5. rōgānutpādanīyaḥ

Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રોગાનુત્પાદનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માઽહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સ્વસ્થવૃત્તં પ્રકૃતમ્| વેગધારણશીલસ્ય ચ સ્વાસ્થ્યાસમ્ભવઃ| અતો વેગધારણપ્રતિષેધેન ચ રોગાનુપ્તત્તિઃ| તામધિકૃત્યાહ આરભ્યતે- અથાત્ ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2

વેગાન્ન ધારયેદ્વાતવિણ્મૂત્રક્ષવતૃટ્ક્ષુધામ્ નિદ્રાકાસશ્રમશ્ચાસજૃમ્ભાશ્રુચ્છર્દિરેતસામ્||૨||

વેગાનાં પ્રાપ્તાનાં પ્રતિષેધાત્ રોગોત્પત્તિરુચ્યતે- વેગાનિત્યાદિ| વાતાદીનાં પ્રાપ્ત ઉત્સર્ગો ન પ્રતિષેદ્ધવ્યઃ| વાતાદિક્રમેણૈવ ઉદ્દેશવન્નિર્દેશઃ|| ૨||

Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3

અધોવાતસ્ય રોધેન ગુલ્મોદાવર્તરુક્ક્લમાઃ| વાતમોઓત્રશકૃત્સઙ્ગદૃષ્ટ્યગ્નિવધહૃદ્ગદાઃ| સ્નેહસ્વેદવિધિસ્તત્ર વર્તયો ભોજનાનિ ચ| પાનાનિ બસ્તયશ્ચૈવ શસ્તં વાતાનુલોમનમ્||૩||

ઊર્ધ્વાધોભેદેન દ્વિવિધો વાતઃ| તત્ર મૂત્રપુરીષસમાનયોગક્ષેમત્વાદધોવાતઃ| પ્રથમમુચ્યતે અધોવાતસ્ય ગુદવાતસ્ય રોધેન ગુલ્માદ્યુત્પત્તિઃ| ઉદાવર્ત અર્શોનિદાને વક્ષ્યતે| તથા રુગ્ ભવતિ ક્લમશ્ચ| પુનશ્ચ વાતાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| દૃષ્ટેરગ્નેશ્ચ નાશઃ|| ૩||

Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4

શકૃતઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટપ્રતિશ્યાયશિરોરુજઃ| ઊર્ધ્વવાયુઃ પરીકર્તો હૃદયસ્યોપરોધનમ્| મુખેન વિટ્પ્રવૃત્તિશ્ચ પૂર્વોક્તાશ્ચામયાઃ સ્મૃતાઃ||૪||

શકૃતઃ પુરીષસ્ય રોધેન પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટાદયઃ| ઉદ્વેષ્ટનમિવોદ્વેષ્ટઃ,પિણ્ડિકયોરુદ્વેષ્ટઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટઃ| પિણ્ડિકેતિ જઙ્ઘાકાણ્ડસ્ય પશ્ચિમે ભાગે પિણ્ડાકૃતિ કઠિનં માંસમ્| તત્ર ઉદ્વેષ્ટનેનેવ રુગ્ભવતીત્યર્થઃ| સર્વે ચેહોક્તરોગા વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| વિશા ચ માર્ગસ્ય નિરોધાત્પ્રતિહતનિવૃત્તસ્ય વાયોરૂર્ધ્વં પ્રવૃત્તિઃ| જઠરે સમન્તાત્ ચ્છેદમિવ પરિકર્તનમ્| હૃદયસ્ય ચ બન્ધઃ| પૂર્વોક્તાઃ વાતરોધરોગાશ્ચ||૪||

Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5

અઙ્ગ-ભઙ્ગાશ્મરી-બસ્તિ-મેઢ્ર-વંક્ષણ-વેદનાઃ| મૂત્રસ્ય રોધાત્પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાસ્તદૌષધમ્||૫||

મૂત્રસ્ય રોધાદઙ્ગભઙ્ગાદયઃ| ભઙ્ગ ઇવ સ્ફોટનમિવ ભઙ્ગઃ અઙ્ગભઙ્ગઃ| બસ્ત્યાદીનાં વેદનયા સમ્બન્ધઃ| પૂર્વે ચ વાતશકૃદ્રોધોક્તા રોગાશ્ચ| તેષાં વાતાદિત્રયરોધજાતાનાં રોગાણાં ફલવર્ત્યાદિ સામાન્યમૌષધમ્||૫||

Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6

વર્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ સ્વેદનં બસ્તિકર્મ ચ| અન્નં પાનં ચ વિડ્ભેદિ વિડ્રોધોત્થેષુ યક્ષ્મસુ||૬||

વર્તિઃ તીક્ષ્ણદ્રવ્યકૃતા ગુદપ્રણિધેયા| અવગાહઃ વાતહરદ્રવ્યસાધિતે દ્રવે દ્રોણીસ્થિતે મગ્નદેહસ્યાવસ્થાનમ્| બસ્તિકર્મ મલપ્રવૃત્તયે નિરૂહયોજના વક્ષ્યમાણા (સૂ૦અ૦૨૮)|વિડ્રોધોત્થેષુ વિડ્ભેદ્યન્નં પાનં વિશેષેણ||૬||

Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7

મૂત્રજેષુ તુ પાને ચ પ્રાગ્ભક્તં શસ્યતે ઘૃતમ્| જીર્ણાન્તિકં ચોત્તમયા માત્રયા યોજનાદ્વયમ્| અવપીડકમેતચ્ચ સંજ્ઞિતં..........................||૭||

મૂત્રરોધજેષુ તુ વિશેષેણ ભોજનપૂર્વં ઘૃતપાનં જીર્ણાન્તિકં ચ ઘૃતં પ્રશસ્યતે| જીર્ણાન્તિકં યદ્ધ્યસ્તનેઽન્ને જીર્ણે યુજ્યતે, ઉત્તમયા માત્રયા, અહોરાત્રજરણલક્ષણયા ઇતિ પ્રાગ્ભક્તસ્નેહયોજના જીર્ણાન્તિકસ્નેહજોજના ચ| ઉભયમવપીડકમુચ્યતે| તેન પ્રદેશેષ્વવપીડકશબ્દેન ઇદં યોજનાદ્વયં વિજ્ઞેયમ્||૭||

Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8

..................................ધારણાત્પુનઃ| ઉદ્ગારસ્યારુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ| આધ્માનકાસહિધ્માશ્ચ હિધ્માવત્તત્ર ભેષજમ્||૮||

પુનઃ શબ્દઃ સામાન્યનિર્દિષ્ટવાતપ્રકારોક્તશિષ્ટોદ્ગારાખ્યવાતપરામર્શાય| ઉદ્ગારસ્ય પુનર્ધારણાદરુચ્યાદયઃ| ઉરો વક્ષઃ, હૃદયં તસ્યાધસ્તયોર્વિબન્ધઃ અન્તસ્તમ્ભ ઇવ| વાયુના કુપિતેન નાભેરધઃ સશૂલમાપૂર આધ્માનઃ| એતેષુ રોગેષુ ચિકિત્સિતસ્થાને વક્ષ્યમાણા (અ૦-૬) હિધ્માચિકિત્સા કાર્યા||૮||

Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9

શિરોર્તીન્દ્રિયદૌર્બલ્યમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતં ક્ષુતેઃ| તીક્ષ્ણધૂમાઞ્જનાઘ્રાણનામનાર્કવિલોકનૈઃ| પ્રવર્તયેત્ક્ષુતિં સક્તાં સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ ચ શીલયેત્| યોજ્યં વાતઘ્નમન્નં ચ ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૯||

ક્ષુતેઃ ક્ષવથો રોધાત્ શિરોર્ત્યાદિરોગોત્પત્તિઃ, ઇન્દ્રિયાણાં દર્શનાદીનામશક્તત્વં સ્વવિષયગ્રહણે દૌર્બલ્યમ્| અત્ર તીક્ષ્ણધૂમાદિભિઃ સક્તામપ્રવર્તમાનાં ક્ષુતિં પ્રવર્તયેત્; તીક્ષ્ણો ધૂમો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ (સૂ૦અ૦-૨૫) ભોજનસ્ય પશ્ચાત્કાલિકમેવ ઘૃતં યોજ્યમ્||૯||

Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10

શોષાઙ્ગસાદ-બાધિર્ય-સમ્મોહ- ભ્રમ-હૃદ્ગદાઃ| તૃષ્ણાયા નિગ્રહાત્તત્ર શીતઃ સર્વો વિધિર્હિતઃ||૧૦||

તૃષ્ણાયા નિગ્રહાદ્રોધાત્ શોષાદ્યુદ્ભવઃ| બાધિર્યમશ્રુતિઃ| મોહ એવ સમ્મોહઃ| તત્ર તૃડ્રોધે સર્વો વિધિઃ સ્નાનાન્નપાનાદિકઃ શીતઃ કાર્યઃ||૧૦||

Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11

અઙ્ગભઙ્ગારુચિગ્લાનિકાર્શ્યશૂલભ્રમાઃ ક્ષુધઃ| તત્ર યોજ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પઞ્ચ ભોજનમ્||૧૧||

ક્ષુધો વેગરોધાદઙ્ગાદ્યુત્પત્તિઃ| તત્ર ચ લઘુ શાલ્યાદિ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનં વિધેયમ્||૧૧||

Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12

નિદ્રાયા મોહમૂર્ધાક્ષિગૌરવાલસ્યજૃમ્ભિકાઃ| અઙ્ગમર્દશ્ચ તત્રેષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ||૧૨||

નિદ્રવેગધારણાન્મોહશિરોગૌરવાદયઃ| તત્ર સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ યોજ્યાનિ| સંવાહનં સ્વલ્પમર્દનમ્||૧૨||

Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13

કાસસ્ય રોધાત્તદ્વૃદ્ધિઃ શ્વાસારુચિહૃદામયાઃ| શોષો હિધ્મા ચ કાર્યોઽત્ર કાસહા સુતરાં વિધિઃ||૧૩||

કાસસ્ય વેગરોધાત્ કાસવૃદ્ધ્યાદ્યુત્પત્તિઃ| તત્ર કાસચિકિત્સિતવિહિતો (ચિ૦ અ૦-૪) વિધિઃ કાર્યઃ||૧૩||

Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14

ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમશ્વાસાદ્વિધારિતાત્| હિતં વિશ્રમણં તત્ર વાતઘ્નશ્ચ ક્રિયાક્રમઃ||૧૪||

અધ્વવ્યાયામાદિસાહસેન સદ્યઃ ઉત્પન્નઃ શ્વાસઃ શ્રમશ્વાસઃ, તદ્વેગરોધાત્ ગુલ્માદ્યુત્પત્તિઃ| તત્ર વિશ્રમણં વાતઘ્ની ચ ક્રિયા હિતા||૧૪||

Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15

જૃમ્ભયાઃ ક્ષવવદ્રોગાઃ સર્વશ્ચાનિલજિદ્વિધિઃ||૧૫||

જૃમ્ભાવેગરોધાત્ ક્ષુતિવદ્રોગોત્પત્તિઃ તત્ર વાતઘ્ની હિતા| જૃમ્ભા સમુખવિકાસો ગાત્રવિનામઃ||૧૫||

Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16

પીનસાક્ષિશિરોહૃદ્રુઙ્મન્યાસ્તમ્ભારુચિભ્રમાઃ| સગુલ્મા બાષ્પતસ્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ||૧૬||

બાષ્પસ્યાશ્રુણો વેગરોધાત્પીનસાદ્યુત્પત્તિઃ| પીનસો નાસાસ્રાવઃ| અક્ષ્યાદીનાં રુજયા સમ્બન્ધઃ| તત્ર સ્વપ્નાદિકં ચિકિત્સા|| ૧૬||

Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17

વિસર્પકોઠકુષ્ઠાક્ષિકણ્ડૂપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસવ્યઙ્ગશ્વયથવો વમેઃ| ગણ્ડૂષધૂમાનાહારં રૂક્ષં ભુક્ત્વા તદુદ્વમઃ| વ્યાયામઃ સ્રુતિરસ્રસ્ય શસ્તં ચાત્ર વિરેચનમ્| સક્ષારલવણં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થે ચ શસ્યતે||૧૭||

વમેઃ છર્દિષઃ વેગધારણાદ્વિસર્પાદ્યુત્પત્તિઃ| કોઠઃ શ્યાવાનિ મણ્ડલાનિ| તત્ર ગણ્ડૂષાદિકા ચિકિત્સા રૂક્ષં ચાન્નં ભુક્ત્વા ઉદ્વમેત્| સ્નિગ્ધસ્ય કફોત્ક્લેશકરત્વાત્| એતાવતા હિ પ્રાણો વાયુઃ સ્વમાર્ગં ગૃહ્ણાતિ| ક્ષારલવણાભ્યાં યુક્તં તૈલમભ્યઙ્ગે ચ યોજયેત્|| ૧૭||

Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18

શુક્રાન્તત્સ્રવણં ગુહ્યવેદનાશ્વયથુજ્વરાઃ| હૃદ્વ્યથામૂત્રસઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગવર્ધ્માશ્મષણ્ડતાઃ| તામ્રચૂડસુરાશાલિબસ્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહનમ્| બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ સિદ્ધમ્ભજેત્ક્ષીરં પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ| તત્ર સેવેત ....................................||૧૮||

શુક્રવેગરોધાત્ શુક્રસ્રાવાદ્યુત્પત્તિઃ| ષણ્ડતા સ્ત્રીગમનાશક્તતા| તત્ર ચ તામ્રચૂડાદિકા ચિકિત્સા| તામ્રચૂડઃ કુક્કુટઃ| બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ ત્રપુસપ્રભૃતિભિઃ સિદ્ધિં ક્ષીરં ભજેત્| પ્રિયાશ્ચ યુવતીઃ||૧૮||

Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19

............................સર્વં ચ વર્જયેદ્વેગધારિણમ્| વિડ્વામિનં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં તૃટ્શૂલપીડિતમ્||૧૯||

ન ચ સર્વસ્મિન્ વેગરોધિનિ ચિકિત્સા કાર્યા|| ૧૯||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20

રોગાઃ સર્વેઽપિ જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ||૨૦||

વેગધારણે દોષાનુક્ત્વા ઉદીરણે રોગાનાહ - રોગા ઇત્યાદિ| યદ્યેવં ધારણગ્રહણં ન કર્તવ્યમુદીરણેન સર્વરોગોત્પત્તેઃ| ઉદીરણેનાપિ ધારણે| નિર્દિષ્ટાનામેવ રોગાણામુત્પત્તિઃ પ્રસજ્યતે તન્નિવૃત્ત્યર્થં ધારણગ્રહણાર્થમ્|| ૨૦||

Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21

નિર્દિષ્ટં સાધનં તત્ર ભૂયિષ્ઠં યે તુ તાન્પ્રતિ| તતશ્ચાનેકધા પ્રાયઃ પવનો યત્પ્રકુપ્યતિ| અન્નપાનૌષધં તસ્ય યુઞ્જીતાતોઽનુલોમનમ્||૨૧||

યદિ ધારણોદીરણાભ્યાં સર્વે રોગાઃ પ્રજાયન્તે અતો વાતાદિરોધેન ગુલ્માદિવચનમનર્થકરમિત્યાહ- નિર્દિષ્ટમિત્યાદિ| તત્ર તયોર્વેગધારણોદીરણયોર્મધ્યે વેગધારણાચ્ચિરકાલભાવિનઃ સપ્રત્યવાયા રોગા ભવન્તિ| ઉદીરણાન્ન તથા| તેન ભૂયિષ્ઠં યે સમ્ભવન્તિ તાન્પ્રતિ ચિકિત્સિતં નિર્દિષ્ટમિત્યર્થઃ| અસ્માદ્વેગધારણાદિતરેભ્યઃ પવન એવ કુપ્યતિ યત્તસ્માદનુલોમનમસ્ય હિતમ્|| ૨૧||

Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22

પાયુમેહનમુષ્કેષુ શૂલં શોષા હૃદિ વ્યથા| તેષુ તેષુ વિકારેષુ યથાસ્વં ચ ચિકિત્સિતમ્| ક્રમાદપામપિ મણૌ પઙ્કોઽવશ્યં ભવત્યતઃ| ઉત્તિષ્ઠેત યથાકાલં મલાનાં શોધનં પ્રતિ||૨૨||

એવં સ્વાસ્થ્યસંવાહનરોગોત્પત્તિરક્ષણપ્રસઙ્ગેનેદમપ્યુચ્યતે- ક્રમાદિત્યાદિ| યથા નિર્મલેઽપિ મણાવલિઞ્જરે સ્થિતાનાં સ્વભાવનિર્મલાનામપ્યપાં ક્રમાત્કાલપરિવાસાત્ પઙ્કોઽવશ્યં ભવતિ તથા ઋતુચર્યાયા અનુષ્ઠાતુરપિ દેહે દોષસઞ્ચયઃ; અતો હેતોર્યથાકાલમુક્તશોધનકાલાનતિક્રમેણ મલાનાં દોષાણાં શોધનં પ્રતિ સેવાર્થમુત્તિષ્ઠેત ચેષ્ટેત|| ૨૨||

Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23

ચયકાષ્ઠામુપારુહ્ય કુર્વતે તે હ્યુપેક્ષિતાઃ| પ્રાયશઃ સુચિરેણાપિ ભેષજદ્વેષિણો ગદાન્| અતિસ્થૌલ્યાગ્નિસદનમેહકુષ્ઠહૃતૌજસઃ| સ્રોતોરોધાક્ષવિભ્રંશશ્વાસશ્વયથુપાણ્ડુતાઃ| આમોરુસ્તમ્ભજઠરકૃચ્છ્રાલસકદણ્ડકાન્| તૃપ્તિપ્રમીલકાત્વસ્યગ્રહણ્યર્શોભગન્દરાન્| પ્લીહાવિદ્રધિવીસર્પમદસંન્યાસપીનસાન્| ચ્છર્દિગણ્ડકૃમિગ્રન્થિતન્દ્રાદુઃસ્વપ્નદર્શનમ્| કણ્ઠામયાન્મૂર્ધરુજં પ્રણાશં બુદ્ધિનિદ્રયોઃ| તેજોવર્ણબલાનાં ચ તૃપ્યતો બૃંહણૈરપિ| ઉચિતૈરપિ ચાહારૈર્યસ્માદસ્ય વહન્તિ ન| દોષોપલિપ્તવદના રસં રસવહાઃ સિરાઃ| વમનાદીનતો યુઞ્જ્યાત્સ્વસ્થસ્યૈવ યથાવિધિ||૨૩||

હિ યસ્માત્ભેષજં વમનાદિ યે દ્વિષન્તિ ન સેવન્તે તેષાં દોષાશ્ચ યાવસ્થામુપારૂઢા ઉપેક્ષિતાશ્ચ સુચિરેણાપિ રોગાન્કુર્વતે યથાસમ્ભવમતિ સ્થૌલ્યાદીન્| હૃતૌજઃ શબ્દઃ પુઁલ્લિઙ્ગઃ સન્નિપાતજ્વરપર્યાયઃ| `સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હૃતૌજસમ્' અક્ષવિભ્રંશઃ ઇન્દ્રિયવિનાશઃ| અલસકદણ્ડકૌ વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ (સૂ૦અ૦૧૧)| તૃપ્તિઃ અભુક્તેઽપિ ભુક્તાભિમાનિતા| પ્રમીલકં સ્તૈમિત્યમ્| અમ્લપિત્તસ્યાપરનામેત્યન્યે પઠન્તિ ; યથા- પચ્યમાનં વિદાહ્યન્નં રક્તાદીન્ કોપયેદ્યદા| પિત્તં ચ કોપયેદાશુ કફસ્થાનાનિલેરિતમ્||૧|| તદા ભવતિ હૃચ્છૂલમુખવૈરસ્યસાદનમ્| લવણં તિક્તમમ્લં ચ સતતં ચ્છર્દયત્યપિ||૨|| દાહોઽતિનિદ્રા વિટ્સઙ્ગો વૈવર્ન્યં કાર્શ્યમેવ ચ | અરોચકો હ્યુત્સુકિતા પ્રસેકઃ શ્લેષ્મણસ્તથા||૩|| સ્યુર્યત્રૈનાતિ લિઙ્ગાનિ નિર્દિશેત્તત્પ્રમીલકમ્| પર્યાયાદમ્લપિત્તં ચ તથા પિત્તવિષૂચિકા||૪|| ઇતિ| ઉચિતૈઃ સાત્મ્યૈર્બૃંહણૈરપિ ચાહારૈઃ તૃપ્તિં યાતસ્તેજસો વર્ણસ્ય બલસ્ય ચ નાશઃ| યસ્માદ્દોષોપલિપ્તમુખા રસવહાઃ સિરા રસં ન વહન્તિ| તદર્થં વમનાદીનુપક્રમાન્ યોજયેત્ સ્વસ્થસ્યૈવ| ન તુ રોગવિશેષાન્તરત્વેન||૨૩||

Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25

દોષાઃ કદાચિત્કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્હ્ઘનપાચનૈઃ| યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ||૨૪|| યથાક્રમં યથાયોગમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| રસયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્||૨૫||

અન્યત્ સુબોધમ્||૨૫||

Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26

ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈર્બૃંહણં ક્રમાત્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમમાંસક્ષીરઘૃતાદિભિઃ| હૃદ્યદીપનભૈષજ્યસંયોગાદ્રુચિપક્તિદૈઃ| સાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનનિરૂહસ્નેહબસ્તિભિઃ| તથા સ લભતે શર્મ સર્વપાવકપાટવમ્| ધીવર્ણેન્દ્રિયવૈમલ્યં વૃષતાં દૈર્ઘ્યમાયુષઃ||૨૬||

બહુષો ભેષજપ્રયોગાત્ક્ષપિતે શરીરે આહારૈરેવ બૃંહણં ક્રમાત્ સ્વલ્પં પુષ્ટિકરં સર્વં પથ્યમ્| કિમ્ભૂતૈરાહારૈઃ? શાલ્યાદિભિર્હૃદ્યેન દીપનેન ચૌષધેન સંયોગાદ્રુચિપ્રદૈરગ્નિબલપ્રદૈશ્ચ| સર્વપાવકાનાં જાઠરસ્ય (અગ્નેઃ) ધાત્વગ્નીનાઞ્ચ પટુત્વમ્||૨૬||

Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27

યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિક્ષતભઙ્ગાદિસમ્ભવાઃ| કામક્રોધભયાદ્યાશ્ચ તે સ્યુરાગન્તવો ગદાઃ||૨૭||

નિજરોગોત્પત્તિકારણપરિહારપ્રસઙ્ગેનાગન્તવો રોગાઃ તત્પરિહારાશ્ચોચ્યન્તે- યે ભૂતેત્યાદિ| ભૂતાદિસમ્ભવા રોગા રાગાદયશ્ચાગન્તવો વ્યાધયઃ| આગન્તુત્વં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્||૨૭||

Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28

ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ| દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્| અથર્વવિહિતા શાન્તિઃ પ્રતિકૂલગ્રહાર્ચનમ્| ભૂતાદ્યસ્પર્શનોપાયો નિર્દિષ્ટશ્ચ પૃથક્ પૃથક્| અનુત્પત્ત્યૈ સમાસેન વિધિરેષ પ્રદર્શિતઃ| નિજાગન્તુવિકારાણામુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||૨૮||

તેષામાગન્તૂનામનુત્પત્ત્યૈ વિધિઃ પ્રજ્ઞાપરાધત્યાગાદિઃ| પ્રજ્ઞાપરાધઃ દિનચર્યાદ્યુક્તવિધ્યતિક્રમઃ| દેશાદિવિજ્ઞાનેન વિષયસ્થં મનઃ સ્પષ્ટતાં યાતિ| એવમભિજનોહમ્|તત્ર ચેદમુચિતમિદમનુચિતમ્| એવમહમર્થવાનેવમહં શૂરઃ| ઇદમસ્મિન્દેશે કાલે ચોચિતમિદં નેતિ બહુવિધં પરિકલ્પનં દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનમ્| ભૂતગ્રહાદીનામસ્પર્શને ય ઉપાયો ભૂતવિદ્યાયાં નિર્દિષ્ટઃ| તથા ચ તેષુ ભૂતેષુ કેચિત્સ્પૃશન્તોઽધિતિષ્ઠન્તિ| કેચિજ્જિઘૃક્ષન્તે| ઇત્યેવમાદ્યુક્તમિતિ| દ્વિવિધો રોગોત્પત્ત્યભાવાય ઉત્પન્નાનાં ચ રોગાણાં નાશાય વિધિઃ પ્રદર્શિતઃ(ઉ૦અ૦-૭-૧૦)||૨૮||

Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29

શીતોદ્ભવં દોષચયં વસન્તે વિશોધયન્ ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે| ઘનાત્યયે વાર્ષિકમાશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતુ રોગાનૃતુજાન્ન જાતુ||૨૯||

દોષાણાં હિ શોધનમુક્તમ્, તસ્ય તુ કાલ ઉચ્યતે- શીતોદ્ભવમિત્યાદિ| ઇતિ સાધારણેષુ કાલેષુ દોષાનતિવાહયન્ ઋતુજાન્ રોગાન્ન કદાચિત્પ્રાપ્નોતિ| અતિશીતાદિકાલેષુ અયોગાદિશઙ્કા||૨૯||

Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5

સ્વાસ્થ્યસંવર્ધકં વૃત્તમ્ નિત્યં હિતાહારવિહારસેવી સમીક્ષ્યકારી વિષયેષ્વસક્તઃ| દાતા સમઃ સત્યપરઃ ક્ષમાવાન્ આપ્તોપસેવી ચ ભવત્યરોગઃ| અર્થેષ્વલભ્યેષ્વકૃતપ્રયત્નં કૃતાદરં નિત્યમુપાયવત્સુ| તત્કાલયુક્તં યદિ નાસ્તિ દૈવમ્| કાલોઽનુકૂલો વિષયા મનોજ્ઞા ધર્મ્યાઃ ક્રિયાઃ કર્મ સુખાનુબન્ધિ| સત્ત્વં વિધેયં વિશદા ચ બુદ્ધિઃ ભવન્તિ ધીરસ્ય સદા સુખાય||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિહ્મગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રોગાનુત્પાદનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

નિત્યં હિતાહારેત્યાદિ સુબોધમ્| તથા યઃ પુરુષાર્થેષ્વલભ્યેષ્વપરિચ્છિન્ન લાભેષુ વસ્તુષ્વનારબ્ધયત્નઃ ઉપાયવત્સુ શક્યમાનેષુ કૃતપ્રયત્નઃ જિતેન્દ્રિયશ્ચ તં રોગા નાનુપતન્તિ તત્કાલયુક્તાદ્વિના દૈVવાત્| દૈવે પૂર્વકૃતે કર્મણિ દુષ્ટે તત્કાલં ફલવત્યવશ્યમેવ રોગોત્પત્તિઃ| કાલોઽનુકૂલઃ હીનાતિમિથ્યાયોગવર્જિતઃ અર્થલાભાદિફલપ્રદશ્ચ| વિષયાઃ શ્બ્દાદયઃ મનોજ્ઞાઃ પ્રિયાઃ| ક્રિયાશ્ચ પ્રધાનાઃ| કર્મ ચોભયલોકસુખાનુબન્ધિ| સત્ત્વં મનઃ| વિધેયમપરવશમ્| વિશદા નિર્મલા બુદ્ધિઃ| એતાનિ ધૈર્યયુક્તસ્ય સુખાય કલ્પન્તે||૩૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||