4. r̥tucaryā

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત ઋતુચર્યાં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઇહ સ્વસ્થવૃત્તં પ્રકૃતમ્| તચ્ચ પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે ઋતુસાધારણ્યેનોક્તમ્| અતઃ ઋતુવિશેષપ્રદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે- અથાત ઇત્યાદિ| પૂર્વવત્|| ૧||

Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2

કાલો હિ નામ ભગવાનનાદિનિધનો યથોપચિતકર્માનુસારી યદનુરોધાદાદિત્યાદયઃ ખાદયશ્ચ મહાભૂતવિશેષાસ્તથા તથા વિપરિણમન્તો જન્મવતાં જન્મમરણસ્યર્તુરસવીર્યદોષદેહબલવ્યાપત્સમ્પદાઞ્ચ કારણત્વં પ્રત્યયતાં પ્રતિપદ્યન્તે||૨||

ઋતુઃ કાલવિભાગઃ, અત ઉચ્યતે- કાલો હીતિ| ન વિદ્યતે આદિનિધને પ્રારમ્ભપરિસમાપ્તી ચ યસ્ય સ તથાવિધઃ| યથોપચિતકર્માનુસારી સર્વભૂતાનિ ચ પૂર્વદેહોપચિતકર્માનુગુણ્યેનાનુસરતીતિ| ઉપચિતકર્માનુગુણ્યેન કર્મફલેષુ નિમિત્તકારણતાં યાતીત્યર્થઃ| યદનુરોધેન યસ્ય કાલસ્યાનુરોધેન નિર્વાહેણાદિત્યાદિત્યાદયઃ આકાશાદયશ્ચ પઞ્ચમહાભૂતવિશેષાઃ, તથા-તથા નાનાવિધૈઃ પ્રમાણજાતિસંસ્થાનવર્ણાદિવિશેષૈઃ, પરિણમન્તો જન્મવતામ્ભૂતાનાં જન્મનો મરણસ્ય ચ પ્રત્યયતાં કારણતાં, પ્રતિપદ્યન્તે અઙ્ગીકુર્વન્તિ| એકેનાઽદિશબ્દેન ગ્રહનક્ષત્રાદીનાં ગ્રહણમ્, દ્વિતીયેનાનલપવનાદીનાં મહાભૂતાનાં તથા ઋતૂનાં રસાદીનાઞ્ચ યથાસ્વં વ્યાપદઃ સમ્પદશ્ચ| તત્રાદિત્યાદયઃ પરિણમન્તો યદનુરોધાદ્યસ્ય નિર્વાહાત્, કારણતાં પ્રતિપદ્યન્તે સ કાલઃ| તથાહિ ત એવાદિત્યાદયઃ પ્રતાપાદિપરિત્યાગસઙ્ગ્રહાદિના ઋતુવિશેષાન્ કુર્વન્તઃ કાલાનુરોધેન દૃશ્યન્તે| કાલવિશેષેણ ચ મહાભૂતાનાં કેનચિત્પરિણામેન કાલકૃત એવ| એતેન કાલસદ્ભાવે પ્રમાણમપ્યુક્તમ્| યતો યોઽયં જગત્કારણાભિમતેષ્વાદિત્યખાદિષુ સદૈવ પરિનિષ્ઠતાત્મસ્વતિશયેન કદાચિત્ કસ્યચિદ્ભાવસ્યાવિર્ભાવો, કદાચિત્ કસ્યચિત્તિરોભાવો ન ચ તેષામેવાદિત્યાદીનામન્યથાભાવઃ| તત્રાવશ્યં નિમિત્તાન્તરેણ ભવિતવ્યમ્| એવમન્યથાનુપપત્ત્યા યત્તન્નિમિત્તાન્તરમિતિ સ કાલઃ ઇતિ|| ૨||

Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3

સ માત્રાકાષ્ઠાકલાનાડિકામુહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનવર્ષભેદેન દ્વાદશધા વિભજ્યતે||૩||

સ ચ કાલો માત્રાદિર્ભિર્ભેદૈઃ દ્વાદશભિઃ તન્ત્રવ્યવહારાર્થં વિભજ્યતે|| ૩||

Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4

તત્રાક્ષિનિમેષો માત્રા| તાઃ પઞ્ચદશ કાષ્ઠા| તાઃ ત્રિંશત્ કલા| તાઃ સદશભાગા વિંશતિર્નાડિકા| નાડિકાદ્વયં મુહૂર્તશ્ચ| તે તુલ્યરાત્રિન્દિવે રાશિભાગે ચત્વારઃ પાદોનો યામઃ| તૈશ્ચતુર્ભિઃ અહોરાત્રિશ્ચ| પઞ્ચદશાહોરાત્રાઃ પક્ષઃ| પક્ષદ્વયં માસઃ| સ શુક્લાન્તઃ| તૈર્માર્ગશીર્ષાદિભિર્દ્વિસઙ્ખ્યૈઃ ક્રમાદ્ધેમન્તશિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદાખ્યાઃ ષડૃતવો ભવન્તિ| તેષુ શિશિરાદયસ્ત્રયો રવેરુદગયનમાદાનઞ્ચ| શેષા દક્ષિણાયનં વિસર્ગશ્ચ| તાવાદાનવિસર્ગૌ વર્ષમ્||૪||

સુબોધમ્| વિંશતિઃ કલાઃ કલાયા દશભાગસહિતાઃ નાડિકા| નાડિકાદ્વયશબ્દેનોચ્યતે મુહૂર્તઃ| તે ચ મુહૂર્તાશ્ચત્વારઃ મુહૂર્તચતુર્ભાગેન હીનાઃ યામઃ| યત્ર રાત્રેર્દિવ(સ)સ્ય ચ સામ્યં તત્રૈવમ્| અન્યત્ર તુ વૃદ્ધહાની સ્વબુદ્ધ્યોહ્યે| માર્ગશીર્ષાદિમાસદ્વયક્રમેણ હેમન્તાદ્યાખ્યાઃ ષડ્ ઋતવો ભવન્તિ| તેષુ ષડૃતુષુ મધ્યે ત્રયઃ શિશિરવસન્તગ્રીષ્મા રવેસ્તિગ્માંશોરુદગયનમુદીચીપ્રસ્થાનમાદાનઞ્ચ તદુચ્યતે| શેષાસ્ત્રયો રવેર્દક્ષિણાયનં વિસર્ગશ્ચોત્યતે| તૌ વર્ષમ્|

Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5

તયોરાદામાગ્નેયમ્| તસ્મિન્ ખલુ કાલસ્વભાવમાર્ગપરિગૃહીતોઽત્યર્થોષ્ણાગભસ્તિજાલમણ્ડલોઽર્કઃ તત્સમ્પર્કાદ્વાયવશ્ચ તીવ્રરૂક્ષાઃ સોમજં ગુણમુપશોષયન્તો જગતઃ સ્નેહમાદદાના ઋતુક્રમેણોપજનિતરૌક્ષ્યા રૂક્ષાન્ રસાંસ્તિક્તકષાયકટુકાનભિપ્રબલયન્તો નૃણાં દૌર્બલ્યમાવહન્તિ||૫||

તયોશ્ચાઽદાનવિસર્ગયોરાદાનમાદ્નેયમ્| તદા હિ ભાવારમ્ભકસ્યાગ્નેર્બલમવશ્યં ભવતીત્યર્થઃ| તસ્મિન્નિત્યાદિ આદાનકાલસ્વભાવેનોત્તરમાર્ગગમનેન ચાત્યર્થમુષ્ણકિરણસમૂહવ્યાપ્તમણ્ડલો ભગવાનંશુમાલી તત્સમ્બન્ધેન ચ વાયવોઽત્યન્તરૂક્ષાઃ સોમજં ગુણમબ્ભાગમુપશોષયન્તો જગતઃ સ્થાવરજઙ્ગમસ્ય, ઋતુક્રમેણ દિનાનુદિનં સ્નેહં ગૃહ્ણાના દત્તરૌક્ષ્યાશ્ચ અતિરૌક્ષ્યેણ યુક્તાન્ તિક્તકષાયકટુકાન્ રસાનભિવર્ધયન્તો નૃણાં મનુષ્યજાતીનાં, દૌર્બલ્યં હીનબલતાં કુર્વન્તિ|| ૫||

Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6

વિસર્ગસ્તુ સૌમ્યઃ| તસ્મિન્નપિ કાલમાર્ગમેઘવાતવર્ષાભિહતપ્રભાવે દક્ષિણાયનગેઽર્કે શશિનિ ચાવ્યાહતબલે શિશિરાભિર્ભાભિઃ શશ્વદાપ્યાયમાને માહેન્દ્રસલિલપ્રશાન્તસન્તાપે જગત્યરૂક્ષાઃ રસાઃ પ્રવર્ધન્તેઽમ્લલવણમધુરા યથાક્રમં બલં ચોપચીયતે નૃણામિતિ||૬||

એતાદ્વિપર્યયત્વાદ્વિસર્ગસ્ય| સુબોધમ્|| ૬||

Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7

ભવતિ ચાત્ર- હેમન્તે શિશિરે ચાગ્ર્યં વિસર્ગાદાનયોર્બલમ્| શરદ્વસન્તયોર્મધ્યં હીનં વર્ષાનિદાઘયોઃ||૭||

ભવતિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે તન્ત્રરીતિઃ| વિસર્ગાદાનયોર્મધ્યે હેમન્તે શિશિરે ચ પુરુષાણાં બલાધિકતા ભવતિ| હેમન્તે વિસર્ગસ્ય પરપ્રકર્ષાધિરોહાત્| શિશિરે ત્વાદાનેનાવ્યાપ્તત્વાત્| શરદ્વસન્તયોરાદાનવિસર્ગયોર્મધ્યવાન્મધ્યબલતા| ગ્રીષ્મે આદાનસ્ય પરપ્રકર્ષાધિરોહાત્, વર્ષાસુ ચ વિસર્ગેણાવ્યાપ્તત્વાદ્ધીનબલત્વમ્|| ૭||

Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8

ધૂમધૂમ્રા રજોમન્દાસ્તુષારાવિલમણ્ડલાઃ| દિગાદિત્યા મરુચ્છૈત્યાદુત્તરો રોમહર્ષણઃ| લોધ્રપ્રિયઙ્ગુપુન્નાગલવલ્યઃ કુસુમોજ્જ્વલાઃ| દૃપ્તા ગજાજમહિષવાજિવાયસસૂકરાઃ| હિમાનીપટલચ્છન્નાઃ લીનમીનવિહઙ્ગમાઃ| નદ્યઃ સવાષ્પાઃ સોષ્માણઃ કૂપાપશ્ચ હિમાગમે||૮||

શિશિરે હેમન્તવિધેરતિદેશાય લાઘવવિકલ્પાત્ આદાનક્રમભઙ્ગેનાદૌ હેમન્ત ઉચ્યતે| ત્રિવિધો હિ ઋતુઃ માસસ્વરૂપેણ રાશિસ્વરૂપેણ સ્વલક્ષણસ્વરૂપેણ ચ| તત્ર માસસ્વરૂપં દ્વિસઙ્ખ્યૈર્માર્ગશીર્ષાદિભિરિત્યાદિનોક્તમ્| રાશિસ્વરૂપં લોકે પ્રસિદ્ધં યથા ધનુધર્મકરૌ હેમન્ત ઇત્યાદિ| ધૂમધૂમ્રેત્યાદિના સ્વરૂપલક્ષણમુચ્યતે- પ્રયોજનઞ્ચ વિદ્યતે ઋતુસ્વલક્ષણોક્તેર્હીનયોગાદિચતુષ્ટયજં યજ્જ્ઞાનમ્| ધૂમવત્ ધૂમ્રેણ મલિનેન મન્દાઃ અપટવઃ દિશઃ આદિત્યશ્ચ| તથા તુષારેણાઽવિલાનિ મણ્ડલાનિ યાસાં તા દિશસ્તથોક્તાઃ, આદિત્યશ્ચ તુષારવિલમણ્ડલઃ| ઉત્તર ઉત્તરીયો વાયુઃ શૈત્યેન રોમહર્ષણઃ| લિધ્રાદયશ્ચ તદા કુસુમૈઃ ઉજ્જ્વલા ભવન્તિ| ગજાદયશ્ચ દૃપ્તાઃ સદર્પાઃ| નદ્યશ્ચ હિમાનીપટલેન ચ્છાન્નાઃ સ્થગિતાઃ, મીનાઃ વિહઙ્ગમાશ્ચ દીનાઃ નિઃસઞ્ચારાઃ યાસુ તાસ્તથોક્તાઃ તથા સવાષ્પાઃ| તથા કૂપાપઃ સોષ્માણો ભવન્તિ|| ૮||

Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9

દેહોષ્માણો વિશન્તોઽથ શીતે શીતાનિલાહતા| જઠરે પિણ્ડ્તોષ્માણં પ્રબલં કુર્વતેઽનલમ્| વિસર્ગે બલિનાં પ્રાયઃ સ્વભાવાદિગુરુક્ષમમ્| બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ યોજયેત્તસ્ય યુક્તયે| અનિન્ધનોઽન્યથા સીદેદત્યુદીર્ણતયાઽથવા| ધાતૂનપિ પચેદસ્ય તતસ્તેષાં ક્ષયાન્મરુત્| તેજઃ સહચરઃ કુપ્યેચ્છીતઃ શીતે વિશેષતઃ||૯||

તથા શીતે કાલે હેમન્તશિશિરયોઃ, પુરુષાણાં દેહોષ્માણઃ સ્વભાવાદિગુરુક્ષમં પ્રબલમનલં કુર્વતે| કિમ્ભૂતાનામ્? વિસર્ગત્વાદ્બલવતામ્| કિમ્ભૂતા દેહોષ્માણઃ? બહિઃ ક્રુદ્ધેન બલવતા ચ શીતેન વાયુના આહતા પુનરન્તરે પ્રવિશન્તઃ| કિમ્ભૂતમગ્નિમ્? પિણ્ડિતોષ્માણં પ્રવિષ્ટૈર્દેહોષ્મભિર્મિશ્રીભૂતમિત્યર્થઃ| સ્વભાવાદિગુરુક્ષમં તજ્જરયિતું શક્નોતીત્યર્થઃ| સ્વભાવગુરુઃ દ્રવ્યસ્વરૂપેણૈવ ગુરુઃ, યથા માષાદિ| આદિગ્રહણેન માત્રાસંયોગસંસ્કારપરિણામાનાં ગ્રહણમ્| તસ્યાગ્નેર્યુક્તયે સમવાહનાય બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ યોજયેત્| યદ્યેવં ન ક્રિયતે તતો બાહ્યાગ્નિરિવ નિરિન્ધનઃ સીદેત્ નાશં પ્રાપ્નુયાત્| અત્યુદીર્ણતયા વા ધાતૂનપિ પચેત્| તેષાં ધાતૂનાં ક્ષયાન્મરુદ્વાયુસ્તેજોમિશ્રિતઃ કુપ્યેત્|| ૯||

Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10

અતો હિમે ભજેત્સ્નિગ્ધાન્સ્વાદ્વમ્લલવણાન્રસાન્| બિલેશયૌદકાનૂપ્રસહાનાં ભૃતાનિ ચ| માંસાનિ ગુડપિષ્ટોત્થમદ્યાન્યભિનવાનિ ચ| માષેક્ષુક્ષીરવિકૃતિવસાતૈલનવૌદનાન્| વ્યાયામોદ્વર્તનાભ્યઙ્ગસ્વેદધૂમાઞ્જનાતપાન્| સુખોદકં શૌચવિધૌ ભૂમિગર્ભગૃહાણિ ચ| સાઙ્ગારયાનાં શય્યાઞ્ચ કુથકમ્બલસંસ્કૃતામ્| કુઙ્કુમેનાનુલિપ્તાઙ્ગો ગુરુણાઽગરુણાપિ વા| લઘૂષ્ણૈઃ પ્રાવૃતઃ સ્વપ્યાત્કાલે ધૂપાધિવાસિતઃ| પીનાઙ્ગનાસંસર્ગનિવારિતહિતમાનિલઃ||૧૦||

શીતકાલે તસ્માત્સ્નિગ્ધમધુરાદીન્ રસાન્ ભજેત્તસ્ય મરુતઃ કોપરક્ષાર્થમ્| સ્નિગ્ધાનિતિ ઘૃતાદિસંસ્કૃતાન્| અન્યત્ સુબોધમ્| બિલેશયાદેર્માંસાનિ ભૃતાનિ યત્નપુષ્ટસ્ય પ્રાણિનઃ સમ્બન્ધીનિ, તથા ગુડોત્થાનિ પિષ્ટોત્થાનિ ચ નવાનિ મદ્યાનિ| ગુડોત્થાનિ યાનિ ગુડેન પ્રધાનેન ક્રિયન્તે, ન ત્વિક્ષુરસેન, પિષ્ટં શાલિપિષ્ટમ્| અઙ્ગારયાનમગ્નિશકટિકા| કુથં કાર્પાસાદિપૂર્ણમ્| ગુરુણા અગુરુણા બહુના અગરુસારેણ, કુઙ્કુમેન વા દિગ્ધઃ ઉપલિપ્તાઙ્ગઃ, લઘૂષ્ણૈશ્ચર્મકૌશેયાદિભિઃ પ્રાવૃતઃ સન્નુચિતે કાલે સ્વપ્યાત્| ઉપચિતશરીરકામિનીવપુઃ સમ્બન્ધપરિહૃતશીતપવનઃ સન્|| ૧૦||

Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11

શિશિરે શીતમધિકં મેઘમારુતવર્ષજમ્| રૌક્ષ્યમાદાનજં તસ્માત્કાર્યઃ પૂર્વોઽધિકં વિધિઃ||૧૧||

શિશિરે હેમન્તસ્વરૂપાધિક્યાત્ હેમન્તવિધિરેવાધિકાઃ કાર્યઃ| યતઃ શિશિરે બહિઃ શીતેનાત્યન્તં રુધ્યન્તે દેહોષ્માણઃ| આદાનત્વાચ્ચ રૌક્ષ્યં જાયતે|| ૧૧||

Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12

વસન્તે દક્ષિણો વાયુરાતામ્રકિરણો રવિઃ| નવપ્રવાલત્વક્પત્રાઃ પાદપાઃ કકુભોઽમલાઃ| કિંશુકાશોકચૂતાદિવનરાજિવિરાજિતાઃ| કોકિલાલિકુલાલાપકલકોલાહલાકુલાઃ||૧૨||

વસન્તેત્યાદિના વસન્તસ્વરૂપલક્ષણં વર્ણયતિ| વસન્તે વાયુર્દાક્ષિણાત્યો ભવતિ, રવિશ્ચૈષ લોહિતદીધિતિઃ| નવાઃ પ્રવાલાદયો યેષુ પાદપેષુ તે તથોક્તાઃ| પ્રવાલં અભિનવોદ્ભિન્નં કિસલયમ્| કકુભો દિશો નિર્મલાઃ| તથા કિંશુકાદિભિઃ યા વનરાજયઃ તાભિઃ વિરાજિતાઃ કકુભો ભવન્તિ તથા કોકિલાનામલિકુલાનાં ભ્રમરસન્તતીનાં ચ આલાપૈર્યઃ કલો મધુરઃ કોલાહલસ્તેનાઽકુલાઃ|| ૧૨||

Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13

શિશિરે સમુચિતઃ શ્લેષ્મા દિનકૃદ્ભાભિરીરિતઃ| તદા પ્રબોધમાનોઽગ્નિં રોગાન્ પ્રકુરુતે બહૂન્| અતોઽસ્મિંસ્તીક્ષ્ણવમનધૂમગણ્ડૂષનાવનમ્| વ્યાયામોદ્વર્તનક્ષૌદ્રયવગોધૂમજાઙ્ગલાન્| સેવેત સુહૃદ્યુદ્યાનયુવતીશ્ચ મનોરમાઃ| સ્નાતઃ સ્વલઙ્કૃતઃ સ્રગ્વી ચન્દનાગરુરૂષિતઃ| વિચિત્રામત્રવિન્યસ્તાન્ સહકારોત્પલાઙ્કિતાન્| નિર્ગદાંશ્ચાસવારિષ્ટશીધુમાર્દ્વીકમાધવાન્| ક્વથિતં મુસ્તશુણ્ઠ્યમ્બુસારામ્ભઃ ક્ષૌદ્રવારિ વા| ગુરુશીતદિવાસ્વપ્નસ્નિગ્ધામ્લમધુરાંસ્ત્યજેત્||૧૩||

પૂર્વં શિશિરે મધુરસ્નિગ્ધાદિના આહારેણ શ્લેષ્મા સઞ્ચિતોઽતિશયેન સ્ત્યાનત્વાન્ન કુપિતઃ, સમ્પ્રતિ દિનકૃત્ પ્રભાભિર્વિલાયિતો દ્રવસ્વરૂપત્વાદ્વિપરીતસ્યાગ્નેર્બાધાં કરોતિ| તદ્બાધયા ચાનેકરોગોત્પત્તિઃ| અતઃ કારણાચ્છ્લેષ્મનાશનાર્થં તીક્ષ્ણવમનાદિકં સેવેત| અન્યત્ સુબોધમ્| ચન્દનાગરુભ્યાં રૂષિતઃ ઉપલિપ્તઃ આસવાદીન્ નિર્ગદાન્ દેશકાલાદ્યનુપહતાન્| સારામ્ભઃ અસનખદિરચન્દનાદિસારસંસ્કૃતામ્ભઃ| તદા ગુર્વાદીંસ્ત્યજેત્|| ૧૩||

Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14

ગ્રીષ્મેઽતસીપુષ્પનિભસ્તીક્ષ્ણાંશુર્દાવદીપિતાઃ| દિશો જ્વલન્તિ ભૂમિશ્ચ મારુતો નૈઋતો સુખઃ| પ્રવાતાતપસંસ્વેદૈર્જન્તવો જ્વરિતા ઇવા| તાપાર્તતુઙ્ગમાતઙ્ગમહિષૈઃ કલુષીકૃતાઃ| દિવાકરકરાઙ્ગારનિકરક્ષપિતામ્ભસઃ| પ્રવૃદ્ધરોધસો નદ્યશ્છાયાહીના મહીરુહાઃ| વિશીર્ણજીર્ણપર્ણાશ્ચ શુષ્કવલ્કલતાઙ્કિતાઃ||૧૪||

ગ્રીષ્મેત્યાદિના ગ્રીષ્મસ્વરૂપસ્ય લક્ષણં દર્શયતિ| ગ્રીષ્મે તીક્ષ્ણાંશુઃ સૂર્યોઽતસીપુષ્પનિભઃ, આનીલ ઇવ| દાવો વનાગ્નિઃ| નૈઋતો વાયુઃ દક્ષિણપશ્ચિમદિશોરન્તરઃ| તદા હિ પવનાદિભિર્જન્તવો જ્વરિતા ઇવ ભવન્તિ| તથા નદ્યસ્તાપાર્તત્વાદિર્વિશિષ્ટૈર્માતઙ્ગાદિભિઃ કલુષીકૃતાઃ, દિવાકરકરા એવાઙ્ગારાસ્તેષાં નિકરેણ ક્ષપિતમમ્ભો યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ, તથા પ્રવૃદ્ધાનિ રોધાંસિ તદાનીં સ્વલ્પોદકત્વાત્ તાસ્તથા| મહીરુહા વૃક્ષાઃ ચ્છાયાહીનત્વાદિગુણયુક્તાઃ||૧૪||

Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15

આદત્તે જગતસ્તેજસ્તદાઽદિત્યો ભૃશં યતઃ| વ્યાયામાતપકટ્વમ્લલવણોષ્ણં ત્યજેદતઃ| મદ્યં ન સેવ્યં સ્વલ્પં વા સેવ્યં સુબહુવારિ વા| અન્યથા શોફશૈથિલ્યદાહમોહાન્કરોતિ તત્| નવમૃદ્ભાજનસ્થાનિ હૃદ્યાનિ સુરભીણિ ચ| પાનકાનિ સમન્થાનિ સિતાઢ્યાનિ હિમાનિ ચ| સ્વાદુ શીતં દ્રવં ચાન્નં જાઙ્ગલાન્મૃગપક્ષિણઃ| શાલિક્ષીરઘૃતદ્રાક્ષાનાલિકેરામ્બુ શર્કરાઃ| તાલવૃન્તાનિલાન્હારાન્સ્રજઃ સકમલોત્પલાઃ| તન્વીર્મૃણાલવલયાઃ કાન્તાશ્ચન્દનરૂષિતાઃ| સરાંસિ વાપીઃ સરિતઃ કાનનાનિ હિમાનિ ચ| સુરભીણિ નિષેવેત વાસાંસિ સુલઘૂનિ ચ| નિષ્પતદ્યન્ત્રસલિલે સ્વપ્યાદ્ધારાગૃહે દિવા| રાત્રૌ ચાઽકાશતલકે સુગન્ધિકુસુમાસ્તૃતે| કર્પૂરચન્દનાર્દ્રાઙ્કો વિરલાનઙ્ગસઙ્ગમઃ||૧૫||

યતઃ આદિત્યોઽતિશયેન તેજ આદત્તે| તેજઃ શુક્લાન્તાનાં ધાતૂનાં સ્નેહઃ (સારઃ)| અતો વ્યાયામાદીંસ્ત્યજેત્| અન્યત્ સુબોધમ્| સુબહુવારિ યસ્મિન્ મદ્યે તત્તથોક્તમ્| મન્થઃ પ્રભૂતોદકાઃ સક્તવઃ| તાલવૃન્તમુત્ક્ષેપકમ્| નિષ્પતદ્યન્ત્રવાહિ જલં યસ્મિન્ ધારાગૃહે તત્તથોક્તમાકાશતલકં શરણપૃષ્ઠકમ્|| ૧૫||

Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16

વર્ષાસુ વારુણો વાયુઃ સર્વસસ્યસમુદ્ગમઃ| ભિન્નેન્દ્રનીલનીલાભ્રવૃન્દમન્દાવિલં નભઃ| દીર્ઘિકાનવવાર્યૌઘમગ્નસોપાનપઙ્ક્તયઃ| વારિધારાભૃશાઘાતવિકાસિતસરોરુહાઃ| સરિતઃ સાગરાકારા ભૂરવ્યક્તજલસ્થલા| મન્દ્રસ્તનિતજીમૂતશિખિદર્દુરનાદિતા| ઇન્દ્રગોપધનુઃખણ્ડવિદ્યુદુદ્યોતદીપિતા| પરિતઃ શ્યામલતૃણા સિલિન્ધ્રકુટજોજ્જ્વલા||૧૬||

વર્ષાસ્વિત્યાદિના તસ્યૈવ સ્વરૂપલક્ષણમુચ્યતે| તદા વરુણદિક્કો વાયુર્વહતિ સર્વસસ્યાનાં સમુદ્રમહેતુઃ| તથા ભિન્નેન્દ્રનીલેન તુલ્યૈઃ નીલત્વૈરભ્રવૃન્દૈર્મન્દમપટુ આવિલમાકુલઞ્ચ નભો ભવતિ| ભેદે હીન્દ્રનીલોઽતિશયનીલવાન્ ભવતિ| નવેન વાર્યૌઘેન મગ્નાઃ સ્થગિતાઃ સોપાનપઙ્ક્તયો યાસુ દીર્ઘિકાસુ પુષ્કરિણીષુ તાઃ તથોક્તાઃ| તથા તા એવ મેઘવારિધારાભિર્યોઽસૌ ભૃશમત્યર્થમાઘાતસ્તેન વિકાસિતસરોરુહાઃ| નદ્યશ્ચ સમુદ્રસદૃશાઃ| ભૂશ્ચ બહુલજલપ્લાવિતત્વાદવ્યક્તજલસ્થલા ભૂતપૂર્વસ્ય જલસ્ય વ્યક્તદેશો ન જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ| તથા મન્દ્રસ્તનિતા મધુરશબ્દાઃ યે જીમૂતા મેઘાઃ શિખિનો મયૂરાઃ દર્દુરા મણ્ડૂકાઃ તૈર્નાદિતા કૃતશબ્દા ભૂર્ભવતિ| તથા ઇન્દ્રગોપૈર્ભાસ્વરૈઃ કૃમિવિશેષૈર્ધનુઃખણ્ડેન ચૈન્દ્રેણ વિદ્યુદ્ભિશ્ચ ય ઉદ્યોતઃ પ્રકાશઃ, તેન દીપિતા પ્રકટા ભૂઃ ભવતિ| તથા પરિતઃ સમન્તાત્ શ્યામલાનિ તૃણાનિ યસ્યા સા તથોક્તા| તથા સિલિન્ધ્રૈઃ કુટજૈશ્ચ પુષ્પવિશેષૈરુજ્જ્વલા|| ૧૬||

Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17

તદાઽઽદાનાબલે દેહે મન્દેઽગ્નૌ બાધિતે પુનઃ| વૃષ્ટિભૂવાષ્પતોયામ્લપાકદુષ્ટશ્ચલાદિભિઃ| બસ્તિકર્મ નિષેવેત કૃતસંશોધનક્રમઃ| પુરાણશાલિગોધૂમયવાન્યૂષરસૈઃ કૃતૈઃ| નિગદં મદિરારિષ્ટમાર્દ્વીકં સ્વલ્પમમ્બુ વા| દિવ્યં ક્વથિતકૂપોત્થં ચૌણ્ડં સારસમેવ વા| વૃષ્ટિવાતાકુલે ત્વહ્નિ ભોજનં ક્લેદવાતજિત્| પરિશુષ્કં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણામ્લલવણં ભજેત્| પ્રાયોઽન્નપાનં સક્ષૌદ્રં સંસ્કૃતં ચ ઘનોદયે| અસરીસૃપભૂવાષ્પશીતમારુતશીકરમ્| સાગ્નિયાનઞ્ચ ભવનં નિર્દંશમશકોન્દુરમ્| પ્રઘર્ષોદ્વર્તનસ્નાનધૂમગન્ધાગરુપ્રિયઃ| યાયાત્કરેણુમુખ્યાભિશ્ચિત્રસ્રગ્વસ્ત્રભૂષિતઃ| નદીજલોદમન્થાહઃ સ્વપ્નાતિદ્રવમૈથુનમ્| તુષારપાદચરણવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્||૧૭||

તદા વર્ષાસ્વાદનત્વાદબલત્વેનાગ્નિમાન્દ્યમ્| પુનશ્ચ વૃષ્ટ્યાદિદુષ્ટૈર્વાતાદિભિરાત્યર્થં બાધિતે અગ્નૌ તદુપકારાય બસ્તિકર્માદિકં નિષેવેત| કિમ્ભૂત ઇત્યાહ- કૃતસંશોધનક્રમઃ| યથોક્તૌ વમનવિરેકૌ કૃતૌ યેન સ તથોક્તઃ| કૃતા યૂષાદયઃ સ્નેહશુણ્ઠ્યાદિયુક્તાઃ દિવ્યામ્બુ ક્વથિતં પિબેત્| ચૌણ્ડં યત્પર્વતે શિલાકૂપિકાભવમ્| વૃષ્ટ્યા વાતેન ચાઽકુલે વૃષ્ટિવાતભૂયિષ્ઠં, સંસ્કૃતં કાલયોગ્યૈર્દ્રવ્યૈઃ| સરીસૃપાઃ સર્પવૃશ્ચિકાદયઃ|| ૧૭||

Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18

શરદિ વ્યોમ શુભ્રાભ્રં કિઞ્ચિત્પઙ્કાઙ્કિતા મહી| પ્રકાશકાશસપ્તાહ્વકુમુદા શાલિશાલિની| વિક્ષિપ્તતીક્ષ્ણકિરણો મેદ્યૌઘવિગમાદ્રવિઃ| બભ્રુવર્ણોઽતિવિમલાઃ ક્રૌઞ્ચમાલાકુલા દિશઃ| કમલાન્તરસંલીનમીનહંસાંસઘટ્ટનૈઃ| તરઙ્ગભઙ્ગતુઙ્ગાનિ સરાંસિ વિમલાનિ ચ||૧૮||

શરદિ વ્યોમેત્યાદિના શરત્સ્વરૂપં વર્ણયતિ- પ્રકાશાઃ કાશાઃ સપ્તાહ્વપુષ્પં કુમુદાનિ ચ યસ્યાં ભુવિ સા તથોક્તા| તથા મેઘૌઘવિગમાદ્ધેતોઃ રવિર્વિક્ષિપ્તતીક્ષ્ણકિરણો બભ્રુવર્ણશ્ચ ભવતિ| બભ્રુઃ કપિલઃ| તથા કમલાનામન્તરે યે સંલીના મીના હંસાશ્ચ તેષાં સઙ્ઘટ્ટનૈર્યે તરઙ્ગભઙ્ગાસ્તૈસ્તુઙ્ગાનિ ઉન્નતાનિ યાનિ સરાંસિ તાનિ તથોક્તાનિ|| ૧૮||

Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ| તપ્તાનાં સઞ્ચિતં પૂર્વં તદા પિત્તં પ્રકુપ્યતિ| શસ્તં તિક્તહવિઃપાનં વિરેકોઽસ્રસ્રુતિઃ સદા| શીતં લઘ્વન્નપાનં ચ કષાયસ્વાદુતિક્તકમ્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગસિતામધુ| પટોલામલકં દ્રાક્ષા જાઙ્ગલં ક્ષુદ્વતાં ભૃશમ્| દિવા દિવાકરકરૈર્નિશાકરકરૈર્નિશિ| સન્તપ્તં હ્લાદિતં તોયમગસ્ત્યેનાવિષીકૃતમ્| નિર્મલં શુચિ કાલેન પક્વં પાનેઽમૃતોપમમ્| હંસૌઘપક્ષવિક્ષેપભ્રમરપઙ્ક્તિષુ| સુસરોરુહસેવ્યાસુ સરસીષુ પ્લવેત્ ચ| લઘુશુદ્ધામ્બરઃ સ્રગ્વી શીતોશીરવિલેપનઃ| સેવેત ચન્દ્રકિરણાન્પ્રદોષે સૌધમાશ્રિતઃ| તૃપ્તિદધ્યાતપક્ષારવસાતૈલપુરોનિલાન્| તીક્ષ્ણમદ્યદિવાસ્વપ્નતુષારાંશ્ચ વિવર્જયેત્||૧૯||

વર્ષાસ્વમ્લાવિપાકજલમદ્યાદિભિઃ પિત્તં સઞ્ચિતં કાલસ્ય શૈત્યાદિકુપિતમાદિત્યકિરણસન્તાપેન શરદિ કુપ્યતિ| અતિસ્તિક્તઘૃતપાનાદિકં પિત્તજયાય સેવેત, તિક્તં નામ ઘૃતં વક્ષ્યતે (ચિ૦અ૦-૨૧); અન્યે તુ મહાતિક્તપઞ્ચતિક્તાદિ સર્વં તિક્તદ્રવ્યસિદ્ધમિચ્છન્તિ| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૧૯||

Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20

નિત્યં સર્વરસાભ્યાસઃ સ્વસ્વાધિક્યમૃતાવૃતૌ||૨૦||

નિત્યં સર્વેષ્વૃતુષુ સર્વરસાભ્યાસઃ| યે ચ રસા યસ્મિન્ ઋતાવુક્તાઃ તત્રાધિક્યેન સેવ્યા ઇતિ|| ૨૦||

Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21

ઋત્વોરન્તાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ| તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ત્યાજ્યઃ સેવનીયોઽપરઃ ક્રમાત્| અસાત્મ્યજા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગશીલનાત્||૨૧||

ગચ્છત ઋતોરન્તસપ્તાહ આગચ્છત ઋતોરાદિસપ્તાહઃ ઇતિ દિવસાશ્ચતુર્દશ ઋતુસન્ધિશબ્દવાચ્યાઃ તસ્મિંશ્ચ ઋતુસન્ધૌ ગચ્છતસ્તુ વિધિઃ ક્રમેણ ત્યાજ્યઃ| તથૈવ ક્રમેણ વર્ત્તમાનસ્ય વિધિઃ સેવ્યઃ સેવનીયઃ| ક્રમશ્ચ `પાદેનાપથ્યમભ્યસ્તમ્' (સૂ૦અ૦-૯) ઇત્યાદિના વક્ષ્યતે| અન્યથા ઝટિતિ વિધિત્યાગોપાદાને કુર્વતોઽસાત્મ્યત્વાદ્રોગોત્પત્તિઃ|| ૨૧||

Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22

ઋતુષ્વેવંવિધેષ્વેષ વિધિઃ સ્વાસ્થ્યે ચ દેહિનામ્| નિર્દિશ્યતેઽન્યરૂપેષુ વિરુદ્ધજ્ઞનિકો વિધિઃ||૨૨||

એવંવિધેષ્વૃતુષુ યથોક્તકાલસ્વરૂપલક્ષણેષ્વેવાયં યથોક્તવિધિઃ| અનેન ચ વિધિનૈવંવિધેષ્વેવ સ્વાસ્થ્યમ્| અન્યરૂપેષુ તુ વિરુદ્ધવિજ્ઞાનપ્રસઙ્ગે નિર્દેક્ષ્યતે (સૂ૦અ૦-૯)|| ૨૨||

Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4

માસરાશિસ્વરૂપાખ્યમૃતોર્યલ્લક્ષણત્રયમ્| યથોત્તરં ભજેચ્ચર્યાં તત્ર તસ્ય બલાદિતિ||૨૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ઋતુચર્યાનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

અસ્ય ચ ઋતોર્માસાદિસ્વરૂપેણ યલ્લક્ષણત્રયં પ્રસિદ્ધં તત્ર યથોત્તરં ચર્યાં સેવેત યથોત્તરસ્યૈવ બલવત્ત્વાત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ- યો યસ્યર્તોર્વિધિરુક્તઃ સ તન્માસપ્રારમ્ભ એવ સતિ રાશિસ્વરૂપાભ્યાં રહિતસ્ય સ્વલ્પં યોજ્યઃ| અથ ચેત્ કદાચિદ્ રાશિરપિ પ્રાપ્તો ન તુ યથોક્તસ્વલક્ષણસ્તત્ર સ એવ વિધિઃ કિઞ્ચિત્પરિપૂરણીયઃ| યત્ર તુ માસે રાશિઃ સ્વરૂપલક્ષણઞ્ચ પરિપૂર્ણં તત્ર વિધિરપિ પરિપૂર્ણ એવ| તથા યત્રાપિ માસેન વિના રાશિઃ પ્રાપ્તઃ ન તુ સ્વરૂપલક્ષણં, તત્ર મધ્યો વિધિઃ| માસસ્વરૂપલક્ષણયોરન્તરત્વાદ્રાશેર્બલવત્ત્વમ્| યત્ર માસરાશિભ્યાં વિનૈવ પૂર્ણં સ્વરૂપલક્ષણં, તત્ર પૂર્ણો વિધિઃ| સ્વરૂપલક્ષણસ્ય સર્વબલત્ત્વાદિતિ|| ૨૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||