5. rōgānutpādanīyaḥ

Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಽಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಮ್| ವೇಗಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಸಮ್ಭವಃ| ಅತೋ ವೇಗಧಾರಣಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ಚ ರೋಗಾನುಪ್ತತ್ತಿಃ| ತಾಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ ಆರಭ್ಯತೇ- ಅಥಾತ್ ಇತ್ಯಾದಿ|| ೧||

Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2

ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯೇದ್ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಕ್ಷವತೃಟ್ಕ್ಷುಧಾಮ್ ನಿದ್ರಾಕಾಸಶ್ರಮಶ್ಚಾಸಜೃಮ್ಭಾಶ್ರುಚ್ಛರ್ದಿರೇತಸಾಮ್||೨||

ವೇಗಾನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾತ್ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರುಚ್ಯತೇ- ವೇಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉತ್ಸರ್ಗೋ ನ ಪ್ರತಿಷೇದ್ಧವ್ಯಃ| ವಾತಾದಿಕ್ರಮೇಣೈವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಿರ್ದೇಶಃ|| ೨||

Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3

ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತರುಕ್ಕ್ಲಮಾಃ| ವಾತಮೋಓತ್ರಶಕೃತ್ಸಙ್ಗದೃಷ್ಟ್ಯಗ್ನಿವಧಹೃದ್ಗದಾಃ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಿಧಿಸ್ತತ್ರ ವರ್ತಯೋ ಭೋಜನಾನಿ ಚ| ಪಾನಾನಿ ಬಸ್ತಯಶ್ಚೈವ ಶಸ್ತಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್||೩||

ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧೋ ವಾತಃ| ತತ್ರ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಮಾನಯೋಗಕ್ಷೇಮತ್ವಾದಧೋವಾತಃ| ಪ್ರಥಮಮುಚ್ಯತೇ ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ಗುದವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಉದಾವರ್ತ ಅರ್ಶೋನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಥಾ ರುಗ್ ಭವತಿ ಕ್ಲಮಶ್ಚ| ಪುನಶ್ಚ ವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ದೃಷ್ಟೇರಗ್ನೇಶ್ಚ ನಾಶಃ|| ೩||

Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4

ಶಕೃತಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋರುಜಃ| ಊರ್ಧ್ವವಾಯುಃ ಪರೀಕರ್ತೋ ಹೃದಯಸ್ಯೋಪರೋಧನಮ್| ಮುಖೇನ ವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಮಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೪||

ಶಕೃತಃ ಪುರೀಷಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಾದಯಃ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿವೋದ್ವೇಷ್ಟಃ,ಪಿಣ್ಡಿಕಯೋರುದ್ವೇಷ್ಟಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕೇತಿ ಜಙ್ಘಾಕಾಣ್ಡಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಭಾಗೇ ಪಿಣ್ಡಾಕೃತಿ ಕಠಿನಂ ಮಾಂಸಮ್| ತತ್ರ ಉದ್ವೇಷ್ಟನೇನೇವ ರುಗ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವೇ ಚೇಹೋಕ್ತರೋಗಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಃ| ವಿಶಾ ಚ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ನಿರೋಧಾತ್ಪ್ರತಿಹತನಿವೃತ್ತಸ್ಯ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಜಠರೇ ಸಮನ್ತಾತ್ ಚ್ಛೇದಮಿವ ಪರಿಕರ್ತನಮ್| ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ ಬನ್ಧಃ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ವಾತರೋಧರೋಗಾಶ್ಚ||೪||

Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5

ಅಙ್ಗ-ಭಙ್ಗಾಶ್ಮರೀ-ಬಸ್ತಿ-ಮೇಢ್ರ-ವಂಕ್ಷಣ-ವೇದನಾಃ| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ಪೂರ್ವೇ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ರೋಗಾಸ್ತದೌಷಧಮ್||೫||

ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾದಙ್ಗಭಙ್ಗಾದಯಃ| ಭಙ್ಗ ಇವ ಸ್ಫೋಟನಮಿವ ಭಙ್ಗಃ ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ವೇದನಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪೂರ್ವೇ ಚ ವಾತಶಕೃದ್ರೋಧೋಕ್ತಾ ರೋಗಾಶ್ಚ| ತೇಷಾಂ ವಾತಾದಿತ್ರಯರೋಧಜಾತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಫಲವರ್ತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮೌಷಧಮ್||೫||

Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6

ವರ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹಾಶ್ಚ ಸ್ವೇದನಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ| ಅನ್ನಂ ಪಾನಂ ಚ ವಿಡ್ಭೇದಿ ವಿಡ್ರೋಧೋತ್ಥೇಷು ಯಕ್ಷ್ಮಸು||೬||

ವರ್ತಿಃ ತೀಕ್ಷ್ಣದ್ರವ್ಯಕೃತಾ ಗುದಪ್ರಣಿಧೇಯಾ| ಅವಗಾಹಃ ವಾತಹರದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತೇ ದ್ರವೇ ದ್ರೋಣೀಸ್ಥಿತೇ ಮಗ್ನದೇಹಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಮ್| ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಯೇ ನಿರೂಹಯೋಜನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ (ಸೂ೦ಅ೦೨೮)|ವಿಡ್ರೋಧೋತ್ಥೇಷು ವಿಡ್ಭೇದ್ಯನ್ನಂ ಪಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ||೬||

Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7

ಮೂತ್ರಜೇಷು ತು ಪಾನೇ ಚ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ಶಸ್ಯತೇ ಘೃತಮ್| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಚೋತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮ್| ಅವಪೀಡಕಮೇತಚ್ಚ ಸಂಜ್ಞಿತಂ..........................||೭||

ಮೂತ್ರರೋಧಜೇಷು ತು ವಿಶೇಷೇಣ ಭೋಜನಪೂರ್ವಂ ಘೃತಪಾನಂ ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಚ ಘೃತಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಯದ್ಧ್ಯಸ್ತನೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಣೇ ಯುಜ್ಯತೇ, ಉತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ, ಅಹೋರಾತ್ರಜರಣಲಕ್ಷಣಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ನೇಹಯೋಜನಾ ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಸ್ನೇಹಜೋಜನಾ ಚ| ಉಭಯಮವಪೀಡಕಮುಚ್ಯತೇ| ತೇನ ಪ್ರದೇಶೇಷ್ವವಪೀಡಕಶಬ್ದೇನ ಇದಂ ಯೋಜನಾದ್ವಯಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್||೭||

Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8

..................................ಧಾರಣಾತ್ಪುನಃ| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯಾರುಚಿಃ ಕಮ್ಪೋ ವಿಬನ್ಧೋ ಹೃದಯೋರಸೋಃ| ಆಧ್ಮಾನಕಾಸಹಿಧ್ಮಾಶ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೮||

ಪುನಃ ಶಬ್ದಃ ಸಾಮಾನ್ಯನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾತಪ್ರಕಾರೋಕ್ತಶಿಷ್ಟೋದ್ಗಾರಾಖ್ಯವಾತಪರಾಮರ್ಶಾಯ| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯ ಪುನರ್ಧಾರಣಾದರುಚ್ಯಾದಯಃ| ಉರೋ ವಕ್ಷಃ, ಹೃದಯಂ ತಸ್ಯಾಧಸ್ತಯೋರ್ವಿಬನ್ಧಃ ಅನ್ತಸ್ತಮ್ಭ ಇವ| ವಾಯುನಾ ಕುಪಿತೇನ ನಾಭೇರಧಃ ಸಶೂಲಮಾಪೂರ ಆಧ್ಮಾನಃ| ಏತೇಷು ರೋಗೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ (ಅ೦-೬) ಹಿಧ್ಮಾಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯಾ||೮||

Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9

ಶಿರೋರ್ತೀನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರ್ದಿತಂ ಕ್ಷುತೇಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾಞ್ಜನಾಘ್ರಾಣನಾಮನಾರ್ಕವಿಲೋಕನೈಃ| ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ಕ್ಷುತಿಂ ಸಕ್ತಾಂ ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್| ಯೋಜ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಮನ್ನಂ ಚ ಘೃತಂ ಚೌತ್ತರಭಕ್ತಿಕಮ್||೯||

ಕ್ಷುತೇಃ ಕ್ಷವಥೋ ರೋಧಾತ್ ಶಿರೋರ್ತ್ಯಾದಿರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ದರ್ಶನಾದೀನಾಮಶಕ್ತತ್ವಂ ಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಹಣೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾದಿಭಿಃ ಸಕ್ತಾಮಪ್ರವರ್ತಮಾನಾಂ ಕ್ಷುತಿಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್; ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಧೂಮೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ (ಸೂ೦ಅ೦-೨೫) ಭೋಜನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಿಕಮೇವ ಘೃತಂ ಯೋಜ್ಯಮ್||೯||

Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10

ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದ-ಬಾಧಿರ್ಯ-ಸಮ್ಮೋಹ- ಭ್ರಮ-ಹೃದ್ಗದಾಃ| ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾತ್ತತ್ರ ಶೀತಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ||೧೦||

ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾದ್ರೋಧಾತ್ ಶೋಷಾದ್ಯುದ್ಭವಃ| ಬಾಧಿರ್ಯಮಶ್ರುತಿಃ| ಮೋಹ ಏವ ಸಮ್ಮೋಹಃ| ತತ್ರ ತೃಡ್ರೋಧೇ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ನಾನಾನ್ನಪಾನಾದಿಕಃ ಶೀತಃ ಕಾರ್ಯಃ||೧೦||

Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11

ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾರುಚಿಗ್ಲಾನಿಕಾರ್ಶ್ಯಶೂಲಭ್ರಮಾಃ ಕ್ಷುಧಃ| ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಞ್ಚ ಭೋಜನಮ್||೧೧||

ಕ್ಷುಧೋ ವೇಗರೋಧಾದಙ್ಗಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ತತ್ರ ಚ ಲಘು ಶಾಲ್ಯಾದಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಂ ಚ ಭೋಜನಂ ವಿಧೇಯಮ್||೧೧||

Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12

ನಿದ್ರಾಯಾ ಮೋಹಮೂರ್ಧಾಕ್ಷಿಗೌರವಾಲಸ್ಯಜೃಮ್ಭಿಕಾಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ ತತ್ರೇಷ್ಟಃ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ||೧೨||

ನಿದ್ರವೇಗಧಾರಣಾನ್ಮೋಹಶಿರೋಗೌರವಾದಯಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ ಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಸಂವಾಹನಂ ಸ್ವಲ್ಪಮರ್ದನಮ್||೧೨||

Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13

ಕಾಸಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ತದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಶ್ವಾಸಾರುಚಿಹೃದಾಮಯಾಃ| ಶೋಷೋ ಹಿಧ್ಮಾ ಚ ಕಾರ್ಯೋಽತ್ರ ಕಾಸಹಾ ಸುತರಾಂ ವಿಧಿಃ||೧೩||

ಕಾಸಸ್ಯ ವೇಗರೋಧಾತ್ ಕಾಸವೃದ್ಧ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ತತ್ರ ಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಹಿತೋ (ಚಿ೦ ಅ೦-೪) ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ||೧೩||

Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14

ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಸಮ್ಮೋಹಾಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್| ಹಿತಂ ವಿಶ್ರಮಣಂ ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ||೧೪||

ಅಧ್ವವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಸಾಹಸೇನ ಸದ್ಯಃ ಉತ್ಪನ್ನಃ ಶ್ವಾಸಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಃ, ತದ್ವೇಗರೋಧಾತ್ ಗುಲ್ಮಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ತತ್ರ ವಿಶ್ರಮಣಂ ವಾತಘ್ನೀ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ||೧೪||

Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15

ಜೃಮ್ಭಯಾಃ ಕ್ಷವವದ್ರೋಗಾಃ ಸರ್ವಶ್ಚಾನಿಲಜಿದ್ವಿಧಿಃ||೧೫||

ಜೃಮ್ಭಾವೇಗರೋಧಾತ್ ಕ್ಷುತಿವದ್ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ ತತ್ರ ವಾತಘ್ನೀ ಹಿತಾ| ಜೃಮ್ಭಾ ಸಮುಖವಿಕಾಸೋ ಗಾತ್ರವಿನಾಮಃ||೧೫||

Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16

ಪೀನಸಾಕ್ಷಿಶಿರೋಹೃದ್ರುಙ್ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರುಚಿಭ್ರಮಾಃ| ಸಗುಲ್ಮಾ ಬಾಷ್ಪತಸ್ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನೋ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಕಥಾಃ||೧೬||

ಬಾಷ್ಪಸ್ಯಾಶ್ರುಣೋ ವೇಗರೋಧಾತ್ಪೀನಸಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಪೀನಸೋ ನಾಸಾಸ್ರಾವಃ| ಅಕ್ಷ್ಯಾದೀನಾಂ ರುಜಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಾದಿಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ|| ೧೬||

Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17

ವಿಸರ್ಪಕೋಠಕುಷ್ಠಾಕ್ಷಿಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಜ್ವರಾಃ| ಸಕಾಸಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸವ್ಯಙ್ಗಶ್ವಯಥವೋ ವಮೇಃ| ಗಣ್ಡೂಷಧೂಮಾನಾಹಾರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತದುದ್ವಮಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ರುತಿರಸ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ತಂ ಚಾತ್ರ ವಿರೇಚನಮ್| ಸಕ್ಷಾರಲವಣಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೭||

ವಮೇಃ ಛರ್ದಿಷಃ ವೇಗಧಾರಣಾದ್ವಿಸರ್ಪಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಕೋಠಃ ಶ್ಯಾವಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ| ತತ್ರ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ರೂಕ್ಷಂ ಚಾನ್ನಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಉದ್ವಮೇತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶಕರತ್ವಾತ್| ಏತಾವತಾ ಹಿ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಕ್ಷಾರಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗೇ ಚ ಯೋಜಯೇತ್|| ೧೭||

Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18

ಶುಕ್ರಾನ್ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಗುಹ್ಯವೇದನಾಶ್ವಯಥುಜ್ವರಾಃ| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾಮೂತ್ರಸಙ್ಗಾಙ್ಗಭಙ್ಗವರ್ಧ್ಮಾಶ್ಮಷಣ್ಡತಾಃ| ತಾಮ್ರಚೂಡಸುರಾಶಾಲಿಬಸ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹನಮ್| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ಸಿದ್ಧಮ್ಭಜೇತ್ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| ತತ್ರ ಸೇವೇತ ....................................||೧೮||

ಶುಕ್ರವೇಗರೋಧಾತ್ ಶುಕ್ರಸ್ರಾವಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಷಣ್ಡತಾ ಸ್ತ್ರೀಗಮನಾಶಕ್ತತಾ| ತತ್ರ ಚ ತಾಮ್ರಚೂಡಾದಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತಾಮ್ರಚೂಡಃ ಕುಕ್ಕುಟಃ| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ತ್ರಪುಸಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಿಂ ಕ್ಷೀರಂ ಭಜೇತ್| ಪ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಯುವತೀಃ||೧೮||

Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19

............................ಸರ್ವಂ ಚ ವರ್ಜಯೇದ್ವೇಗಧಾರಿಣಮ್| ವಿಡ್ವಾಮಿನಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀಣಂ ತೃಟ್ಶೂಲಪೀಡಿತಮ್||೧೯||

ನ ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ವೇಗರೋಧಿನಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯಾ|| ೧೯||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20

ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ||೨೦||

ವೇಗಧಾರಣೇ ದೋಷಾನುಕ್ತ್ವಾ ಉದೀರಣೇ ರೋಗಾನಾಹ - ರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ಧಾರಣಗ್ರಹಣಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮುದೀರಣೇನ ಸರ್ವರೋಗೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಉದೀರಣೇನಾಪಿ ಧಾರಣೇ| ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಃ ಪ್ರಸಜ್ಯತೇ ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಧಾರಣಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್|| ೨೦||

Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಾಧನಂ ತತ್ರ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯೇ ತು ತಾನ್ಪ್ರತಿ| ತತಶ್ಚಾನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನೋ ಯತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ತಸ್ಯ ಯುಞ್ಜೀತಾತೋಽನುಲೋಮನಮ್||೨೧||

ಯದಿ ಧಾರಣೋದೀರಣಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಅತೋ ವಾತಾದಿರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮಾದಿವಚನಮನರ್ಥಕರಮಿತ್ಯಾಹ- ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತಯೋರ್ವೇಗಧಾರಣೋದೀರಣಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವೇಗಧಾರಣಾಚ್ಚಿರಕಾಲಭಾವಿನಃ ಸಪ್ರತ್ಯವಾಯಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಉದೀರಣಾನ್ನ ತಥಾ| ತೇನ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಾನ್ಪ್ರತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಾದ್ವೇಗಧಾರಣಾದಿತರೇಭ್ಯಃ ಪವನ ಏವ ಕುಪ್ಯತಿ ಯತ್ತಸ್ಮಾದನುಲೋಮನಮಸ್ಯ ಹಿತಮ್|| ೨೧||

Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22

ಪಾಯುಮೇಹನಮುಷ್ಕೇಷು ಶೂಲಂ ಶೋಷಾ ಹೃದಿ ವ್ಯಥಾ| ತೇಷು ತೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕ್ರಮಾದಪಾಮಪಿ ಮಣೌ ಪಙ್ಕೋಽವಶ್ಯಂ ಭವತ್ಯತಃ| ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ ಯಥಾಕಾಲಂ ಮಲಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ||೨೨||

ಏವಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸಂವಾಹನರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರಕ್ಷಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನೇದಮಪ್ಯುಚ್ಯತೇ- ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ನಿರ್ಮಲೇಽಪಿ ಮಣಾವಲಿಞ್ಜರೇ ಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸ್ವಭಾವನಿರ್ಮಲಾನಾಮಪ್ಯಪಾಂ ಕ್ರಮಾತ್ಕಾಲಪರಿವಾಸಾತ್ ಪಙ್ಕೋಽವಶ್ಯಂ ಭವತಿ ತಥಾ ಋತುಚರ್ಯಾಯಾ ಅನುಷ್ಠಾತುರಪಿ ದೇಹೇ ದೋಷಸಞ್ಚಯಃ; ಅತೋ ಹೇತೋರ್ಯಥಾಕಾಲಮುಕ್ತಶೋಧನಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಮಲಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ ಸೇವಾರ್ಥಮುತ್ತಿಷ್ಠೇತ ಚೇಷ್ಟೇತ|| ೨೨||

Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23

ಚಯಕಾಷ್ಠಾಮುಪಾರುಹ್ಯ ಕುರ್ವತೇ ತೇ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ| ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಚಿರೇಣಾಪಿ ಭೇಷಜದ್ವೇಷಿಣೋ ಗದಾನ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸದನಮೇಹಕುಷ್ಠಹೃತೌಜಸಃ| ಸ್ರೋತೋರೋಧಾಕ್ಷವಿಭ್ರಂಶಶ್ವಾಸಶ್ವಯಥುಪಾಣ್ಡುತಾಃ| ಆಮೋರುಸ್ತಮ್ಭಜಠರಕೃಚ್ಛ್ರಾಲಸಕದಣ್ಡಕಾನ್| ತೃಪ್ತಿಪ್ರಮೀಲಕಾತ್ವಸ್ಯಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಭಗನ್ದರಾನ್| ಪ್ಲೀಹಾವಿದ್ರಧಿವೀಸರ್ಪಮದಸಂನ್ಯಾಸಪೀನಸಾನ್| ಚ್ಛರ್ದಿಗಣ್ಡಕೃಮಿಗ್ರನ್ಥಿತನ್ದ್ರಾದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್| ಕಣ್ಠಾಮಯಾನ್ಮೂರ್ಧರುಜಂ ಪ್ರಣಾಶಂ ಬುದ್ಧಿನಿದ್ರಯೋಃ| ತೇಜೋವರ್ಣಬಲಾನಾಂ ಚ ತೃಪ್ಯತೋ ಬೃಂಹಣೈರಪಿ| ಉಚಿತೈರಪಿ ಚಾಹಾರೈರ್ಯಸ್ಮಾದಸ್ಯ ವಹನ್ತಿ ನ| ದೋಷೋಪಲಿಪ್ತವದನಾ ರಸಂ ರಸವಹಾಃ ಸಿರಾಃ| ವಮನಾದೀನತೋ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಯಥಾವಿಧಿ||೨೩||

ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ಭೇಷಜಂ ವಮನಾದಿ ಯೇ ದ್ವಿಷನ್ತಿ ನ ಸೇವನ್ತೇ ತೇಷಾಂ ದೋಷಾಶ್ಚ ಯಾವಸ್ಥಾಮುಪಾರೂಢಾ ಉಪೇಕ್ಷಿತಾಶ್ಚ ಸುಚಿರೇಣಾಪಿ ರೋಗಾನ್ಕುರ್ವತೇ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್| ಹೃತೌಜಃ ಶಬ್ದಃ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಪರ್ಯಾಯಃ| `ಸನ್ನಿಪಾತಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ತಂ ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚ ಹೃತೌಜಸಮ್' ಅಕ್ಷವಿಭ್ರಂಶಃ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿನಾಶಃ| ಅಲಸಕದಣ್ಡಕೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೌ (ಸೂ೦ಅ೦೧೧)| ತೃಪ್ತಿಃ ಅಭುಕ್ತೇಽಪಿ ಭುಕ್ತಾಭಿಮಾನಿತಾ| ಪ್ರಮೀಲಕಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮ್| ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪರನಾಮೇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ ; ಯಥಾ- ಪಚ್ಯಮಾನಂ ವಿದಾಹ್ಯನ್ನಂ ರಕ್ತಾದೀನ್ ಕೋಪಯೇದ್ಯದಾ| ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕೋಪಯೇದಾಶು ಕಫಸ್ಥಾನಾನಿಲೇರಿತಮ್||೧|| ತದಾ ಭವತಿ ಹೃಚ್ಛೂಲಮುಖವೈರಸ್ಯಸಾದನಮ್| ಲವಣಂ ತಿಕ್ತಮಮ್ಲಂ ಚ ಸತತಂ ಚ್ಛರ್ದಯತ್ಯಪಿ||೨|| ದಾಹೋಽತಿನಿದ್ರಾ ವಿಟ್ಸಙ್ಗೋ ವೈವರ್ನ್ಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ಚ | ಅರೋಚಕೋ ಹ್ಯುತ್ಸುಕಿತಾ ಪ್ರಸೇಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಸ್ತಥಾ||೩|| ಸ್ಯುರ್ಯತ್ರೈನಾತಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ತತ್ಪ್ರಮೀಲಕಮ್| ಪರ್ಯಾಯಾದಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ಚ ತಥಾ ಪಿತ್ತವಿಷೂಚಿಕಾ||೪|| ಇತಿ| ಉಚಿತೈಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೈರ್ಬೃಂಹಣೈರಪಿ ಚಾಹಾರೈಃ ತೃಪ್ತಿಂ ಯಾತಸ್ತೇಜಸೋ ವರ್ಣಸ್ಯ ಬಲಸ್ಯ ಚ ನಾಶಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ದೋಷೋಪಲಿಪ್ತಮುಖಾ ರಸವಹಾಃ ಸಿರಾ ರಸಂ ನ ವಹನ್ತಿ| ತದರ್ಥಂ ವಮನಾದೀನುಪಕ್ರಮಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೈವ| ನ ತು ರೋಗವಿಶೇಷಾನ್ತರತ್ವೇನ||೨೩||

Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25

ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾ ಲಙ್ಹ್ಘನಪಾಚನೈಃ| ಯೇ ತು ಸಂಶೋಧನೈಃ ಶುದ್ಧಾ ನ ತೇಷಾಂ ಪುನರುದ್ಭವಃ||೨೪|| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ರಸಯನಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾಂಶ್ಚ ಕಾಲವಿತ್||೨೫||

ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್||೨೫||

Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26

ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮಾಹಾರೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಗೋಧೂಮಮಾಂಸಕ್ಷೀರಘೃತಾದಿಭಿಃ| ಹೃದ್ಯದೀಪನಭೈಷಜ್ಯಸಂಯೋಗಾದ್ರುಚಿಪಕ್ತಿದೈಃ| ಸಾಭ್ಯಙ್ಗೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನನಿರೂಹಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಭಿಃ| ತಥಾ ಸ ಲಭತೇ ಶರ್ಮ ಸರ್ವಪಾವಕಪಾಟವಮ್| ಧೀವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯವೈಮಲ್ಯಂ ವೃಷತಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಮಾಯುಷಃ||೨೬||

ಬಹುಷೋ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾತ್ಕ್ಷಪಿತೇ ಶರೀರೇ ಆಹಾರೈರೇವ ಬೃಂಹಣಂ ಕ್ರಮಾತ್ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಪುಷ್ಟಿಕರಂ ಸರ್ವಂ ಪಥ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈರಾಹಾರೈಃ? ಶಾಲ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೃದ್ಯೇನ ದೀಪನೇನ ಚೌಷಧೇನ ಸಂಯೋಗಾದ್ರುಚಿಪ್ರದೈರಗ್ನಿಬಲಪ್ರದೈಶ್ಚ| ಸರ್ವಪಾವಕಾನಾಂ ಜಾಠರಸ್ಯ (ಅಗ್ನೇಃ) ಧಾತ್ವಗ್ನೀನಾಞ್ಚ ಪಟುತ್ವಮ್||೨೬||

Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27

ಯೇ ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಕ್ಷತಭಙ್ಗಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ| ಕಾಮಕ್ರೋಧಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಯುರಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ||೨೭||

ನಿಜರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಪರಿಹಾರಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಗನ್ತವೋ ರೋಗಾಃ ತತ್ಪರಿಹಾರಾಶ್ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ- ಯೇ ಭೂತೇತ್ಯಾದಿ| ಭೂತಾದಿಸಮ್ಭವಾ ರೋಗಾ ರಾಗಾದಯಶ್ಚಾಗನ್ತವೋ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಆಗನ್ತುತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮ್||೨೭||

Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28

ತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಮಃ ಸ್ಮೃತಿಃ| ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮ್| ಅಥರ್ವವಿಹಿತಾ ಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಗ್ರಹಾರ್ಚನಮ್| ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನೋಪಾಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್| ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧಿರೇಷ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಣಾಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ||೨೮||

ತೇಷಾಮಾಗನ್ತೂನಾಮನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ವಿಧಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧತ್ಯಾಗಾದಿಃ| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ದಿನಚರ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತವಿಧ್ಯತಿಕ್ರಮಃ| ದೇಶಾದಿವಿಜ್ಞಾನೇನ ವಿಷಯಸ್ಥಂ ಮನಃ ಸ್ಪಷ್ಟತಾಂ ಯಾತಿ| ಏವಮಭಿಜನೋಹಮ್|ತತ್ರ ಚೇದಮುಚಿತಮಿದಮನುಚಿತಮ್| ಏವಮಹಮರ್ಥವಾನೇವಮಹಂ ಶೂರಃ| ಇದಮಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಚೋಚಿತಮಿದಂ ನೇತಿ ಬಹುವಿಧಂ ಪರಿಕಲ್ಪನಂ ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಭೂತಗ್ರಹಾದೀನಾಮಸ್ಪರ್ಶನೇ ಯ ಉಪಾಯೋ ಭೂತವಿದ್ಯಾಯಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ತಥಾ ಚ ತೇಷು ಭೂತೇಷು ಕೇಚಿತ್ಸ್ಪೃಶನ್ತೋಽಧಿತಿಷ್ಠನ್ತಿ| ಕೇಚಿಜ್ಜಿಘೃಕ್ಷನ್ತೇ| ಇತ್ಯೇವಮಾದ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ| ದ್ವಿವಿಧೋ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತ್ಯಭಾವಾಯ ಉತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ನಾಶಾಯ ವಿಧಿಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ(ಉ೦ಅ೦-೭-೧೦)||೨೮||

Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29

ಶೀತೋದ್ಭವಂ ದೋಷಚಯಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಾಶು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತು ರೋಗಾನೃತುಜಾನ್ನ ಜಾತು||೨೯||

ದೋಷಾಣಾಂ ಹಿ ಶೋಧನಮುಕ್ತಮ್, ತಸ್ಯ ತು ಕಾಲ ಉಚ್ಯತೇ- ಶೀತೋದ್ಭವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ ಸಾಧಾರಣೇಷು ಕಾಲೇಷು ದೋಷಾನತಿವಾಹಯನ್ ಋತುಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ನ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅತಿಶೀತಾದಿಕಾಲೇಷು ಅಯೋಗಾದಿಶಙ್ಕಾ||೨೯||

Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5

ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸಂವರ್ಧಕಂ ವೃತ್ತಮ್ ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ ವಿಷಯೇಷ್ವಸಕ್ತಃ| ದಾತಾ ಸಮಃ ಸತ್ಯಪರಃ ಕ್ಷಮಾವಾನ್ ಆಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚ ಭವತ್ಯರೋಗಃ| ಅರ್ಥೇಷ್ವಲಭ್ಯೇಷ್ವಕೃತಪ್ರಯತ್ನಂ ಕೃತಾದರಂ ನಿತ್ಯಮುಪಾಯವತ್ಸು| ತತ್ಕಾಲಯುಕ್ತಂ ಯದಿ ನಾಸ್ತಿ ದೈವಮ್| ಕಾಲೋಽನುಕೂಲೋ ವಿಷಯಾ ಮನೋಜ್ಞಾ ಧರ್ಮ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕರ್ಮ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಧೇಯಂ ವಿಶದಾ ಚ ಬುದ್ಧಿಃ ಭವನ್ತಿ ಧೀರಸ್ಯ ಸದಾ ಸುಖಾಯ||೩೦|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಹ್ಮಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||

ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರೇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ತಥಾ ಯಃ ಪುರುಷಾರ್ಥೇಷ್ವಲಭ್ಯೇಷ್ವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ ಲಾಭೇಷು ವಸ್ತುಷ್ವನಾರಬ್ಧಯತ್ನಃ ಉಪಾಯವತ್ಸು ಶಕ್ಯಮಾನೇಷು ಕೃತಪ್ರಯತ್ನಃ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಶ್ಚ ತಂ ರೋಗಾ ನಾನುಪತನ್ತಿ ತತ್ಕಾಲಯುಕ್ತಾದ್ವಿನಾ ದೈVವಾತ್| ದೈವೇ ಪೂರ್ವಕೃತೇ ಕರ್ಮಣಿ ದುಷ್ಟೇ ತತ್ಕಾಲಂ ಫಲವತ್ಯವಶ್ಯಮೇವ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಕಾಲೋಽನುಕೂಲಃ ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗವರ್ಜಿತಃ ಅರ್ಥಲಾಭಾದಿಫಲಪ್ರದಶ್ಚ| ವಿಷಯಾಃ ಶ್ಬ್ದಾದಯಃ ಮನೋಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಿಯಾಃ| ಕ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನಾಃ| ಕರ್ಮ ಚೋಭಯಲೋಕಸುಖಾನುಬನ್ಧಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ| ವಿಧೇಯಮಪರವಶಮ್| ವಿಶದಾ ನಿರ್ಮಲಾ ಬುದ್ಧಿಃ| ಏತಾನಿ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸುಖಾಯ ಕಲ್ಪನ್ತೇ||೩೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||