Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രോഗാനുത്പാദനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാऽഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो रोगानुत्पादनीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
സ്വസ്ഥവൃത്തം പ്രകൃതമ്| വേഗധാരണശീലസ്യ ച സ്വാസ്ഥ്യാസമ്ഭവഃ| അതോ വേഗധാരണപ്രതിഷേധേന ച രോഗാനുപ്തത്തിഃ| താമധികൃത്യാഹ ആരഭ്യതേ- അഥാത് ഇത്യാദി|| ൧||
Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2
വേഗാന്ന ധാരയേദ്വാതവിണ്മൂത്രക്ഷവതൃട്ക്ഷുധാമ് നിദ്രാകാസശ്രമശ്ചാസജൃമ്ഭാശ്രുച്ഛര്ദിരേതസാമ്||൨||
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम् निद्राकासश्रमश्चासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्||२||
🔊 Audio coming soon
വേഗാനാം പ്രാപ്താനാം പ്രതിഷേധാത് രോഗോത്പത്തിരുച്യതേ- വേഗാനിത്യാദി| വാതാദീനാം പ്രാപ്ത ഉത്സര്ഗോ ന പ്രതിഷേദ്ധവ്യഃ| വാതാദിക്രമേണൈവ ഉദ്ദേശവന്നിര്ദേശഃ|| ൨||
Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3
അധോവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മോദാവര്തരുക്ക്ലമാഃ| വാതമോഓത്രശകൃത്സങ്ഗദൃഷ്ട്യഗ്നിവധഹൃദ്ഗദാഃ| സ്നേഹസ്വേദവിധിസ്തത്ര വര്തയോ ഭോജനാനി ച| പാനാനി ബസ്തയശ്ചൈവ ശസ്തം വാതാനുലോമനമ്||൩||
अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः| वातमोओत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||३||
🔊 Audio coming soon
ഊര്ധ്വാധോഭേദേന ദ്വിവിധോ വാതഃ| തത്ര മൂത്രപുരീഷസമാനയോഗക്ഷേമത്വാദധോവാതഃ| പ്രഥമമുച്യതേ അധോവാതസ്യ ഗുദവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മാദ്യുത്പത്തിഃ| ഉദാവര്ത അര്ശോനിദാനേ വക്ഷ്യതേ| തഥാ രുഗ് ഭവതി ക്ലമശ്ച| പുനശ്ച വാതാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| ദൃഷ്ടേരഗ്നേശ്ച നാശഃ|| ൩||
Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4
ശകൃതഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടപ്രതിശ്യായശിരോരുജഃ| ഊര്ധ്വവായുഃ പരീകര്തോ ഹൃദയസ്യോപരോധനമ്| മുഖേന വിട്പ്രവൃത്തിശ്ച പൂര്വോക്താശ്ചാമയാഃ സ്മൃതാഃ||൪||
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः| ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्| मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः||४||
🔊 Audio coming soon
ശകൃതഃ പുരീഷസ്യ രോധേന പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടാദയഃ| ഉദ്വേഷ്ടനമിവോദ്വേഷ്ടഃ,പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടഃ| പിണ്ഡികേതി ജങ്ഘാകാണ്ഡസ്യ പശ്ചിമേ ഭാഗേ പിണ്ഡാകൃതി കഠിനം മാംസമ്| തത്ര ഉദ്വേഷ്ടനേനേവ രുഗ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| സര്വേ ചേഹോക്തരോഗാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| വിശാ ച മാര്ഗസ്യ നിരോധാത്പ്രതിഹതനിവൃത്തസ്യ വായോരൂര്ധ്വം പ്രവൃത്തിഃ| ജഠരേ സമന്താത് ച്ഛേദമിവ പരികര്തനമ്| ഹൃദയസ്യ ച ബന്ധഃ| പൂര്വോക്താഃ വാതരോധരോഗാശ്ച||൪||
Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5
അങ്ഗ-ഭങ്ഗാശ്മരീ-ബസ്തി-മേഢ്ര-വംക്ഷണ-വേദനാഃ| മൂത്രസ്യ രോധാത്പൂര്വേ ച പ്രായോ രോഗാസ്തദൌഷധമ്||൫||
अङ्ग-भङ्गाश्मरी-बस्ति-मेढ्र-वंक्षण-वेदनाः| मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगास्तदौषधम्||५||
🔊 Audio coming soon
മൂത്രസ്യ രോധാദങ്ഗഭങ്ഗാദയഃ| ഭങ്ഗ ഇവ സ്ഫോടനമിവ ഭങ്ഗഃ അങ്ഗഭങ്ഗഃ| ബസ്ത്യാദീനാം വേദനയാ സമ്ബന്ധഃ| പൂര്വേ ച വാതശകൃദ്രോധോക്താ രോഗാശ്ച| തേഷാം വാതാദിത്രയരോധജാതാനാം രോഗാണാം ഫലവര്ത്യാദി സാമാന്യമൌഷധമ്||൫||
Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6
വര്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹാശ്ച സ്വേദനം ബസ്തികര്മ ച| അന്നം പാനം ച വിഡ്ഭേദി വിഡ്രോധോത്ഥേഷു യക്ഷ്മസു||൬||
वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च| अन्नं पानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु||६||
🔊 Audio coming soon
വര്തിഃ തീക്ഷ്ണദ്രവ്യകൃതാ ഗുദപ്രണിധേയാ| അവഗാഹഃ വാതഹരദ്രവ്യസാധിതേ ദ്രവേ ദ്രോണീസ്ഥിതേ മഗ്നദേഹസ്യാവസ്ഥാനമ്| ബസ്തികര്മ മലപ്രവൃത്തയേ നിരൂഹയോജനാ വക്ഷ്യമാണാ (സൂ൦അ൦൨൮)|വിഡ്രോധോത്ഥേഷു വിഡ്ഭേദ്യന്നം പാനം വിശേഷേണ||൬||
Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7
മൂത്രജേഷു തു പാനേ ച പ്രാഗ്ഭക്തം ശസ്യതേ ഘൃതമ്| ജീര്ണാന്തികം ചോത്തമയാ മാത്രയാ യോജനാദ്വയമ്| അവപീഡകമേതച്ച സംജ്ഞിതം..........................||൭||
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्| जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्| अवपीडकमेतच्च संज्ञितं..........................||७||
🔊 Audio coming soon
മൂത്രരോധജേഷു തു വിശേഷേണ ഭോജനപൂര്വം ഘൃതപാനം ജീര്ണാന്തികം ച ഘൃതം പ്രശസ്യതേ| ജീര്ണാന്തികം യദ്ധ്യസ്തനേऽന്നേ ജീര്ണേ യുജ്യതേ, ഉത്തമയാ മാത്രയാ, അഹോരാത്രജരണലക്ഷണയാ ഇതി പ്രാഗ്ഭക്തസ്നേഹയോജനാ ജീര്ണാന്തികസ്നേഹജോജനാ ച| ഉഭയമവപീഡകമുച്യതേ| തേന പ്രദേശേഷ്വവപീഡകശബ്ദേന ഇദം യോജനാദ്വയം വിജ്ഞേയമ്||൭||
Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8
..................................ധാരണാത്പുനഃ| ഉദ്ഗാരസ്യാരുചിഃ കമ്പോ വിബന്ധോ ഹൃദയോരസോഃ| ആധ്മാനകാസഹിധ്മാശ്ച ഹിധ്മാവത്തത്ര ഭേഷജമ്||൮||
..................................धारणात्पुनः| उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्||८||
🔊 Audio coming soon
പുനഃ ശബ്ദഃ സാമാന്യനിര്ദിഷ്ടവാതപ്രകാരോക്തശിഷ്ടോദ്ഗാരാഖ്യവാതപരാമര്ശായ| ഉദ്ഗാരസ്യ പുനര്ധാരണാദരുച്യാദയഃ| ഉരോ വക്ഷഃ, ഹൃദയം തസ്യാധസ്തയോര്വിബന്ധഃ അന്തസ്തമ്ഭ ഇവ| വായുനാ കുപിതേന നാഭേരധഃ സശൂലമാപൂര ആധ്മാനഃ| ഏതേഷു രോഗേഷു ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വക്ഷ്യമാണാ (അ൦-൬) ഹിധ്മാചികിത്സാ കാര്യാ||൮||
Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9
ശിരോര്തീന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതം ക്ഷുതേഃ| തീക്ഷ്ണധൂമാഞ്ജനാഘ്രാണനാമനാര്കവിലോകനൈഃ| പ്രവര്തയേത്ക്ഷുതിം സക്താം സ്വേദാഭ്യങ്ഗൌ ച ശീലയേത്| യോജ്യം വാതഘ്നമന്നം ച ഘൃതം ചൌത്തരഭക്തികമ്||൯||
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः| तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनामनार्कविलोकनैः| प्रवर्तयेत्क्षुतिं सक्तां स्वेदाभ्यङ्गौ च शीलयेत्| योज्यं वातघ्नमन्नं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷുതേഃ ക്ഷവഥോ രോധാത് ശിരോര്ത്യാദിരോഗോത്പത്തിഃ, ഇന്ദ്രിയാണാം ദര്ശനാദീനാമശക്തത്വം സ്വവിഷയഗ്രഹണേ ദൌര്ബല്യമ്| അത്ര തീക്ഷ്ണധൂമാദിഭിഃ സക്താമപ്രവര്തമാനാം ക്ഷുതിം പ്രവര്തയേത്; തീക്ഷ്ണോ ധൂമോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ (സൂ൦അ൦-൨൫) ഭോജനസ്യ പശ്ചാത്കാലികമേവ ഘൃതം യോജ്യമ്||൯||
Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10
ശോഷാങ്ഗസാദ-ബാധിര്യ-സമ്മോഹ- ഭ്രമ-ഹൃദ്ഗദാഃ| തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്തത്ര ശീതഃ സര്വോ വിധിര്ഹിതഃ||൧൦||
शोषाङ्गसाद-बाधिर्य-सम्मोह- भ्रम-हृद्गदाः| तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः||१०||
🔊 Audio coming soon
തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാദ്രോധാത് ശോഷാദ്യുദ്ഭവഃ| ബാധിര്യമശ്രുതിഃ| മോഹ ഏവ സമ്മോഹഃ| തത്ര തൃഡ്രോധേ സര്വോ വിധിഃ സ്നാനാന്നപാനാദികഃ ശീതഃ കാര്യഃ||൧൦||
Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11
അങ്ഗഭങ്ഗാരുചിഗ്ലാനികാര്ശ്യശൂലഭ്രമാഃ ക്ഷുധഃ| തത്ര യോജ്യം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പഞ്ച ഭോജനമ്||൧൧||
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः| तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पञ्च भोजनम्||११||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷുധോ വേഗരോധാദങ്ഗാദ്യുത്പത്തിഃ| തത്ര ച ലഘു ശാല്യാദി സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പം ച ഭോജനം വിധേയമ്||൧൧||
Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12
നിദ്രായാ മോഹമൂര്ധാക്ഷിഗൌരവാലസ്യജൃമ്ഭികാഃ| അങ്ഗമര്ദശ്ച തത്രേഷ്ടഃ സ്വപ്നഃ സംവാഹനാനി ച||൧൨||
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः| अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च||१२||
🔊 Audio coming soon
നിദ്രവേഗധാരണാന്മോഹശിരോഗൌരവാദയഃ| തത്ര സ്വപ്നഃ സംവാഹനാനി ച യോജ്യാനി| സംവാഹനം സ്വല്പമര്ദനമ്||൧൨||
Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13
കാസസ്യ രോധാത്തദ്വൃദ്ധിഃ ശ്വാസാരുചിഹൃദാമയാഃ| ശോഷോ ഹിധ്മാ ച കാര്യോऽത്ര കാസഹാ സുതരാം വിധിഃ||൧൩||
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः| शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः||१३||
🔊 Audio coming soon
കാസസ്യ വേഗരോധാത് കാസവൃദ്ധ്യാദ്യുത്പത്തിഃ| തത്ര കാസചികിത്സിതവിഹിതോ (ചി൦ അ൦-൪) വിധിഃ കാര്യഃ||൧൩||
Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14
ഗുല്മഹൃദ്രോഗസമ്മോഹാഃ ശ്രമശ്വാസാദ്വിധാരിതാത്| ഹിതം വിശ്രമണം തത്ര വാതഘ്നശ്ച ക്രിയാക്രമഃ||൧൪||
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्| हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः||१४||
🔊 Audio coming soon
അധ്വവ്യായാമാദിസാഹസേന സദ്യഃ ഉത്പന്നഃ ശ്വാസഃ ശ്രമശ്വാസഃ, തദ്വേഗരോധാത് ഗുല്മാദ്യുത്പത്തിഃ| തത്ര വിശ്രമണം വാതഘ്നീ ച ക്രിയാ ഹിതാ||൧൪||
Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15
ജൃമ്ഭയാഃ ക്ഷവവദ്രോഗാഃ സര്വശ്ചാനിലജിദ്വിധിഃ||൧൫||
जृम्भयाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः||१५||
🔊 Audio coming soon
ജൃമ്ഭാവേഗരോധാത് ക്ഷുതിവദ്രോഗോത്പത്തിഃ തത്ര വാതഘ്നീ ഹിതാ| ജൃമ്ഭാ സമുഖവികാസോ ഗാത്രവിനാമഃ||൧൫||
Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16
പീനസാക്ഷിശിരോഹൃദ്രുങ്മന്യാസ്തമ്ഭാരുചിഭ്രമാഃ| സഗുല്മാ ബാഷ്പതസ്തത്ര സ്വപ്നോ മദ്യം പ്രിയാഃ കഥാഃ||൧൬||
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः| सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||१६||
🔊 Audio coming soon
ബാഷ്പസ്യാശ്രുണോ വേഗരോധാത്പീനസാദ്യുത്പത്തിഃ| പീനസോ നാസാസ്രാവഃ| അക്ഷ്യാദീനാം രുജയാ സമ്ബന്ധഃ| തത്ര സ്വപ്നാദികം ചികിത്സാ|| ൧൬||
Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17
വിസര്പകോഠകുഷ്ഠാക്ഷികണ്ഡൂപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാഃ| സകാസശ്വാസഹൃല്ലാസവ്യങ്ഗശ്വയഥവോ വമേഃ| ഗണ്ഡൂഷധൂമാനാഹാരം രൂക്ഷം ഭുക്ത്വാ തദുദ്വമഃ| വ്യായാമഃ സ്രുതിരസ്രസ്യ ശസ്തം ചാത്ര വിരേചനമ്| സക്ഷാരലവണം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥേ ച ശസ്യതേ||൧൭||
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः| सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः| गण्डूषधूमानाहारं रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः| व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्| सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थे च शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
വമേഃ ഛര്ദിഷഃ വേഗധാരണാദ്വിസര്പാദ്യുത്പത്തിഃ| കോഠഃ ശ്യാവാനി മണ്ഡലാനി| തത്ര ഗണ്ഡൂഷാദികാ ചികിത്സാ രൂക്ഷം ചാന്നം ഭുക്ത്വാ ഉദ്വമേത്| സ്നിഗ്ധസ്യ കഫോത്ക്ലേശകരത്വാത്| ഏതാവതാ ഹി പ്രാണോ വായുഃ സ്വമാര്ഗം ഗൃഹ്ണാതി| ക്ഷാരലവണാഭ്യാം യുക്തം തൈലമഭ്യങ്ഗേ ച യോജയേത്|| ൧൭||
Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18
ശുക്രാന്തത്സ്രവണം ഗുഹ്യവേദനാശ്വയഥുജ്വരാഃ| ഹൃദ്വ്യഥാമൂത്രസങ്ഗാങ്ഗഭങ്ഗവര്ധ്മാശ്മഷണ്ഡതാഃ| താമ്രചൂഡസുരാശാലിബസ്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹനമ്| ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ സിദ്ധമ്ഭജേത്ക്ഷീരം പ്രിയാഃ സ്ത്രിയഃ| തത്ര സേവേത ....................................||൧൮||
शुक्रान्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः| हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवर्ध्माश्मषण्डताः| ताम्रचूडसुराशालिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्| बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धम्भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः| तत्र सेवेत ....................................||१८||
🔊 Audio coming soon
ശുക്രവേഗരോധാത് ശുക്രസ്രാവാദ്യുത്പത്തിഃ| ഷണ്ഡതാ സ്ത്രീഗമനാശക്തതാ| തത്ര ച താമ്രചൂഡാദികാ ചികിത്സാ| താമ്രചൂഡഃ കുക്കുടഃ| ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ ത്രപുസപ്രഭൃതിഭിഃ സിദ്ധിം ക്ഷീരം ഭജേത്| പ്രിയാശ്ച യുവതീഃ||൧൮||
Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19
............................സര്വം ച വര്ജയേദ്വേഗധാരിണമ്| വിഡ്വാമിനം പരിക്ലിഷ്ടം ക്ഷീണം തൃട്ശൂലപീഡിതമ്||൧൯||
............................सर्वं च वर्जयेद्वेगधारिणम्| विड्वामिनं परिक्लिष्टं क्षीणं तृट्शूलपीडितम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ന ച സര്വസ്മിന് വേഗരോധിനി ചികിത്സാ കാര്യാ|| ൧൯||
Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20
രോഗാഃ സര്വേऽപി ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ||൨൦||
रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः||२०||
🔊 Audio coming soon
വേഗധാരണേ ദോഷാനുക്ത്വാ ഉദീരണേ രോഗാനാഹ - രോഗാ ഇത്യാദി| യദ്യേവം ധാരണഗ്രഹണം ന കര്തവ്യമുദീരണേന സര്വരോഗോത്പത്തേഃ| ഉദീരണേനാപി ധാരണേ| നിര്ദിഷ്ടാനാമേവ രോഗാണാമുത്പത്തിഃ പ്രസജ്യതേ തന്നിവൃത്ത്യര്ഥം ധാരണഗ്രഹണാര്ഥമ്|| ൨൦||
Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21
നിര്ദിഷ്ടം സാധനം തത്ര ഭൂയിഷ്ഠം യേ തു താന്പ്രതി| തതശ്ചാനേകധാ പ്രായഃ പവനോ യത്പ്രകുപ്യതി| അന്നപാനൌഷധം തസ്യ യുഞ്ജീതാതോऽനുലോമനമ്||൨൧||
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान्प्रति| ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति| अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
യദി ധാരണോദീരണാഭ്യാം സര്വേ രോഗാഃ പ്രജായന്തേ അതോ വാതാദിരോധേന ഗുല്മാദിവചനമനര്ഥകരമിത്യാഹ- നിര്ദിഷ്ടമിത്യാദി| തത്ര തയോര്വേഗധാരണോദീരണയോര്മധ്യേ വേഗധാരണാച്ചിരകാലഭാവിനഃ സപ്രത്യവായാ രോഗാ ഭവന്തി| ഉദീരണാന്ന തഥാ| തേന ഭൂയിഷ്ഠം യേ സമ്ഭവന്തി താന്പ്രതി ചികിത്സിതം നിര്ദിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| അസ്മാദ്വേഗധാരണാദിതരേഭ്യഃ പവന ഏവ കുപ്യതി യത്തസ്മാദനുലോമനമസ്യ ഹിതമ്|| ൨൧||
Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22
പായുമേഹനമുഷ്കേഷു ശൂലം ശോഷാ ഹൃദി വ്യഥാ| തേഷു തേഷു വികാരേഷു യഥാസ്വം ച ചികിത്സിതമ്| ക്രമാദപാമപി മണൌ പങ്കോऽവശ്യം ഭവത്യതഃ| ഉത്തിഷ്ഠേത യഥാകാലം മലാനാം ശോധനം പ്രതി||൨൨||
पायुमेहनमुष्केषु शूलं शोषा हृदि व्यथा| तेषु तेषु विकारेषु यथास्वं च चिकित्सितम्| क्रमादपामपि मणौ पङ्कोऽवश्यं भवत्यतः| उत्तिष्ठेत यथाकालं मलानां शोधनं प्रति||२२||
🔊 Audio coming soon
ഏവം സ്വാസ്ഥ്യസംവാഹനരോഗോത്പത്തിരക്ഷണപ്രസങ്ഗേനേദമപ്യുച്യതേ- ക്രമാദിത്യാദി| യഥാ നിര്മലേऽപി മണാവലിഞ്ജരേ സ്ഥിതാനാം സ്വഭാവനിര്മലാനാമപ്യപാം ക്രമാത്കാലപരിവാസാത് പങ്കോऽവശ്യം ഭവതി തഥാ ഋതുചര്യായാ അനുഷ്ഠാതുരപി ദേഹേ ദോഷസഞ്ചയഃ; അതോ ഹേതോര്യഥാകാലമുക്തശോധനകാലാനതിക്രമേണ മലാനാം ദോഷാണാം ശോധനം പ്രതി സേവാര്ഥമുത്തിഷ്ഠേത ചേഷ്ടേത|| ൨൨||
Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23
ചയകാഷ്ഠാമുപാരുഹ്യ കുര്വതേ തേ ഹ്യുപേക്ഷിതാഃ| പ്രായശഃ സുചിരേണാപി ഭേഷജദ്വേഷിണോ ഗദാന്| അതിസ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനമേഹകുഷ്ഠഹൃതൌജസഃ| സ്രോതോരോധാക്ഷവിഭ്രംശശ്വാസശ്വയഥുപാണ്ഡുതാഃ| ആമോരുസ്തമ്ഭജഠരകൃച്ഛ്രാലസകദണ്ഡകാന്| തൃപ്തിപ്രമീലകാത്വസ്യഗ്രഹണ്യര്ശോഭഗന്ദരാന്| പ്ലീഹാവിദ്രധിവീസര്പമദസംന്യാസപീനസാന്| ച്ഛര്ദിഗണ്ഡകൃമിഗ്രന്ഥിതന്ദ്രാദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്| കണ്ഠാമയാന്മൂര്ധരുജം പ്രണാശം ബുദ്ധിനിദ്രയോഃ| തേജോവര്ണബലാനാം ച തൃപ്യതോ ബൃംഹണൈരപി| ഉചിതൈരപി ചാഹാരൈര്യസ്മാദസ്യ വഹന്തി ന| ദോഷോപലിപ്തവദനാ രസം രസവഹാഃ സിരാഃ| വമനാദീനതോ യുഞ്ജ്യാത്സ്വസ്ഥസ്യൈവ യഥാവിധി||൨൩||
चयकाष्ठामुपारुह्य कुर्वते ते ह्युपेक्षिताः| प्रायशः सुचिरेणापि भेषजद्वेषिणो गदान्| अतिस्थौल्याग्निसदनमेहकुष्ठहृतौजसः| स्रोतोरोधाक्षविभ्रंशश्वासश्वयथुपाण्डुताः| आमोरुस्तम्भजठरकृच्छ्रालसकदण्डकान्| तृप्तिप्रमीलकात्वस्यग्रहण्यर्शोभगन्दरान्| प्लीहाविद्रधिवीसर्पमदसंन्यासपीनसान्| च्छर्दिगण्डकृमिग्रन्थितन्द्रादुःस्वप्नदर्शनम्| कण्ठामयान्मूर्धरुजं प्रणाशं बुद्धिनिद्रयोः| तेजोवर्णबलानां च तृप्यतो बृंहणैरपि| उचितैरपि चाहारैर्यस्मादस्य वहन्ति न| दोषोपलिप्तवदना रसं रसवहाः सिराः| वमनादीनतो युञ्ज्यात्स्वस्थस्यैव यथाविधि||२३||
🔊 Audio coming soon
ഹി യസ്മാത്ഭേഷജം വമനാദി യേ ദ്വിഷന്തി ന സേവന്തേ തേഷാം ദോഷാശ്ച യാവസ്ഥാമുപാരൂഢാ ഉപേക്ഷിതാശ്ച സുചിരേണാപി രോഗാന്കുര്വതേ യഥാസമ്ഭവമതി സ്ഥൌല്യാദീന്| ഹൃതൌജഃ ശബ്ദഃ പുല്ലിങ്ഗഃ സന്നിപാതജ്വരപര്യായഃ| `സന്നിപാതമഭിന്യാസം തം ബ്രൂയാച്ച ഹൃതൌജസമ്' അക്ഷവിഭ്രംശഃ ഇന്ദ്രിയവിനാശഃ| അലസകദണ്ഡകൌ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ (സൂ൦അ൦൧൧)| തൃപ്തിഃ അഭുക്തേऽപി ഭുക്താഭിമാനിതാ| പ്രമീലകം സ്തൈമിത്യമ്| അമ്ലപിത്തസ്യാപരനാമേത്യന്യേ പഠന്തി ; യഥാ- പച്യമാനം വിദാഹ്യന്നം രക്താദീന് കോപയേദ്യദാ| പിത്തം ച കോപയേദാശു കഫസ്ഥാനാനിലേരിതമ്||൧|| തദാ ഭവതി ഹൃച്ഛൂലമുഖവൈരസ്യസാദനമ്| ലവണം തിക്തമമ്ലം ച സതതം ച്ഛര്ദയത്യപി||൨|| ദാഹോऽതിനിദ്രാ വിട്സങ്ഗോ വൈവര്ന്യം കാര്ശ്യമേവ ച | അരോചകോ ഹ്യുത്സുകിതാ പ്രസേകഃ ശ്ലേഷ്മണസ്തഥാ||൩|| സ്യുര്യത്രൈനാതി ലിങ്ഗാനി നിര്ദിശേത്തത്പ്രമീലകമ്| പര്യായാദമ്ലപിത്തം ച തഥാ പിത്തവിഷൂചികാ||൪|| ഇതി| ഉചിതൈഃ സാത്മ്യൈര്ബൃംഹണൈരപി ചാഹാരൈഃ തൃപ്തിം യാതസ്തേജസോ വര്ണസ്യ ബലസ്യ ച നാശഃ| യസ്മാദ്ദോഷോപലിപ്തമുഖാ രസവഹാഃ സിരാ രസം ന വഹന്തി| തദര്ഥം വമനാദീനുപക്രമാന് യോജയേത് സ്വസ്ഥസ്യൈവ| ന തു രോഗവിശേഷാന്തരത്വേന||൨൩||
Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25
ദോഷാഃ കദാചിത്കുപ്യന്തി ജിതാ ലങ്ഹ്ഘനപാചനൈഃ| യേ തു സംശോധനൈഃ ശുദ്ധാ ന തേഷാം പുനരുദ്ഭവഃ||൨൪|| യഥാക്രമം യഥായോഗമത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്| രസയനാനി സിദ്ധാനി വൃഷ്യയോഗാംശ്ച കാലവിത്||൨൫||
दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्ह्घनपाचनैः| ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः||२४|| यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसयनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||२५||
🔊 Audio coming soon
അന്യത് സുബോധമ്||൨൫||
Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26
ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമാഹാരൈര്ബൃംഹണം ക്രമാത്| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമമാംസക്ഷീരഘൃതാദിഭിഃ| ഹൃദ്യദീപനഭൈഷജ്യസംയോഗാദ്രുചിപക്തിദൈഃ| സാഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനനിരൂഹസ്നേഹബസ്തിഭിഃ| തഥാ സ ലഭതേ ശര്മ സര്വപാവകപാടവമ്| ധീവര്ണേന്ദ്രിയവൈമല്യം വൃഷതാം ദൈര്ഘ്യമായുഷഃ||൨൬||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्| शालिषष्टिकगोधूममांसक्षीरघृतादिभिः| हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः| साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहबस्तिभिः| तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्| धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः||२६||
🔊 Audio coming soon
ബഹുഷോ ഭേഷജപ്രയോഗാത്ക്ഷപിതേ ശരീരേ ആഹാരൈരേവ ബൃംഹണം ക്രമാത് സ്വല്പം പുഷ്ടികരം സര്വം പഥ്യമ്| കിമ്ഭൂതൈരാഹാരൈഃ? ശാല്യാദിഭിര്ഹൃദ്യേന ദീപനേന ചൌഷധേന സംയോഗാദ്രുചിപ്രദൈരഗ്നിബലപ്രദൈശ്ച| സര്വപാവകാനാം ജാഠരസ്യ (അഗ്നേഃ) ധാത്വഗ്നീനാഞ്ച പടുത്വമ്||൨൬||
Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27
യേ ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിക്ഷതഭങ്ഗാദിസമ്ഭവാഃ| കാമക്രോധഭയാദ്യാശ്ച തേ സ്യുരാഗന്തവോ ഗദാഃ||൨൭||
ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः| कामक्रोधभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः||२७||
🔊 Audio coming soon
നിജരോഗോത്പത്തികാരണപരിഹാരപ്രസങ്ഗേനാഗന്തവോ രോഗാഃ തത്പരിഹാരാശ്ചോച്യന്തേ- യേ ഭൂതേത്യാദി| ഭൂതാദിസമ്ഭവാ രോഗാ രാഗാദയശ്ചാഗന്തവോ വ്യാധയഃ| ആഗന്തുത്വം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമ്||൨൭||
Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28
ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിന്ദ്രിയോപശമഃ സ്മൃതിഃ| ദേശകാലാത്മവിജ്ഞാനം സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമ്| അഥര്വവിഹിതാ ശാന്തിഃ പ്രതികൂലഗ്രഹാര്ചനമ്| ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനോപായോ നിര്ദിഷ്ടശ്ച പൃഥക് പൃഥക്| അനുത്പത്ത്യൈ സമാസേന വിധിരേഷ പ്രദര്ശിതഃ| നിജാഗന്തുവികാരാണാമുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||൨൮||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्| अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्| भूताद्यस्पर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्| अनुत्पत्त्यै समासेन विधिरेष प्रदर्शितः| निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये||२८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമാഗന്തൂനാമനുത്പത്ത്യൈ വിധിഃ പ്രജ്ഞാപരാധത്യാഗാദിഃ| പ്രജ്ഞാപരാധഃ ദിനചര്യാദ്യുക്തവിധ്യതിക്രമഃ| ദേശാദിവിജ്ഞാനേന വിഷയസ്ഥം മനഃ സ്പഷ്ടതാം യാതി| ഏവമഭിജനോഹമ്|തത്ര ചേദമുചിതമിദമനുചിതമ്| ഏവമഹമര്ഥവാനേവമഹം ശൂരഃ| ഇദമസ്മിന്ദേശേ കാലേ ചോചിതമിദം നേതി ബഹുവിധം പരികല്പനം ദേശകാലാത്മവിജ്ഞാനമ്| ഭൂതഗ്രഹാദീനാമസ്പര്ശനേ യ ഉപായോ ഭൂതവിദ്യായാം നിര്ദിഷ്ടഃ| തഥാ ച തേഷു ഭൂതേഷു കേചിത്സ്പൃശന്തോऽധിതിഷ്ഠന്തി| കേചിജ്ജിഘൃക്ഷന്തേ| ഇത്യേവമാദ്യുക്തമിതി| ദ്വിവിധോ രോഗോത്പത്ത്യഭാവായ ഉത്പന്നാനാം ച രോഗാണാം നാശായ വിധിഃ പ്രദര്ശിതഃ(ഉ൦അ൦-൭-൧൦)||൨൮||
Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29
ശീതോദ്ഭവം ദോഷചയം വസന്തേ വിശോധയന് ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമാശു സമ്യക് പ്രാപ്നോതു രോഗാനൃതുജാന്ന ജാതു||൨൯||
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्मजमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोतु रोगानृतुजान्न जातु||२९||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാണാം ഹി ശോധനമുക്തമ്, തസ്യ തു കാല ഉച്യതേ- ശീതോദ്ഭവമിത്യാദി| ഇതി സാധാരണേഷു കാലേഷു ദോഷാനതിവാഹയന് ഋതുജാന് രോഗാന്ന കദാചിത്പ്രാപ്നോതി| അതിശീതാദികാലേഷു അയോഗാദിശങ്കാ||൨൯||
Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5
സ്വാസ്ഥ്യസംവര്ധകം വൃത്തമ് നിത്യം ഹിതാഹാരവിഹാരസേവീ സമീക്ഷ്യകാരീ വിഷയേഷ്വസക്തഃ| ദാതാ സമഃ സത്യപരഃ ക്ഷമാവാന് ആപ്തോപസേവീ ച ഭവത്യരോഗഃ| അര്ഥേഷ്വലഭ്യേഷ്വകൃതപ്രയത്നം കൃതാദരം നിത്യമുപായവത്സു| തത്കാലയുക്തം യദി നാസ്തി ദൈവമ്| കാലോऽനുകൂലോ വിഷയാ മനോജ്ഞാ ധര്മ്യാഃ ക്രിയാഃ കര്മ സുഖാനുബന്ധി| സത്ത്വം വിധേയം വിശദാ ച ബുദ്ധിഃ ഭവന്തി ധീരസ്യ സദാ സുഖായ||൩൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിഹ്മഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗാനുത്പാദനീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
स्वास्थ्यसंवर्धकं वृत्तम् नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः| अर्थेष्वलभ्येष्वकृतप्रयत्नं कृतादरं नित्यमुपायवत्सु| तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्| कालोऽनुकूलो विषया मनोज्ञा धर्म्याः क्रियाः कर्म सुखानुबन्धि| सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः भवन्ति धीरस्य सदा सुखाय||३०|| इति वैद्यपतिसिह्मगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगानुत्पादनीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
നിത്യം ഹിതാഹാരേത്യാദി സുബോധമ്| തഥാ യഃ പുരുഷാര്ഥേഷ്വലഭ്യേഷ്വപരിച്ഛിന്ന ലാഭേഷു വസ്തുഷ്വനാരബ്ധയത്നഃ ഉപായവത്സു ശക്യമാനേഷു കൃതപ്രയത്നഃ ജിതേന്ദ്രിയശ്ച തം രോഗാ നാനുപതന്തി തത്കാലയുക്താദ്വിനാ ദൈVവാത്| ദൈവേ പൂര്വകൃതേ കര്മണി ദുഷ്ടേ തത്കാലം ഫലവത്യവശ്യമേവ രോഗോത്പത്തിഃ| കാലോऽനുകൂലഃ ഹീനാതിമിഥ്യായോഗവര്ജിതഃ അര്ഥലാഭാദിഫലപ്രദശ്ച| വിഷയാഃ ശ്ബ്ദാദയഃ മനോജ്ഞാഃ പ്രിയാഃ| ക്രിയാശ്ച പ്രധാനാഃ| കര്മ ചോഭയലോകസുഖാനുബന്ധി| സത്ത്വം മനഃ| വിധേയമപരവശമ്| വിശദാ നിര്മലാ ബുദ്ധിഃ| ഏതാനി ധൈര്യയുക്തസ്യ സുഖായ കല്പന്തേ||൩൦|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||