5. rōgānutpādanīyaḥ

Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રોગાનુત્પાદનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માઽહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2

વેગાન્ન ધારયેદ્વાતવિણ્મૂત્રક્ષવતૃટ્ક્ષુધામ્ નિદ્રાકાસશ્રમશ્ચાસજૃમ્ભાશ્રુચ્છર્દિરેતસામ્||૨||

Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3

અધોવાતસ્ય રોધેન ગુલ્મોદાવર્તરુક્ક્લમાઃ| વાતમોઓત્રશકૃત્સઙ્ગદૃષ્ટ્યગ્નિવધહૃદ્ગદાઃ| સ્નેહસ્વેદવિધિસ્તત્ર વર્તયો ભોજનાનિ ચ| પાનાનિ બસ્તયશ્ચૈવ શસ્તં વાતાનુલોમનમ્||૩||

Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4

શકૃતઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટપ્રતિશ્યાયશિરોરુજઃ| ઊર્ધ્વવાયુઃ પરીકર્તો હૃદયસ્યોપરોધનમ્| મુખેન વિટ્પ્રવૃત્તિશ્ચ પૂર્વોક્તાશ્ચામયાઃ સ્મૃતાઃ||૪||

Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5

અઙ્ગ-ભઙ્ગાશ્મરી-બસ્તિ-મેઢ્ર-વંક્ષણ-વેદનાઃ| મૂત્રસ્ય રોધાત્પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાસ્તદૌષધમ્||૫||

Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6

વર્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ સ્વેદનં બસ્તિકર્મ ચ| અન્નં પાનં ચ વિડ્ભેદિ વિડ્રોધોત્થેષુ યક્ષ્મસુ||૬||

Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7

મૂત્રજેષુ તુ પાને ચ પ્રાગ્ભક્તં શસ્યતે ઘૃતમ્| જીર્ણાન્તિકં ચોત્તમયા માત્રયા યોજનાદ્વયમ્| અવપીડકમેતચ્ચ સંજ્ઞિતં..........................||૭||

Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8

..................................ધારણાત્પુનઃ| ઉદ્ગારસ્યારુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ| આધ્માનકાસહિધ્માશ્ચ હિધ્માવત્તત્ર ભેષજમ્||૮||

Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9

શિરોર્તીન્દ્રિયદૌર્બલ્યમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતં ક્ષુતેઃ| તીક્ષ્ણધૂમાઞ્જનાઘ્રાણનામનાર્કવિલોકનૈઃ| પ્રવર્તયેત્ક્ષુતિં સક્તાં સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ ચ શીલયેત્| યોજ્યં વાતઘ્નમન્નં ચ ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૯||

Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10

શોષાઙ્ગસાદ-બાધિર્ય-સમ્મોહ- ભ્રમ-હૃદ્ગદાઃ| તૃષ્ણાયા નિગ્રહાત્તત્ર શીતઃ સર્વો વિધિર્હિતઃ||૧૦||

Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11

અઙ્ગભઙ્ગારુચિગ્લાનિકાર્શ્યશૂલભ્રમાઃ ક્ષુધઃ| તત્ર યોજ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પઞ્ચ ભોજનમ્||૧૧||

Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12

નિદ્રાયા મોહમૂર્ધાક્ષિગૌરવાલસ્યજૃમ્ભિકાઃ| અઙ્ગમર્દશ્ચ તત્રેષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ||૧૨||

Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13

કાસસ્ય રોધાત્તદ્વૃદ્ધિઃ શ્વાસારુચિહૃદામયાઃ| શોષો હિધ્મા ચ કાર્યોઽત્ર કાસહા સુતરાં વિધિઃ||૧૩||

Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14

ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમશ્વાસાદ્વિધારિતાત્| હિતં વિશ્રમણં તત્ર વાતઘ્નશ્ચ ક્રિયાક્રમઃ||૧૪||

Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15

જૃમ્ભયાઃ ક્ષવવદ્રોગાઃ સર્વશ્ચાનિલજિદ્વિધિઃ||૧૫||

Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16

પીનસાક્ષિશિરોહૃદ્રુઙ્મન્યાસ્તમ્ભારુચિભ્રમાઃ| સગુલ્મા બાષ્પતસ્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ||૧૬||

Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17

વિસર્પકોઠકુષ્ઠાક્ષિકણ્ડૂપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસવ્યઙ્ગશ્વયથવો વમેઃ| ગણ્ડૂષધૂમાનાહારં રૂક્ષં ભુક્ત્વા તદુદ્વમઃ| વ્યાયામઃ સ્રુતિરસ્રસ્ય શસ્તં ચાત્ર વિરેચનમ્| સક્ષારલવણં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થે ચ શસ્યતે||૧૭||

Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18

શુક્રાન્તત્સ્રવણં ગુહ્યવેદનાશ્વયથુજ્વરાઃ| હૃદ્વ્યથામૂત્રસઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગવર્ધ્માશ્મષણ્ડતાઃ| તામ્રચૂડસુરાશાલિબસ્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહનમ્| બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ સિદ્ધમ્ભજેત્ક્ષીરં પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ| તત્ર સેવેત ....................................||૧૮||

Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19

............................સર્વં ચ વર્જયેદ્વેગધારિણમ્| વિડ્વામિનં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં તૃટ્શૂલપીડિતમ્||૧૯||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20

રોગાઃ સર્વેઽપિ જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ||૨૦||

Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21

નિર્દિષ્ટં સાધનં તત્ર ભૂયિષ્ઠં યે તુ તાન્પ્રતિ| તતશ્ચાનેકધા પ્રાયઃ પવનો યત્પ્રકુપ્યતિ| અન્નપાનૌષધં તસ્ય યુઞ્જીતાતોઽનુલોમનમ્||૨૧||

Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22

પાયુમેહનમુષ્કેષુ શૂલં શોષા હૃદિ વ્યથા| તેષુ તેષુ વિકારેષુ યથાસ્વં ચ ચિકિત્સિતમ્| ક્રમાદપામપિ મણૌ પઙ્કોઽવશ્યં ભવત્યતઃ| ઉત્તિષ્ઠેત યથાકાલં મલાનાં શોધનં પ્રતિ||૨૨||

Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23

ચયકાષ્ઠામુપારુહ્ય કુર્વતે તે હ્યુપેક્ષિતાઃ| પ્રાયશઃ સુચિરેણાપિ ભેષજદ્વેષિણો ગદાન્| અતિસ્થૌલ્યાગ્નિસદનમેહકુષ્ઠહૃતૌજસઃ| સ્રોતોરોધાક્ષવિભ્રંશશ્વાસશ્વયથુપાણ્ડુતાઃ| આમોરુસ્તમ્ભજઠરકૃચ્છ્રાલસકદણ્ડકાન્| તૃપ્તિપ્રમીલકાત્વસ્યગ્રહણ્યર્શોભગન્દરાન્| પ્લીહાવિદ્રધિવીસર્પમદસંન્યાસપીનસાન્| ચ્છર્દિગણ્ડકૃમિગ્રન્થિતન્દ્રાદુઃસ્વપ્નદર્શનમ્| કણ્ઠામયાન્મૂર્ધરુજં પ્રણાશં બુદ્ધિનિદ્રયોઃ| તેજોવર્ણબલાનાં ચ તૃપ્યતો બૃંહણૈરપિ| ઉચિતૈરપિ ચાહારૈર્યસ્માદસ્ય વહન્તિ ન| દોષોપલિપ્તવદના રસં રસવહાઃ સિરાઃ| વમનાદીનતો યુઞ્જ્યાત્સ્વસ્થસ્યૈવ યથાવિધિ||૨૩||

Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25

દોષાઃ કદાચિત્કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્હ્ઘનપાચનૈઃ| યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ||૨૪|| યથાક્રમં યથાયોગમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| રસયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્||૨૫||

Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26

ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈર્બૃંહણં ક્રમાત્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમમાંસક્ષીરઘૃતાદિભિઃ| હૃદ્યદીપનભૈષજ્યસંયોગાદ્રુચિપક્તિદૈઃ| સાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનનિરૂહસ્નેહબસ્તિભિઃ| તથા સ લભતે શર્મ સર્વપાવકપાટવમ્| ધીવર્ણેન્દ્રિયવૈમલ્યં વૃષતાં દૈર્ઘ્યમાયુષઃ||૨૬||

Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27

યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિક્ષતભઙ્ગાદિસમ્ભવાઃ| કામક્રોધભયાદ્યાશ્ચ તે સ્યુરાગન્તવો ગદાઃ||૨૭||

Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28

ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ| દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્| અથર્વવિહિતા શાન્તિઃ પ્રતિકૂલગ્રહાર્ચનમ્| ભૂતાદ્યસ્પર્શનોપાયો નિર્દિષ્ટશ્ચ પૃથક્ પૃથક્| અનુત્પત્ત્યૈ સમાસેન વિધિરેષ પ્રદર્શિતઃ| નિજાગન્તુવિકારાણામુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||૨૮||

Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29

શીતોદ્ભવં દોષચયં વસન્તે વિશોધયન્ ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે| ઘનાત્યયે વાર્ષિકમાશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતુ રોગાનૃતુજાન્ન જાતુ||૨૯||

Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5

સ્વાસ્થ્યસંવર્ધકં વૃત્તમ્ નિત્યં હિતાહારવિહારસેવી સમીક્ષ્યકારી વિષયેષ્વસક્તઃ| દાતા સમઃ સત્યપરઃ ક્ષમાવાન્ આપ્તોપસેવી ચ ભવત્યરોગઃ| અર્થેષ્વલભ્યેષ્વકૃતપ્રયત્નં કૃતાદરં નિત્યમુપાયવત્સુ| તત્કાલયુક્તં યદિ નાસ્તિ દૈવમ્| કાલોઽનુકૂલો વિષયા મનોજ્ઞા ધર્મ્યાઃ ક્રિયાઃ કર્મ સુખાનુબન્ધિ| સત્ત્વં વિધેયં વિશદા ચ બુદ્ધિઃ ભવન્તિ ધીરસ્ય સદા સુખાય||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિહ્મગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રોગાનુત્પાદનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||