5. rōgānutpādanīyaḥ

Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಽಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2

ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯೇದ್ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಕ್ಷವತೃಟ್ಕ್ಷುಧಾಮ್ ನಿದ್ರಾಕಾಸಶ್ರಮಶ್ಚಾಸಜೃಮ್ಭಾಶ್ರುಚ್ಛರ್ದಿರೇತಸಾಮ್||೨||

Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3

ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತರುಕ್ಕ್ಲಮಾಃ| ವಾತಮೋಓತ್ರಶಕೃತ್ಸಙ್ಗದೃಷ್ಟ್ಯಗ್ನಿವಧಹೃದ್ಗದಾಃ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಿಧಿಸ್ತತ್ರ ವರ್ತಯೋ ಭೋಜನಾನಿ ಚ| ಪಾನಾನಿ ಬಸ್ತಯಶ್ಚೈವ ಶಸ್ತಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್||೩||

Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4

ಶಕೃತಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋರುಜಃ| ಊರ್ಧ್ವವಾಯುಃ ಪರೀಕರ್ತೋ ಹೃದಯಸ್ಯೋಪರೋಧನಮ್| ಮುಖೇನ ವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಮಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೪||

Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5

ಅಙ್ಗ-ಭಙ್ಗಾಶ್ಮರೀ-ಬಸ್ತಿ-ಮೇಢ್ರ-ವಂಕ್ಷಣ-ವೇದನಾಃ| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ಪೂರ್ವೇ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ರೋಗಾಸ್ತದೌಷಧಮ್||೫||

Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6

ವರ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹಾಶ್ಚ ಸ್ವೇದನಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ| ಅನ್ನಂ ಪಾನಂ ಚ ವಿಡ್ಭೇದಿ ವಿಡ್ರೋಧೋತ್ಥೇಷು ಯಕ್ಷ್ಮಸು||೬||

Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7

ಮೂತ್ರಜೇಷು ತು ಪಾನೇ ಚ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ಶಸ್ಯತೇ ಘೃತಮ್| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಚೋತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮ್| ಅವಪೀಡಕಮೇತಚ್ಚ ಸಂಜ್ಞಿತಂ..........................||೭||

Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8

..................................ಧಾರಣಾತ್ಪುನಃ| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯಾರುಚಿಃ ಕಮ್ಪೋ ವಿಬನ್ಧೋ ಹೃದಯೋರಸೋಃ| ಆಧ್ಮಾನಕಾಸಹಿಧ್ಮಾಶ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೮||

Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9

ಶಿರೋರ್ತೀನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರ್ದಿತಂ ಕ್ಷುತೇಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾಞ್ಜನಾಘ್ರಾಣನಾಮನಾರ್ಕವಿಲೋಕನೈಃ| ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ಕ್ಷುತಿಂ ಸಕ್ತಾಂ ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್| ಯೋಜ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಮನ್ನಂ ಚ ಘೃತಂ ಚೌತ್ತರಭಕ್ತಿಕಮ್||೯||

Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10

ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದ-ಬಾಧಿರ್ಯ-ಸಮ್ಮೋಹ- ಭ್ರಮ-ಹೃದ್ಗದಾಃ| ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾತ್ತತ್ರ ಶೀತಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ||೧೦||

Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11

ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾರುಚಿಗ್ಲಾನಿಕಾರ್ಶ್ಯಶೂಲಭ್ರಮಾಃ ಕ್ಷುಧಃ| ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಞ್ಚ ಭೋಜನಮ್||೧೧||

Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12

ನಿದ್ರಾಯಾ ಮೋಹಮೂರ್ಧಾಕ್ಷಿಗೌರವಾಲಸ್ಯಜೃಮ್ಭಿಕಾಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ ತತ್ರೇಷ್ಟಃ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ||೧೨||

Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13

ಕಾಸಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ತದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಶ್ವಾಸಾರುಚಿಹೃದಾಮಯಾಃ| ಶೋಷೋ ಹಿಧ್ಮಾ ಚ ಕಾರ್ಯೋಽತ್ರ ಕಾಸಹಾ ಸುತರಾಂ ವಿಧಿಃ||೧೩||

Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14

ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಸಮ್ಮೋಹಾಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್| ಹಿತಂ ವಿಶ್ರಮಣಂ ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ||೧೪||

Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15

ಜೃಮ್ಭಯಾಃ ಕ್ಷವವದ್ರೋಗಾಃ ಸರ್ವಶ್ಚಾನಿಲಜಿದ್ವಿಧಿಃ||೧೫||

Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16

ಪೀನಸಾಕ್ಷಿಶಿರೋಹೃದ್ರುಙ್ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರುಚಿಭ್ರಮಾಃ| ಸಗುಲ್ಮಾ ಬಾಷ್ಪತಸ್ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನೋ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಕಥಾಃ||೧೬||

Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17

ವಿಸರ್ಪಕೋಠಕುಷ್ಠಾಕ್ಷಿಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಜ್ವರಾಃ| ಸಕಾಸಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸವ್ಯಙ್ಗಶ್ವಯಥವೋ ವಮೇಃ| ಗಣ್ಡೂಷಧೂಮಾನಾಹಾರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತದುದ್ವಮಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ರುತಿರಸ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ತಂ ಚಾತ್ರ ವಿರೇಚನಮ್| ಸಕ್ಷಾರಲವಣಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೭||

Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18

ಶುಕ್ರಾನ್ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಗುಹ್ಯವೇದನಾಶ್ವಯಥುಜ್ವರಾಃ| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾಮೂತ್ರಸಙ್ಗಾಙ್ಗಭಙ್ಗವರ್ಧ್ಮಾಶ್ಮಷಣ್ಡತಾಃ| ತಾಮ್ರಚೂಡಸುರಾಶಾಲಿಬಸ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹನಮ್| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ಸಿದ್ಧಮ್ಭಜೇತ್ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| ತತ್ರ ಸೇವೇತ ....................................||೧೮||

Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19

............................ಸರ್ವಂ ಚ ವರ್ಜಯೇದ್ವೇಗಧಾರಿಣಮ್| ವಿಡ್ವಾಮಿನಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀಣಂ ತೃಟ್ಶೂಲಪೀಡಿತಮ್||೧೯||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20

ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ||೨೦||

Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಾಧನಂ ತತ್ರ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯೇ ತು ತಾನ್ಪ್ರತಿ| ತತಶ್ಚಾನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನೋ ಯತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ತಸ್ಯ ಯುಞ್ಜೀತಾತೋಽನುಲೋಮನಮ್||೨೧||

Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22

ಪಾಯುಮೇಹನಮುಷ್ಕೇಷು ಶೂಲಂ ಶೋಷಾ ಹೃದಿ ವ್ಯಥಾ| ತೇಷು ತೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕ್ರಮಾದಪಾಮಪಿ ಮಣೌ ಪಙ್ಕೋಽವಶ್ಯಂ ಭವತ್ಯತಃ| ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ ಯಥಾಕಾಲಂ ಮಲಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ||೨೨||

Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23

ಚಯಕಾಷ್ಠಾಮುಪಾರುಹ್ಯ ಕುರ್ವತೇ ತೇ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ| ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಚಿರೇಣಾಪಿ ಭೇಷಜದ್ವೇಷಿಣೋ ಗದಾನ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸದನಮೇಹಕುಷ್ಠಹೃತೌಜಸಃ| ಸ್ರೋತೋರೋಧಾಕ್ಷವಿಭ್ರಂಶಶ್ವಾಸಶ್ವಯಥುಪಾಣ್ಡುತಾಃ| ಆಮೋರುಸ್ತಮ್ಭಜಠರಕೃಚ್ಛ್ರಾಲಸಕದಣ್ಡಕಾನ್| ತೃಪ್ತಿಪ್ರಮೀಲಕಾತ್ವಸ್ಯಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಭಗನ್ದರಾನ್| ಪ್ಲೀಹಾವಿದ್ರಧಿವೀಸರ್ಪಮದಸಂನ್ಯಾಸಪೀನಸಾನ್| ಚ್ಛರ್ದಿಗಣ್ಡಕೃಮಿಗ್ರನ್ಥಿತನ್ದ್ರಾದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್| ಕಣ್ಠಾಮಯಾನ್ಮೂರ್ಧರುಜಂ ಪ್ರಣಾಶಂ ಬುದ್ಧಿನಿದ್ರಯೋಃ| ತೇಜೋವರ್ಣಬಲಾನಾಂ ಚ ತೃಪ್ಯತೋ ಬೃಂಹಣೈರಪಿ| ಉಚಿತೈರಪಿ ಚಾಹಾರೈರ್ಯಸ್ಮಾದಸ್ಯ ವಹನ್ತಿ ನ| ದೋಷೋಪಲಿಪ್ತವದನಾ ರಸಂ ರಸವಹಾಃ ಸಿರಾಃ| ವಮನಾದೀನತೋ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಯಥಾವಿಧಿ||೨೩||

Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25

ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾ ಲಙ್ಹ್ಘನಪಾಚನೈಃ| ಯೇ ತು ಸಂಶೋಧನೈಃ ಶುದ್ಧಾ ನ ತೇಷಾಂ ಪುನರುದ್ಭವಃ||೨೪|| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ರಸಯನಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾಂಶ್ಚ ಕಾಲವಿತ್||೨೫||

Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26

ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮಾಹಾರೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಗೋಧೂಮಮಾಂಸಕ್ಷೀರಘೃತಾದಿಭಿಃ| ಹೃದ್ಯದೀಪನಭೈಷಜ್ಯಸಂಯೋಗಾದ್ರುಚಿಪಕ್ತಿದೈಃ| ಸಾಭ್ಯಙ್ಗೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನನಿರೂಹಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಭಿಃ| ತಥಾ ಸ ಲಭತೇ ಶರ್ಮ ಸರ್ವಪಾವಕಪಾಟವಮ್| ಧೀವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯವೈಮಲ್ಯಂ ವೃಷತಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಮಾಯುಷಃ||೨೬||

Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27

ಯೇ ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಕ್ಷತಭಙ್ಗಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ| ಕಾಮಕ್ರೋಧಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಯುರಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ||೨೭||

Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28

ತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಮಃ ಸ್ಮೃತಿಃ| ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮ್| ಅಥರ್ವವಿಹಿತಾ ಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಗ್ರಹಾರ್ಚನಮ್| ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನೋಪಾಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್| ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧಿರೇಷ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಣಾಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ||೨೮||

Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29

ಶೀತೋದ್ಭವಂ ದೋಷಚಯಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಾಶು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತು ರೋಗಾನೃತುಜಾನ್ನ ಜಾತು||೨೯||

Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5

ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸಂವರ್ಧಕಂ ವೃತ್ತಮ್ ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ ವಿಷಯೇಷ್ವಸಕ್ತಃ| ದಾತಾ ಸಮಃ ಸತ್ಯಪರಃ ಕ್ಷಮಾವಾನ್ ಆಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚ ಭವತ್ಯರೋಗಃ| ಅರ್ಥೇಷ್ವಲಭ್ಯೇಷ್ವಕೃತಪ್ರಯತ್ನಂ ಕೃತಾದರಂ ನಿತ್ಯಮುಪಾಯವತ್ಸು| ತತ್ಕಾಲಯುಕ್ತಂ ಯದಿ ನಾಸ್ತಿ ದೈವಮ್| ಕಾಲೋಽನುಕೂಲೋ ವಿಷಯಾ ಮನೋಜ್ಞಾ ಧರ್ಮ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕರ್ಮ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಧೇಯಂ ವಿಶದಾ ಚ ಬುದ್ಧಿಃ ಭವನ್ತಿ ಧೀರಸ್ಯ ಸದಾ ಸುಖಾಯ||೩೦|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಹ್ಮಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||