5. rōgānutpādanīyaḥ

Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ രോഗാനുത്പാദനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാऽഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2

വേഗാന്ന ധാരയേദ്വാതവിണ്മൂത്രക്ഷവതൃട്ക്ഷുധാമ് നിദ്രാകാസശ്രമശ്ചാസജൃമ്ഭാശ്രുച്ഛര്ദിരേതസാമ്||൨||

Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3

അധോവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മോദാവര്തരുക്ക്ലമാഃ| വാതമോഓത്രശകൃത്സങ്ഗദൃഷ്ട്യഗ്നിവധഹൃദ്ഗദാഃ| സ്നേഹസ്വേദവിധിസ്തത്ര വര്തയോ ഭോജനാനി ച| പാനാനി ബസ്തയശ്ചൈവ ശസ്തം വാതാനുലോമനമ്||൩||

Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4

ശകൃതഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടപ്രതിശ്യായശിരോരുജഃ| ഊര്ധ്വവായുഃ പരീകര്തോ ഹൃദയസ്യോപരോധനമ്| മുഖേന വിട്പ്രവൃത്തിശ്ച പൂര്വോക്താശ്ചാമയാഃ സ്മൃതാഃ||൪||

Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5

അങ്ഗ-ഭങ്ഗാശ്മരീ-ബസ്തി-മേഢ്ര-വംക്ഷണ-വേദനാഃ| മൂത്രസ്യ രോധാത്പൂര്വേ ച പ്രായോ രോഗാസ്തദൌഷധമ്||൫||

Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6

വര്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹാശ്ച സ്വേദനം ബസ്തികര്മ ച| അന്നം പാനം ച വിഡ്ഭേദി വിഡ്രോധോത്ഥേഷു യക്ഷ്മസു||൬||

Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7

മൂത്രജേഷു തു പാനേ ച പ്രാഗ്ഭക്തം ശസ്യതേ ഘൃതമ്| ജീര്ണാന്തികം ചോത്തമയാ മാത്രയാ യോജനാദ്വയമ്| അവപീഡകമേതച്ച സംജ്ഞിതം..........................||൭||

Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8

..................................ധാരണാത്പുനഃ| ഉദ്ഗാരസ്യാരുചിഃ കമ്പോ വിബന്ധോ ഹൃദയോരസോഃ| ആധ്മാനകാസഹിധ്മാശ്ച ഹിധ്മാവത്തത്ര ഭേഷജമ്||൮||

Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9

ശിരോര്തീന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതം ക്ഷുതേഃ| തീക്ഷ്ണധൂമാഞ്ജനാഘ്രാണനാമനാര്കവിലോകനൈഃ| പ്രവര്തയേത്ക്ഷുതിം സക്താം സ്വേദാഭ്യങ്ഗൌ ച ശീലയേത്| യോജ്യം വാതഘ്നമന്നം ച ഘൃതം ചൌത്തരഭക്തികമ്||൯||

Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10

ശോഷാങ്ഗസാദ-ബാധിര്യ-സമ്മോഹ- ഭ്രമ-ഹൃദ്ഗദാഃ| തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്തത്ര ശീതഃ സര്വോ വിധിര്ഹിതഃ||൧൦||

Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11

അങ്ഗഭങ്ഗാരുചിഗ്ലാനികാര്ശ്യശൂലഭ്രമാഃ ക്ഷുധഃ| തത്ര യോജ്യം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പഞ്ച ഭോജനമ്||൧൧||

Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12

നിദ്രായാ മോഹമൂര്ധാക്ഷിഗൌരവാലസ്യജൃമ്ഭികാഃ| അങ്ഗമര്ദശ്ച തത്രേഷ്ടഃ സ്വപ്നഃ സംവാഹനാനി ച||൧൨||

Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13

കാസസ്യ രോധാത്തദ്വൃദ്ധിഃ ശ്വാസാരുചിഹൃദാമയാഃ| ശോഷോ ഹിധ്മാ ച കാര്യോऽത്ര കാസഹാ സുതരാം വിധിഃ||൧൩||

Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14

ഗുല്മഹൃദ്രോഗസമ്മോഹാഃ ശ്രമശ്വാസാദ്വിധാരിതാത്| ഹിതം വിശ്രമണം തത്ര വാതഘ്നശ്ച ക്രിയാക്രമഃ||൧൪||

Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15

ജൃമ്ഭയാഃ ക്ഷവവദ്രോഗാഃ സര്വശ്ചാനിലജിദ്വിധിഃ||൧൫||

Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16

പീനസാക്ഷിശിരോഹൃദ്രുങ്മന്യാസ്തമ്ഭാരുചിഭ്രമാഃ| സഗുല്മാ ബാഷ്പതസ്തത്ര സ്വപ്നോ മദ്യം പ്രിയാഃ കഥാഃ||൧൬||

Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17

വിസര്പകോഠകുഷ്ഠാക്ഷികണ്ഡൂപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാഃ| സകാസശ്വാസഹൃല്ലാസവ്യങ്ഗശ്വയഥവോ വമേഃ| ഗണ്ഡൂഷധൂമാനാഹാരം രൂക്ഷം ഭുക്ത്വാ തദുദ്വമഃ| വ്യായാമഃ സ്രുതിരസ്രസ്യ ശസ്തം ചാത്ര വിരേചനമ്| സക്ഷാരലവണം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥേ ച ശസ്യതേ||൧൭||

Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18

ശുക്രാന്തത്സ്രവണം ഗുഹ്യവേദനാശ്വയഥുജ്വരാഃ| ഹൃദ്വ്യഥാമൂത്രസങ്ഗാങ്ഗഭങ്ഗവര്ധ്മാശ്മഷണ്ഡതാഃ| താമ്രചൂഡസുരാശാലിബസ്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹനമ്| ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ സിദ്ധമ്ഭജേത്ക്ഷീരം പ്രിയാഃ സ്ത്രിയഃ| തത്ര സേവേത ....................................||൧൮||

Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19

............................സര്വം ച വര്ജയേദ്വേഗധാരിണമ്| വിഡ്വാമിനം പരിക്ലിഷ്ടം ക്ഷീണം തൃട്ശൂലപീഡിതമ്||൧൯||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20

രോഗാഃ സര്വേऽപി ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ||൨൦||

Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21

നിര്ദിഷ്ടം സാധനം തത്ര ഭൂയിഷ്ഠം യേ തു താന്പ്രതി| തതശ്ചാനേകധാ പ്രായഃ പവനോ യത്പ്രകുപ്യതി| അന്നപാനൌഷധം തസ്യ യുഞ്ജീതാതോऽനുലോമനമ്||൨൧||

Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22

പായുമേഹനമുഷ്കേഷു ശൂലം ശോഷാ ഹൃദി വ്യഥാ| തേഷു തേഷു വികാരേഷു യഥാസ്വം ച ചികിത്സിതമ്| ക്രമാദപാമപി മണൌ പങ്കോऽവശ്യം ഭവത്യതഃ| ഉത്തിഷ്ഠേത യഥാകാലം മലാനാം ശോധനം പ്രതി||൨൨||

Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23

ചയകാഷ്ഠാമുപാരുഹ്യ കുര്വതേ തേ ഹ്യുപേക്ഷിതാഃ| പ്രായശഃ സുചിരേണാപി ഭേഷജദ്വേഷിണോ ഗദാന്| അതിസ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനമേഹകുഷ്ഠഹൃതൌജസഃ| സ്രോതോരോധാക്ഷവിഭ്രംശശ്വാസശ്വയഥുപാണ്ഡുതാഃ| ആമോരുസ്തമ്ഭജഠരകൃച്ഛ്രാലസകദണ്ഡകാന്| തൃപ്തിപ്രമീലകാത്വസ്യഗ്രഹണ്യര്ശോഭഗന്ദരാന്| പ്ലീഹാവിദ്രധിവീസര്പമദസംന്യാസപീനസാന്| ച്ഛര്ദിഗണ്ഡകൃമിഗ്രന്ഥിതന്ദ്രാദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്| കണ്ഠാമയാന്മൂര്ധരുജം പ്രണാശം ബുദ്ധിനിദ്രയോഃ| തേജോവര്ണബലാനാം ച തൃപ്യതോ ബൃംഹണൈരപി| ഉചിതൈരപി ചാഹാരൈര്യസ്മാദസ്യ വഹന്തി ന| ദോഷോപലിപ്തവദനാ രസം രസവഹാഃ സിരാഃ| വമനാദീനതോ യുഞ്ജ്യാത്സ്വസ്ഥസ്യൈവ യഥാവിധി||൨൩||

Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25

ദോഷാഃ കദാചിത്കുപ്യന്തി ജിതാ ലങ്ഹ്ഘനപാചനൈഃ| യേ തു സംശോധനൈഃ ശുദ്ധാ ന തേഷാം പുനരുദ്ഭവഃ||൨൪|| യഥാക്രമം യഥായോഗമത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്| രസയനാനി സിദ്ധാനി വൃഷ്യയോഗാംശ്ച കാലവിത്||൨൫||

Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26

ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമാഹാരൈര്ബൃംഹണം ക്രമാത്| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമമാംസക്ഷീരഘൃതാദിഭിഃ| ഹൃദ്യദീപനഭൈഷജ്യസംയോഗാദ്രുചിപക്തിദൈഃ| സാഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനനിരൂഹസ്നേഹബസ്തിഭിഃ| തഥാ സ ലഭതേ ശര്മ സര്വപാവകപാടവമ്| ധീവര്ണേന്ദ്രിയവൈമല്യം വൃഷതാം ദൈര്ഘ്യമായുഷഃ||൨൬||

Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27

യേ ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിക്ഷതഭങ്ഗാദിസമ്ഭവാഃ| കാമക്രോധഭയാദ്യാശ്ച തേ സ്യുരാഗന്തവോ ഗദാഃ||൨൭||

Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28

ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിന്ദ്രിയോപശമഃ സ്മൃതിഃ| ദേശകാലാത്മവിജ്ഞാനം സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമ്| അഥര്വവിഹിതാ ശാന്തിഃ പ്രതികൂലഗ്രഹാര്ചനമ്| ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനോപായോ നിര്ദിഷ്ടശ്ച പൃഥക് പൃഥക്| അനുത്പത്ത്യൈ സമാസേന വിധിരേഷ പ്രദര്ശിതഃ| നിജാഗന്തുവികാരാണാമുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||൨൮||

Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29

ശീതോദ്ഭവം ദോഷചയം വസന്തേ വിശോധയന് ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമാശു സമ്യക് പ്രാപ്നോതു രോഗാനൃതുജാന്ന ജാതു||൨൯||

Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5

സ്വാസ്ഥ്യസംവര്ധകം വൃത്തമ് നിത്യം ഹിതാഹാരവിഹാരസേവീ സമീക്ഷ്യകാരീ വിഷയേഷ്വസക്തഃ| ദാതാ സമഃ സത്യപരഃ ക്ഷമാവാന് ആപ്തോപസേവീ ച ഭവത്യരോഗഃ| അര്ഥേഷ്വലഭ്യേഷ്വകൃതപ്രയത്നം കൃതാദരം നിത്യമുപായവത്സു| തത്കാലയുക്തം യദി നാസ്തി ദൈവമ്| കാലോऽനുകൂലോ വിഷയാ മനോജ്ഞാ ധര്മ്യാഃ ക്രിയാഃ കര്മ സുഖാനുബന്ധി| സത്ത്വം വിധേയം വിശദാ ച ബുദ്ധിഃ ഭവന്തി ധീരസ്യ സദാ സുഖായ||൩൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിഹ്മഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗാനുത്പാദനീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||