయః దేహాసుఖకారిత్వం లక్షణం | అథవా యదేతత్ సర్వేషామింద్రియాతియోగాదీనామప్యవర్జనం తత్సర్వం ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ భవతి || 15 ||
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
అర్థకర్మకాలాః పునః సమ్యగ్యోగేనోపశయాత్ భూయిష్ఠం స్వా- స్థ్యహేతవః| తత్రాపి రసవర్జ్యా విషయా యథాయథమింద్రియం బాధంతేఽనుగృహ్ణంతి చ| శేషా రసకర్మకాలాస్తు సర్వం దేహం||3||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
అర్థాదీనాం సమ్యగ్యోగేన దేహసుఖావహత్వాత్ స్వాస్థ్యహేతుత్వం | తత్రాఽపి మధ్యే అర్థాదిషు రసవర్జ్యాశ్చత్వారో విషయా యథాస్వం స్వమింద్రియమేవాఽతియోగాదిభిర్బాధంతే | సమ్యగ్యోగేనేంద్రియమేవాఽనుగృహ్ణంతి | శేషా రసకాలకర్మాదయ అతియోగాదిభిః సర్వం దేహం బాధంతే | సమ్యగ్యోగేన చాఽనుగృహ్ణంతి | రసస్య ద్రవ్యసహితస్యోపయోగాత్సర్వదేహానుగ్రహః || 16 ||
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
అపి చ-సర్వభావానాం భావాభావౌ నాంతరేణ యోగా- తియోగాదీన్ వ్యవస్యేత్| సర్వేషాం పునిర్వకారాణాం నిదాన- దోషదూష్యావిశేషేభ్యో భావాభావవిశేషా భవంతి| యదా హ్యేతే త్రయో నిదానాదివిశేషాత్ నాఽన్యోన్యమనుబధ్నంతీ- షద్వానుబధ్నంత్యబలా వా న తదాఽభినిర్వర్త్తంతే| వ్యాధయిశ్చి- రాద్వాఽభినిర్వత్తంతే తనవో వా భవంత్యసంపూర్ణలింగా వా| విపర్యయే తు విపరీతాః||17||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
అపి చేతి ప్రాసంగికార్థోక్తిసముచ్చయే | సర్వభావానాం బాహ్యాధ్యాత్మికానాం భావాభావౌ నాంతరేణ యోగాతియోగాదీనధ్యవస్యేత్ | భావశ్చాఽభావశ్చ భావాభావౌ | యోగశ్చాఽతియోగాదయశ్చ యోగాతియోగాదయః | తేనైతదుక్తం భవతి-సర్వభావానాం దేశకాలక్రియాదిసమ్యగ్యోగేన భావః | తథా దేశకాలక్రియాద్యతియోగాదిభిః సర్వభావానామభావ ఇతి | అభావోఽసంభవో వినాశశ్చ | ఏవం సామాన్యే స్థితే వికారాణాం పునర్జ్వరాదీనాం భావాభావవిశేషా నిదానాదివిశేషాత్ భవంతి | యదేత్యాదినా ఏతదేవ వివౄణోతి | ఏతే నిదానదోషదూష్యా యదా పరస్పరమనుబంధం గృహ్ణంతి ఈషద్వా గృహ్ణంతి | స్వల్పబలా వా భవంతి న తదా వ్యాధయోఽభినిర్వర్తంతే | అథవా చిరాన్నిర్వర్తంతే నివృత్తాశ్చ తనవః స్తోకరుజా వా అసంపూర్ణలక్షణా వా భవంతి | ఏతద్విపర్యయే విపరీతాస్తేనైతదుక్తం భవతి | యదైతాని త్రీణి నిదానాదీని పరస్పరమనుబధ్నంతి బహులాని వా భవంతి తదా హి నిర్వర్తంతే వ్యాధయః ఆశు చ ఘనాః సంపూర్ణలింగాశ్చ || 17 ||
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
త్రయశ్చ రోగాణాం మార్గా బాహ్యమధ్యాభ్యంతరాః| తత్ర బాహ్యో రక్తాదిధాతవస్త్వక్ చ స పునః శాఖాఖ్యః| తదాశ్రయాః గండపిటకాజ్యపచీచర్మకీలార్బుదాధిమాంసమశవ్యంగాదయో బహిర్భాగాశ్చ శోఫార్శోగుల్మవీసర్పవిద్రధ్యాదయః| మధ్యో మూర్ద్ధహృదయబస్త్యాదీని మర్మాణ్యస్థిసంధయః| తత్రోపనిబ- ద్ధాశ్చ స్నాయుసిరాకండరాదయః| తదాశ్రయాః పక్షవధగ్రహా- పతానకార్దిరాజయక్ష్మాస్థిసంధిశూలగుదభ్రంశాదయో ముర్ద్ధా- దిరోగాశ్చ| ఆభ్యంతరో మహాస్రోతః శరీరమధ్యం మహాని- మ్నమామపక్వాశయాశ్రయః కోష్ఠోఽంతరితి పర్యాయాః| తదా- శ్రయా జ్వరాతిసారఛర్ద్యలసకవిషూచికాశ్వాసకాసహిధ్మా- ఽఽనాహోదరప్లీహాదయోఽంతర్భాగాశ్చ విసర్పశోఫార్శోవి- ద్రధిగుల్మాదయః||18||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
ఏతే చ వ్యాధయో న వినాఽఽశ్రయవిశేషేణ భవంతీత్యత ఉచ్యతే-త్రయ ఇత్యాది | ఏషాం రోగాణాం బాహ్యాదయః త్రయో మార్గాః | చకారః ప్రసక్తావక్తవ్యసముచ్చయే | తత్ర రక్తాదయః షడ్ ధాతవః త్వక్ చ బాహ్యో రోగమార్గః | స చ శాఖాశబ్దవాచ్యః | తదాశ్రయా బాహ్యాశ్రయా గండాదయః తథా యే శోఫాదయః స్వేష్వధ్యాయేషు బహిర్భాగా ఉక్తాః తేఽపి బాహ్యాశ్రయాః | మూర్ద్ధాదీని మర్మాణ్యస్థిసంధయోఽస్థిసంధ్యాశ్రయాశ్చ స్నాయ్వాదయో మధ్యో రోగమార్గః | తదాశ్రయాః పక్షవధాదయః | ఆభ్యంతరపర్యాయా మహాస్రోత ఆదయః షదేతచ్చ పర్యాయైర్గతార్థం తదాశ్రయా జ్వరాదయః | అంతర్భాగాశ్చ శోఫాదయః తదాశ్రయాః కోష్ఠాశ్రయా ఇతి యావత్ || 18 ||
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
తే చ రోగాః స్వప్రధానా భవంత్యన్యపరివారా వా క్రమా- దనుబంధ్యనుబంధాఖ్యాః| తత్రాఽద్యాః స్వతంత్రాః స్పష్టాకృతయో యథాస్వం సముత్థానోపశయశ్చ| ఇతరే తు తద్విపరీతాః తద్వచ్చ దోషా అపి||19||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
తే చ వ్యాధయః కదాచిత్ స్వప్రధానా భవంతి కదాచిదన్యవ్యాధిపరివారాః | తత్ర స్వప్రధానస్యాఽనుబంధీత్యాఖ్యా | యోగ్యతయాఽన్యపరివారస్యాఽనుబంధ ఇత్యాఖ్యేతి క్రమార్థః | తత్ర యే స్పష్టలక్షణా వ్యాధయః యథాఽత్మీయనిదానోపశయాశ్చాద్యాః స్వప్రధానా జ్ఞేయాః | ఏతద్విపరీతా ఇతరే | ఏతదుక్తం భవతి-యేఽన్యవ్యాధిపారతంత్ర్యోత్పన్నా అస్పష్టలక్షణాః పరాయత్తనిదానోపశమాశ్చాఽన్యపరివారా ఇతి | ఏవమనేనైవ ప్రకారేణ దోషా వాతదయోఽపి స్వతంత్రపరతంత్రా జ్ఞేయాః || 19 ||
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
తత్రాన్యపరివారా వ్యాధయో ద్వివిధాః| పురాగామినోఽనుగా- మినిశ్చ| తేష్వాద్యాః పూర్వరూపసంజ్ఞాః| ఉపద్రవాస్తివతరే| తాన్యథాయథమేవ వక్ష్యమాణానుపలక్షయేత్| ప్రధానప్రశమే చ ప్రశమో భవతి తేషాం| అనుపశామ్యతో వా పశ్చాత్తాను- పక్రమేత్| త్వరితం వా బలవంతముపద్రవం ప్రధానావిరోధేన| స హి పీడాకరతరో భవతి| వ్యాధిపరిక్లిష్టదేహత్వాత్ ప్రమేహపిటకాదివత్||20||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యేఽన్యపరివారా వ్యాధయస్తేఽపి ద్వివిధాః | కదాచిద్ ద్వితీయస్య వ్యాధేః పురోగామినో భవంతి | కదాచిదనుగామినః | తత్ర పురోగామినః పూర్వరూపసంజ్ఞాః | యథా జ్వరస్యాఽఽలస్యాదయః | ఇతరేఽనుగామిన ఉపద్రవసంజ్ఞాః | యథా తస్యైవ శ్వాసాదయః | తాంశ్చాఽన్యపరివారాన్ యథాయథం నిదానశారీరాదిషు వక్ష్యాణానుపలక్షయేత్ | తేషాం చాఽన్యపరివారాణాం ప్రధానప్రశమే సతి ప్రశమో భవతి | అథవా బద్ధమూలత్వాత్ ప్రధానప్రశమేఽప్యనుపశామ్యతః ప్రధానాదుత్తరకాలముపక్రమేత | యతః కాలశేషేణ ప్రధానవ్యాధిపరిక్లిష్టశరీరత్వాత్ స బలవాన్ పీడాకరతరో భవతి | యథా ప్రమేహే శరావికాద్యాః పిటకాః || 20 ||
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
తథాఽన్యః ప్రధాన ఏవ రోగోఽన్యస్య ప్రధానస్య హేతుః భవతి| యథా జ్వరో రక్తపిత్తస్య రక్తపిత్తం వా జ్వరస్య| తౌ శ్వా- సస్య| ప్లీహా జఠరస్య| తచ్ఛ్వయథోః| అర్శాసి గుల్మో- దరాతీసారగ్రహణీనాం| ప్రతిశ్యాయః కాసజ్వరయోః| తౌ క్షయస్య| క్షయః శోషస్య||21||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
తథోఽన్యో రోగః ప్రధాన ఏవ ప్రధానస్య హేతుర్భవతి | యథా జ్వరో రక్తపిత్తస్య | తత్ర హి రోగస్వరూపాదేవ జ్వరసంతాపలక్షణాద్ రక్తపిత్తహేతోర్దోషస్య కోపః | అత ఏవ రోగో రోగకారణం | శేషం సుబోధం | క్షయో ధాతుక్షయః | శోషో రాజయక్ష్మా | ఏకాదశ రోగసమూహః |
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
ఏకశ్చాఽపచారో నిమిత్తమేకస్య వ్యాధేః| బహూనాం చ తథా బహవః| తద్వదేకం లింగం| ఏవమేవ ప్రశమేఽభ్యుపాయః| తథా స ఏవాన్యస్య ప్రకోపే| తస్మాత్తానవహితః సమ్య- గాగమాదిభిః పరీక్షేత||22||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
తథా ఏకో హ్యపచార ఏకస్యైవ వ్యాధేః కారణతాం యాతి | తథాఽన్యో బహూనాం | బహవస్తద్వత్ | ఏకం బహూనాం లక్షణం భవతి | తథా య ఏవైకస్య వ్యాధేః ప్రశమేఽభ్యుపాయః స ఏవాఽన్యస్య ప్రకోపే | తస్మాత్తాన్ యథోక్తాన్ సమ్యగిదంతయా ఆగమాదిభిశ్చతుర్భిః పరీక్షేతాఽవహితః సన్ సామాన్యం పరిత్యజ్య విశేషకాష్ఠామధిరోహేత్ || 22 ||
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
తత్రాగమో రోగమేవమేవం ప్రకోపణమేవం యోనిమేవమధిష్ఠాన- మేవమాత్మానమేవం వేదనమేవం రూపశబ్దగంధరసస్పర్శమేవం పూర్వ- రూపమేవముపద్రవమేవం వృద్ధిస్థానక్షయాన్వితమేవముదర్కమేవం నామానం| తస్మిన్నియం ప్రతీకారస్య ప్రవృత్తిరన్యథా నివృత్తిః| ప్రత్యక్షతస్త్వాఽఽతురస్య యథాస్వమింద్రియైర్వర్ణసంస్థానప్రమా- ణోపచయఛాయావిణ్మూత్రఛర్దితాధిక్యమాంత్రకూజనమంగుల్యా- దిషు సంధిషు స్ఫుటనం దేహశకృద్ వ్రణాదిగంధం సుప్తశీతో- ష్ణస్తంభనసంస్పందశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శంచ| ప్రకృతివికృతి- యుక్తమాస్యరసంతు ప్రశ్నేన తథా సుచ్ఛర్దనదుచ్ఛర్దనత్వం మృదు- క్రూరకోష్ఠతాం స్వప్నదర్శనమభిప్రాయం జన్మామయప్రవృత్తినక్షత్ర- ద్విష్టేష్టసుఖదుఃఖాని చ| తథా వయఃప్రత్యక్షేణ చ| అను- మానతస్తు యూకాపసర్పణేన శరీరవైరస్యం| మక్షికోప- సర్పణేన శరీరమాధుర్యం| తథాఽగ్నిం జరణశక్త్యా| బలం వ్యాయామశక్త్యా| గూఢలింగం వ్యాధిముపశయాఽనుపశ్యతః| దోషప్రమాణపచారవిశేషేణాయుషః క్షయం రిష్టైః| ప్రకృతి- సత్త్వసారసాత్మ్యబలాననుశీలనేనేతి||23||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
తత్రాగమ ఆయుర్వేదోపదేశః | తేనాగమేనైకైకం రోగమేవం ప్రకోపణమిత్యాదినా పరీక్షేత | యథా శాస్త్రే కస్య రోగస్య కిం ప్రకోపణాద్యుక్తమస్మింశ్చాఽతురే కిమస్తీతి | ప్రకోపణమాహారాది | యోనిః కారణం వాతాది | ఆత్మా స్వరూపమధిష్ఠానమాశ్రయః | వేదనా రుజా | రుపాదయః ప్రసిద్ధాః | ఉదర్కో వ్యాధేః ఫలం | ప్రత్యక్షతస్త్వాతురస్య యథాస్వమింద్రయైర్వణాదికం పరీక్షేత | తత్ర వర్ణాదికం దర్శనేన | ఆంత్రకూజనాదికం శ్రోత్రేణ | శీతాదికం స్పర్శం ప్రాకృతం వైకృతంచ స్పర్శేన | ఆస్యరసం సుచ్ఛర్దనత్వాదికంచ ప్రశ్నేన | జన్మదేశకాలాహారమాతాపిత్రాదివిశేషంచ | వయః ప్రశ్నేన ప్రత్యక్షేణ చ | జన్మదివసదర్శనాది చ | అనుమానాదికమనుశీలనాంతం సుబోధం | అపసర్పణమపహాయ గమనం | ఉపసర్పణమభిముఖగమనం | అపచారోఽపథ్యవిశేషః | తస్యాల్పబహుత్వేన దోషస్యాల్పత్వబహుత్వం కల్పయేత్ | ప్రకృతిర్వాతాదికృతా | సత్త్వం ప్రసిద్ధం | సామ్యముచితం || 23 ||
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
భవతి చాత్ర- జ్ఞానబుద్ధిప్రదీపేన యో నావిశతి యోగివత్| ఆతురస్యాఽంతరాత్మానం న స రోగాంశ్చికిత్సతి||24||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్రేతిపద్యబంధే తంత్రరీతిః | జ్ఞానసహితా బుద్ధిః జ్ఞానబుద్ధిః | సైవ పదార్థదర్శనహేతుత్వాత్ ప్రదీపం | తేన జ్ఞానబుద్ధిప్రదీపేనాఽఽతురస్య తమోగ్రహభూతమంతరాత్మానం యోగివద్యో నావిశతి స రోగాన్ న చికిత్సతి | చికిత్సితుం న శక్నోతీత్యర్థః || 24 ||
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
ద్వావిమౌ వ్యాధితౌ వ్యాధిస్వరూపస్యాప్రకాశకౌ| తద్యథైకౌ గురువ్యాధిః సత్త్వదేహబలాశ్రయాత్| లఘువ్యాధివదాభాతి లఘువ్యాధిరతోఽన్యథా| బాహ్యావయవమాత్రేణ తయోర్ముహ్యతి బాలిశః| తతోఽల్పమల్పవీర్యం వా విపరీతమతోఽథవా| పథ్యం విపర్యయే యుంజన్ ప్రాణాన్ ముష్ణాతి రోగిణాం||25||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
ద్వావిమావిత్యాదినా ఆతురస్వరూపస్య దుర్విజ్ఞేయత్వం ప్రకాశయతి-ద్వావిమావాతురౌ వ్యాధిస్వరూపస్యాప్రకాశకౌ | ఏతయోః స్థితస్య వ్యాధేః స్వరూపం జ్ఞాతుం న శక్యత ఇత్యర్థః | కౌ తావిత్యాహ | తద్యథా ఏకో వ్యాధితో గురువ్యాధితః సన్ సత్త్వదేహబలాధిక్యాత్ లఘువ్యాధివదాభాతి | తత్ర్ హి యో బాలిశః స్వల్పజ్ఞః స బాహ్యావయవమాత్రం దృష్ట్వా స్వరూపజ్ఞానే ముహ్యతి | తతో మూఢః సన్నల్పమాత్రమల్పవీర్యం వాపథ్యం విపరీతే గురువ్యాధౌ ప్రయుంజానో వైద్యో రోగిణాం ప్రాణాన్ ముష్ణాతి | అతోఽథవా విపరీతం బహుమాత్రం బహువీర్యం వా పథ్యం విపర్యయే లఘువ్యాధౌ యుంజానః ప్రాణాన్ ముష్ణాతీత్యర్థః || 25 ||
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
జ్ఞానాంశేన న హి జ్ఞానం కృత్స్నే జ్ఞేయే ప్రవర్తతే| బుభుత్సేత భిషక్తస్మాత్తత్వం తంత్రానుశీలనాత్| అభియుక్తస్తు సతతం సర్వమాలోచ్య సర్వథా| న జాతు స్ఖలతి ప్రాజ్ఞో విషమేఽపి క్రియాపథే||26||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
తథా భిషగ్వైద్యః తంత్రానుశీలనేన వ్యాధేస్తత్త్వం బుభత్సేత | బోద్ధుమిచ్ఛేదిత్యర్థః | యతో జ్ఞానాంశేన స్వల్పేన జ్ఞానేన కృత్స్నే జ్ఞేయే జ్ఞానం న ప్రవర్తతే న హ్యేకేన జ్ఞాతేనాన్యదజ్ఞాతం జ్ఞాతం భవతి | యస్తు ప్రాయః కర్మణి చాఽభియుక్తః స విషమే దురవగాహే చికిత్సామార్గే న స్ఖలతి || 26 ||
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
ఆగంతురన్వేతి నిజం వికారంనిజస్తథాగఽంతుమతిప్రవృద్ధః| తత్రానుబంధం ప్రకృతించ సమ్యగ్జ్ఞాత్వా తతః కర్మ సమారభేత| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే రోగభేదీయో నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||3||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
కిం కృత్వా ? సర్వథా సర్వేణ ప్రకారేణ సర్వమాతురగతమాలోచ్య | ఏవం హి యతో దృశ్యతే | నిజం వికారమతిప్రవృద్ధ ఆగంతురన్వేతి | ఆగంతుమతిప్రవృద్ధో నిజః అన్వేతి | స్వరూపం త్వత్తవా తదానుగుణ్యేన వర్తత ఇత్యర్థః | తత్ర త్వనుబంధం స్వరూపంచ వ్యాధీనామిదంతయా జ్ఞాత్వా పశ్చాచ్చికిత్సార్థం కర్మ సమారభేత || 27 || ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసZంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ద్వావింశోఽధ్యాయః