4. r̥tucaryā

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત ઋતુચર્યાં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2

કાલો હિ નામ ભગવાનનાદિનિધનો યથોપચિતકર્માનુસારી યદનુરોધાદાદિત્યાદયઃ ખાદયશ્ચ મહાભૂતવિશેષાસ્તથા તથા વિપરિણમન્તો જન્મવતાં જન્મમરણસ્યર્તુરસવીર્યદોષદેહબલવ્યાપત્સમ્પદાઞ્ચ કારણત્વં પ્રત્યયતાં પ્રતિપદ્યન્તે||૨||

Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3

સ માત્રાકાષ્ઠાકલાનાડિકામુહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનવર્ષભેદેન દ્વાદશધા વિભજ્યતે||૩||

Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4

તત્રાક્ષિનિમેષો માત્રા| તાઃ પઞ્ચદશ કાષ્ઠા| તાઃ ત્રિંશત્ કલા| તાઃ સદશભાગા વિંશતિર્નાડિકા| નાડિકાદ્વયં મુહૂર્તશ્ચ| તે તુલ્યરાત્રિન્દિવે રાશિભાગે ચત્વારઃ પાદોનો યામઃ| તૈશ્ચતુર્ભિઃ અહોરાત્રિશ્ચ| પઞ્ચદશાહોરાત્રાઃ પક્ષઃ| પક્ષદ્વયં માસઃ| સ શુક્લાન્તઃ| તૈર્માર્ગશીર્ષાદિભિર્દ્વિસઙ્ખ્યૈઃ ક્રમાદ્ધેમન્તશિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદાખ્યાઃ ષડૃતવો ભવન્તિ| તેષુ શિશિરાદયસ્ત્રયો રવેરુદગયનમાદાનઞ્ચ| શેષા દક્ષિણાયનં વિસર્ગશ્ચ| તાવાદાનવિસર્ગૌ વર્ષમ્||૪||

Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5

તયોરાદામાગ્નેયમ્| તસ્મિન્ ખલુ કાલસ્વભાવમાર્ગપરિગૃહીતોઽત્યર્થોષ્ણાગભસ્તિજાલમણ્ડલોઽર્કઃ તત્સમ્પર્કાદ્વાયવશ્ચ તીવ્રરૂક્ષાઃ સોમજં ગુણમુપશોષયન્તો જગતઃ સ્નેહમાદદાના ઋતુક્રમેણોપજનિતરૌક્ષ્યા રૂક્ષાન્ રસાંસ્તિક્તકષાયકટુકાનભિપ્રબલયન્તો નૃણાં દૌર્બલ્યમાવહન્તિ||૫||

Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6

વિસર્ગસ્તુ સૌમ્યઃ| તસ્મિન્નપિ કાલમાર્ગમેઘવાતવર્ષાભિહતપ્રભાવે દક્ષિણાયનગેઽર્કે શશિનિ ચાવ્યાહતબલે શિશિરાભિર્ભાભિઃ શશ્વદાપ્યાયમાને માહેન્દ્રસલિલપ્રશાન્તસન્તાપે જગત્યરૂક્ષાઃ રસાઃ પ્રવર્ધન્તેઽમ્લલવણમધુરા યથાક્રમં બલં ચોપચીયતે નૃણામિતિ||૬||

Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7

ભવતિ ચાત્ર- હેમન્તે શિશિરે ચાગ્ર્યં વિસર્ગાદાનયોર્બલમ્| શરદ્વસન્તયોર્મધ્યં હીનં વર્ષાનિદાઘયોઃ||૭||

Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8

ધૂમધૂમ્રા રજોમન્દાસ્તુષારાવિલમણ્ડલાઃ| દિગાદિત્યા મરુચ્છૈત્યાદુત્તરો રોમહર્ષણઃ| લોધ્રપ્રિયઙ્ગુપુન્નાગલવલ્યઃ કુસુમોજ્જ્વલાઃ| દૃપ્તા ગજાજમહિષવાજિવાયસસૂકરાઃ| હિમાનીપટલચ્છન્નાઃ લીનમીનવિહઙ્ગમાઃ| નદ્યઃ સવાષ્પાઃ સોષ્માણઃ કૂપાપશ્ચ હિમાગમે||૮||

Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9

દેહોષ્માણો વિશન્તોઽથ શીતે શીતાનિલાહતા| જઠરે પિણ્ડ્તોષ્માણં પ્રબલં કુર્વતેઽનલમ્| વિસર્ગે બલિનાં પ્રાયઃ સ્વભાવાદિગુરુક્ષમમ્| બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ યોજયેત્તસ્ય યુક્તયે| અનિન્ધનોઽન્યથા સીદેદત્યુદીર્ણતયાઽથવા| ધાતૂનપિ પચેદસ્ય તતસ્તેષાં ક્ષયાન્મરુત્| તેજઃ સહચરઃ કુપ્યેચ્છીતઃ શીતે વિશેષતઃ||૯||

Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10

અતો હિમે ભજેત્સ્નિગ્ધાન્સ્વાદ્વમ્લલવણાન્રસાન્| બિલેશયૌદકાનૂપ્રસહાનાં ભૃતાનિ ચ| માંસાનિ ગુડપિષ્ટોત્થમદ્યાન્યભિનવાનિ ચ| માષેક્ષુક્ષીરવિકૃતિવસાતૈલનવૌદનાન્| વ્યાયામોદ્વર્તનાભ્યઙ્ગસ્વેદધૂમાઞ્જનાતપાન્| સુખોદકં શૌચવિધૌ ભૂમિગર્ભગૃહાણિ ચ| સાઙ્ગારયાનાં શય્યાઞ્ચ કુથકમ્બલસંસ્કૃતામ્| કુઙ્કુમેનાનુલિપ્તાઙ્ગો ગુરુણાઽગરુણાપિ વા| લઘૂષ્ણૈઃ પ્રાવૃતઃ સ્વપ્યાત્કાલે ધૂપાધિવાસિતઃ| પીનાઙ્ગનાસંસર્ગનિવારિતહિતમાનિલઃ||૧૦||

Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11

શિશિરે શીતમધિકં મેઘમારુતવર્ષજમ્| રૌક્ષ્યમાદાનજં તસ્માત્કાર્યઃ પૂર્વોઽધિકં વિધિઃ||૧૧||

Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12

વસન્તે દક્ષિણો વાયુરાતામ્રકિરણો રવિઃ| નવપ્રવાલત્વક્પત્રાઃ પાદપાઃ કકુભોઽમલાઃ| કિંશુકાશોકચૂતાદિવનરાજિવિરાજિતાઃ| કોકિલાલિકુલાલાપકલકોલાહલાકુલાઃ||૧૨||

Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13

શિશિરે સમુચિતઃ શ્લેષ્મા દિનકૃદ્ભાભિરીરિતઃ| તદા પ્રબોધમાનોઽગ્નિં રોગાન્ પ્રકુરુતે બહૂન્| અતોઽસ્મિંસ્તીક્ષ્ણવમનધૂમગણ્ડૂષનાવનમ્| વ્યાયામોદ્વર્તનક્ષૌદ્રયવગોધૂમજાઙ્ગલાન્| સેવેત સુહૃદ્યુદ્યાનયુવતીશ્ચ મનોરમાઃ| સ્નાતઃ સ્વલઙ્કૃતઃ સ્રગ્વી ચન્દનાગરુરૂષિતઃ| વિચિત્રામત્રવિન્યસ્તાન્ સહકારોત્પલાઙ્કિતાન્| નિર્ગદાંશ્ચાસવારિષ્ટશીધુમાર્દ્વીકમાધવાન્| ક્વથિતં મુસ્તશુણ્ઠ્યમ્બુસારામ્ભઃ ક્ષૌદ્રવારિ વા| ગુરુશીતદિવાસ્વપ્નસ્નિગ્ધામ્લમધુરાંસ્ત્યજેત્||૧૩||

Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14

ગ્રીષ્મેઽતસીપુષ્પનિભસ્તીક્ષ્ણાંશુર્દાવદીપિતાઃ| દિશો જ્વલન્તિ ભૂમિશ્ચ મારુતો નૈઋતો સુખઃ| પ્રવાતાતપસંસ્વેદૈર્જન્તવો જ્વરિતા ઇવા| તાપાર્તતુઙ્ગમાતઙ્ગમહિષૈઃ કલુષીકૃતાઃ| દિવાકરકરાઙ્ગારનિકરક્ષપિતામ્ભસઃ| પ્રવૃદ્ધરોધસો નદ્યશ્છાયાહીના મહીરુહાઃ| વિશીર્ણજીર્ણપર્ણાશ્ચ શુષ્કવલ્કલતાઙ્કિતાઃ||૧૪||

Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15

આદત્તે જગતસ્તેજસ્તદાઽદિત્યો ભૃશં યતઃ| વ્યાયામાતપકટ્વમ્લલવણોષ્ણં ત્યજેદતઃ| મદ્યં ન સેવ્યં સ્વલ્પં વા સેવ્યં સુબહુવારિ વા| અન્યથા શોફશૈથિલ્યદાહમોહાન્કરોતિ તત્| નવમૃદ્ભાજનસ્થાનિ હૃદ્યાનિ સુરભીણિ ચ| પાનકાનિ સમન્થાનિ સિતાઢ્યાનિ હિમાનિ ચ| સ્વાદુ શીતં દ્રવં ચાન્નં જાઙ્ગલાન્મૃગપક્ષિણઃ| શાલિક્ષીરઘૃતદ્રાક્ષાનાલિકેરામ્બુ શર્કરાઃ| તાલવૃન્તાનિલાન્હારાન્સ્રજઃ સકમલોત્પલાઃ| તન્વીર્મૃણાલવલયાઃ કાન્તાશ્ચન્દનરૂષિતાઃ| સરાંસિ વાપીઃ સરિતઃ કાનનાનિ હિમાનિ ચ| સુરભીણિ નિષેવેત વાસાંસિ સુલઘૂનિ ચ| નિષ્પતદ્યન્ત્રસલિલે સ્વપ્યાદ્ધારાગૃહે દિવા| રાત્રૌ ચાઽકાશતલકે સુગન્ધિકુસુમાસ્તૃતે| કર્પૂરચન્દનાર્દ્રાઙ્કો વિરલાનઙ્ગસઙ્ગમઃ||૧૫||

Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16

વર્ષાસુ વારુણો વાયુઃ સર્વસસ્યસમુદ્ગમઃ| ભિન્નેન્દ્રનીલનીલાભ્રવૃન્દમન્દાવિલં નભઃ| દીર્ઘિકાનવવાર્યૌઘમગ્નસોપાનપઙ્ક્તયઃ| વારિધારાભૃશાઘાતવિકાસિતસરોરુહાઃ| સરિતઃ સાગરાકારા ભૂરવ્યક્તજલસ્થલા| મન્દ્રસ્તનિતજીમૂતશિખિદર્દુરનાદિતા| ઇન્દ્રગોપધનુઃખણ્ડવિદ્યુદુદ્યોતદીપિતા| પરિતઃ શ્યામલતૃણા સિલિન્ધ્રકુટજોજ્જ્વલા||૧૬||

Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17

તદાઽઽદાનાબલે દેહે મન્દેઽગ્નૌ બાધિતે પુનઃ| વૃષ્ટિભૂવાષ્પતોયામ્લપાકદુષ્ટશ્ચલાદિભિઃ| બસ્તિકર્મ નિષેવેત કૃતસંશોધનક્રમઃ| પુરાણશાલિગોધૂમયવાન્યૂષરસૈઃ કૃતૈઃ| નિગદં મદિરારિષ્ટમાર્દ્વીકં સ્વલ્પમમ્બુ વા| દિવ્યં ક્વથિતકૂપોત્થં ચૌણ્ડં સારસમેવ વા| વૃષ્ટિવાતાકુલે ત્વહ્નિ ભોજનં ક્લેદવાતજિત્| પરિશુષ્કં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણામ્લલવણં ભજેત્| પ્રાયોઽન્નપાનં સક્ષૌદ્રં સંસ્કૃતં ચ ઘનોદયે| અસરીસૃપભૂવાષ્પશીતમારુતશીકરમ્| સાગ્નિયાનઞ્ચ ભવનં નિર્દંશમશકોન્દુરમ્| પ્રઘર્ષોદ્વર્તનસ્નાનધૂમગન્ધાગરુપ્રિયઃ| યાયાત્કરેણુમુખ્યાભિશ્ચિત્રસ્રગ્વસ્ત્રભૂષિતઃ| નદીજલોદમન્થાહઃ સ્વપ્નાતિદ્રવમૈથુનમ્| તુષારપાદચરણવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્||૧૭||

Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18

શરદિ વ્યોમ શુભ્રાભ્રં કિઞ્ચિત્પઙ્કાઙ્કિતા મહી| પ્રકાશકાશસપ્તાહ્વકુમુદા શાલિશાલિની| વિક્ષિપ્તતીક્ષ્ણકિરણો મેદ્યૌઘવિગમાદ્રવિઃ| બભ્રુવર્ણોઽતિવિમલાઃ ક્રૌઞ્ચમાલાકુલા દિશઃ| કમલાન્તરસંલીનમીનહંસાંસઘટ્ટનૈઃ| તરઙ્ગભઙ્ગતુઙ્ગાનિ સરાંસિ વિમલાનિ ચ||૧૮||

Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ| તપ્તાનાં સઞ્ચિતં પૂર્વં તદા પિત્તં પ્રકુપ્યતિ| શસ્તં તિક્તહવિઃપાનં વિરેકોઽસ્રસ્રુતિઃ સદા| શીતં લઘ્વન્નપાનં ચ કષાયસ્વાદુતિક્તકમ્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગસિતામધુ| પટોલામલકં દ્રાક્ષા જાઙ્ગલં ક્ષુદ્વતાં ભૃશમ્| દિવા દિવાકરકરૈર્નિશાકરકરૈર્નિશિ| સન્તપ્તં હ્લાદિતં તોયમગસ્ત્યેનાવિષીકૃતમ્| નિર્મલં શુચિ કાલેન પક્વં પાનેઽમૃતોપમમ્| હંસૌઘપક્ષવિક્ષેપભ્રમરપઙ્ક્તિષુ| સુસરોરુહસેવ્યાસુ સરસીષુ પ્લવેત્ ચ| લઘુશુદ્ધામ્બરઃ સ્રગ્વી શીતોશીરવિલેપનઃ| સેવેત ચન્દ્રકિરણાન્પ્રદોષે સૌધમાશ્રિતઃ| તૃપ્તિદધ્યાતપક્ષારવસાતૈલપુરોનિલાન્| તીક્ષ્ણમદ્યદિવાસ્વપ્નતુષારાંશ્ચ વિવર્જયેત્||૧૯||

Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20

નિત્યં સર્વરસાભ્યાસઃ સ્વસ્વાધિક્યમૃતાવૃતૌ||૨૦||

Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21

ઋત્વોરન્તાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ| તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ત્યાજ્યઃ સેવનીયોઽપરઃ ક્રમાત્| અસાત્મ્યજા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગશીલનાત્||૨૧||

Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22

ઋતુષ્વેવંવિધેષ્વેષ વિધિઃ સ્વાસ્થ્યે ચ દેહિનામ્| નિર્દિશ્યતેઽન્યરૂપેષુ વિરુદ્ધજ્ઞનિકો વિધિઃ||૨૨||

Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4

માસરાશિસ્વરૂપાખ્યમૃતોર્યલ્લક્ષણત્રયમ્| યથોત્તરં ભજેચ્ચર્યાં તત્ર તસ્ય બલાદિતિ||૨૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ઋતુચર્યાનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||