4. r̥tucaryā

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತ ಋತುಚರ್ಯಾಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಇಹ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಮ್| ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಋತುಸಾಧಾರಣ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್| ಅತಃ ಋತುವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವವತ್|| ೧||

Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2

ಕಾಲೋ ಹಿ ನಾಮ ಭಗವಾನನಾದಿನಿಧನೋ ಯಥೋಪಚಿತಕರ್ಮಾನುಸಾರೀ ಯದನುರೋಧಾದಾದಿತ್ಯಾದಯಃ ಖಾದಯಶ್ಚ ಮಹಾಭೂತವಿಶೇಷಾಸ್ತಥಾ ತಥಾ ವಿಪರಿಣಮನ್ತೋ ಜನ್ಮವತಾಂ ಜನ್ಮಮರಣಸ್ಯರ್ತುರಸವೀರ್ಯದೋಷದೇಹಬಲವ್ಯಾಪತ್ಸಮ್ಪದಾಞ್ಚ ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಯತಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ||೨||

ಋತುಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಃ, ಅತ ಉಚ್ಯತೇ- ಕಾಲೋ ಹೀತಿ| ನ ವಿದ್ಯತೇ ಆದಿನಿಧನೇ ಪ್ರಾರಮ್ಭಪರಿಸಮಾಪ್ತೀ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾವಿಧಃ| ಯಥೋಪಚಿತಕರ್ಮಾನುಸಾರೀ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚ ಪೂರ್ವದೇಹೋಪಚಿತಕರ್ಮಾನುಗುಣ್ಯೇನಾನುಸರತೀತಿ| ಉಪಚಿತಕರ್ಮಾನುಗುಣ್ಯೇನ ಕರ್ಮಫಲೇಷು ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದನುರೋಧೇನ ಯಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯಾನುರೋಧೇನ ನಿರ್ವಾಹೇಣಾದಿತ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಯಃ ಆಕಾಶಾದಯಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಶೇಷಾಃ, ತಥಾ-ತಥಾ ನಾನಾವಿಧೈಃ ಪ್ರಮಾಣಜಾತಿಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣಾದಿವಿಶೇಷೈಃ, ಪರಿಣಮನ್ತೋ ಜನ್ಮವತಾಮ್ಭೂತಾನಾಂ ಜನ್ಮನೋ ಮರಣಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯತಾಂ ಕಾರಣತಾಂ, ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ ಅಙ್ಗೀಕುರ್ವನ್ತಿ| ಏಕೇನಾಽದಿಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್, ದ್ವಿತೀಯೇನಾನಲಪವನಾದೀನಾಂ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ತಥಾ ಋತೂನಾಂ ರಸಾದೀನಾಞ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ವ್ಯಾಪದಃ ಸಮ್ಪದಶ್ಚ| ತತ್ರಾದಿತ್ಯಾದಯಃ ಪರಿಣಮನ್ತೋ ಯದನುರೋಧಾದ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ವಾಹಾತ್, ಕಾರಣತಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ ಸ ಕಾಲಃ| ತಥಾಹಿ ತ ಏವಾದಿತ್ಯಾದಯಃ ಪ್ರತಾಪಾದಿಪರಿತ್ಯಾಗಸಙ್ಗ್ರಹಾದಿನಾ ಋತುವಿಶೇಷಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಃ ಕಾಲಾನುರೋಧೇನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಕಾಲವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಕೇನಚಿತ್ಪರಿಣಾಮೇನ ಕಾಲಕೃತ ಏವ| ಏತೇನ ಕಾಲಸದ್ಭಾವೇ ಪ್ರಮಾಣಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ ಯೋಽಯಂ ಜಗತ್ಕಾರಣಾಭಿಮತೇಷ್ವಾದಿತ್ಯಖಾದಿಷು ಸದೈವ ಪರಿನಿಷ್ಠತಾತ್ಮಸ್ವತಿಶಯೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭಾವಸ್ಯಾವಿರ್ಭಾವೋ, ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿತ್ತಿರೋಭಾವೋ ನ ಚ ತೇಷಾಮೇವಾದಿತ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯಥಾಭಾವಃ| ತತ್ರಾವಶ್ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಾನ್ತರೇಣ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಯತ್ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನ್ತರಮಿತಿ ಸ ಕಾಲಃ ಇತಿ|| ೨||

Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3

ಸ ಮಾತ್ರಾಕಾಷ್ಠಾಕಲಾನಾಡಿಕಾಮುಹೂರ್ತಯಾಮಾಹೋರಾತ್ರಪಕ್ಷಮಾಸರ್ತ್ವಯನವರ್ಷಭೇದೇನ ದ್ವಾದಶಧಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ||೩||

ಸ ಚ ಕಾಲೋ ಮಾತ್ರಾದಿರ್ಭಿರ್ಭೇದೈಃ ದ್ವಾದಶಭಿಃ ತನ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ವಿಭಜ್ಯತೇ|| ೩||

Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4

ತತ್ರಾಕ್ಷಿನಿಮೇಷೋ ಮಾತ್ರಾ| ತಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕಾಷ್ಠಾ| ತಾಃ ತ್ರಿಂಶತ್ ಕಲಾ| ತಾಃ ಸದಶಭಾಗಾ ವಿಂಶತಿರ್ನಾಡಿಕಾ| ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಂ ಮುಹೂರ್ತಶ್ಚ| ತೇ ತುಲ್ಯರಾತ್ರಿನ್ದಿವೇ ರಾಶಿಭಾಗೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪಾದೋನೋ ಯಾಮಃ| ತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಅಹೋರಾತ್ರಿಶ್ಚ| ಪಞ್ಚದಶಾಹೋರಾತ್ರಾಃ ಪಕ್ಷಃ| ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಮಾಸಃ| ಸ ಶುಕ್ಲಾನ್ತಃ| ತೈರ್ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಾದಿಭಿರ್ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಧೇಮನ್ತಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದಾಖ್ಯಾಃ ಷಡೃತವೋ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷು ಶಿಶಿರಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ರವೇರುದಗಯನಮಾದಾನಞ್ಚ| ಶೇಷಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚ| ತಾವಾದಾನವಿಸರ್ಗೌ ವರ್ಷಮ್||೪||

ಸುಬೋಧಮ್| ವಿಂಶತಿಃ ಕಲಾಃ ಕಲಾಯಾ ದಶಭಾಗಸಹಿತಾಃ ನಾಡಿಕಾ| ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ಮುಹೂರ್ತಃ| ತೇ ಚ ಮುಹೂರ್ತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಮುಹೂರ್ತಚತುರ್ಭಾಗೇನ ಹೀನಾಃ ಯಾಮಃ| ಯತ್ರ ರಾತ್ರೇರ್ದಿವ(ಸ)ಸ್ಯ ಚ ಸಾಮ್ಯಂ ತತ್ರೈವಮ್| ಅನ್ಯತ್ರ ತು ವೃದ್ಧಹಾನೀ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯೋಹ್ಯೇ| ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಾದಿಮಾಸದ್ವಯಕ್ರಮೇಣ ಹೇಮನ್ತಾದ್ಯಾಖ್ಯಾಃ ಷಡ್ ಋತವೋ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷು ಷಡೃತುಷು ಮಧ್ಯೇ ತ್ರಯಃ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾ ರವೇಸ್ತಿಗ್ಮಾಂಶೋರುದಗಯನಮುದೀಚೀಪ್ರಸ್ಥಾನಮಾದಾನಞ್ಚ ತದುಚ್ಯತೇ| ಶೇಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ರವೇರ್ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚೋತ್ಯತೇ| ತೌ ವರ್ಷಮ್|

Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5

ತಯೋರಾದಾಮಾಗ್ನೇಯಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ ಖಲು ಕಾಲಸ್ವಭಾವಮಾರ್ಗಪರಿಗೃಹೀತೋಽತ್ಯರ್ಥೋಷ್ಣಾಗಭಸ್ತಿಜಾಲಮಣ್ಡಲೋಽರ್ಕಃ ತತ್ಸಮ್ಪರ್ಕಾದ್ವಾಯವಶ್ಚ ತೀವ್ರರೂಕ್ಷಾಃ ಸೋಮಜಂ ಗುಣಮುಪಶೋಷಯನ್ತೋ ಜಗತಃ ಸ್ನೇಹಮಾದದಾನಾ ಋತುಕ್ರಮೇಣೋಪಜನಿತರೌಕ್ಷ್ಯಾ ರೂಕ್ಷಾನ್ ರಸಾಂಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾನಭಿಪ್ರಬಲಯನ್ತೋ ನೃಣಾಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾವಹನ್ತಿ||೫||

ತಯೋಶ್ಚಾಽದಾನವಿಸರ್ಗಯೋರಾದಾನಮಾದ್ನೇಯಮ್| ತದಾ ಹಿ ಭಾವಾರಮ್ಭಕಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಬಲಮವಶ್ಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಆದಾನಕಾಲಸ್ವಭಾವೇನೋತ್ತರಮಾರ್ಗಗಮನೇನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮುಷ್ಣಕಿರಣಸಮೂಹವ್ಯಾಪ್ತಮಣ್ಡಲೋ ಭಗವಾನಂಶುಮಾಲೀ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಚ ವಾಯವೋಽತ್ಯನ್ತರೂಕ್ಷಾಃ ಸೋಮಜಂ ಗುಣಮಬ್ಭಾಗಮುಪಶೋಷಯನ್ತೋ ಜಗತಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಸ್ಯ, ಋತುಕ್ರಮೇಣ ದಿನಾನುದಿನಂ ಸ್ನೇಹಂ ಗೃಹ್ಣಾನಾ ದತ್ತರೌಕ್ಷ್ಯಾಶ್ಚ ಅತಿರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ಯುಕ್ತಾನ್ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾನ್ ರಸಾನಭಿವರ್ಧಯನ್ತೋ ನೃಣಾಂ ಮನುಷ್ಯಜಾತೀನಾಂ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಹೀನಬಲತಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ|| ೫||

Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6

ವಿಸರ್ಗಸ್ತು ಸೌಮ್ಯಃ| ತಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲಮಾರ್ಗಮೇಘವಾತವರ್ಷಾಭಿಹತಪ್ರಭಾವೇ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಗೇಽರ್ಕೇ ಶಶಿನಿ ಚಾವ್ಯಾಹತಬಲೇ ಶಿಶಿರಾಭಿರ್ಭಾಭಿಃ ಶಶ್ವದಾಪ್ಯಾಯಮಾನೇ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಸಲಿಲಪ್ರಶಾನ್ತಸನ್ತಾಪೇ ಜಗತ್ಯರೂಕ್ಷಾಃ ರಸಾಃ ಪ್ರವರ್ಧನ್ತೇಽಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಬಲಂ ಚೋಪಚೀಯತೇ ನೃಣಾಮಿತಿ||೬||

ಏತಾದ್ವಿಪರ್ಯಯತ್ವಾದ್ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೬||

Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚಾಗ್ರ್ಯಂ ವಿಸರ್ಗಾದಾನಯೋರ್ಬಲಮ್| ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಹೀನಂ ವರ್ಷಾನಿದಾಘಯೋಃ||೭||

ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತಿ ಪದ್ಯಾರಮ್ಭೇ ತನ್ತ್ರರೀತಿಃ| ವಿಸರ್ಗಾದಾನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಬಲಾಧಿಕತಾ ಭವತಿ| ಹೇಮನ್ತೇ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಪರಪ್ರಕರ್ಷಾಧಿರೋಹಾತ್| ಶಿಶಿರೇ ತ್ವಾದಾನೇನಾವ್ಯಾಪ್ತತ್ವಾತ್| ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರಾದಾನವಿಸರ್ಗಯೋರ್ಮಧ್ಯವಾನ್ಮಧ್ಯಬಲತಾ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಆದಾನಸ್ಯ ಪರಪ್ರಕರ್ಷಾಧಿರೋಹಾತ್, ವರ್ಷಾಸು ಚ ವಿಸರ್ಗೇಣಾವ್ಯಾಪ್ತತ್ವಾದ್ಧೀನಬಲತ್ವಮ್|| ೭||

Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8

ಧೂಮಧೂಮ್ರಾ ರಜೋಮನ್ದಾಸ್ತುಷಾರಾವಿಲಮಣ್ಡಲಾಃ| ದಿಗಾದಿತ್ಯಾ ಮರುಚ್ಛೈತ್ಯಾದುತ್ತರೋ ರೋಮಹರ್ಷಣಃ| ಲೋಧ್ರಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪುನ್ನಾಗಲವಲ್ಯಃ ಕುಸುಮೋಜ್ಜ್ವಲಾಃ| ದೃಪ್ತಾ ಗಜಾಜಮಹಿಷವಾಜಿವಾಯಸಸೂಕರಾಃ| ಹಿಮಾನೀಪಟಲಚ್ಛನ್ನಾಃ ಲೀನಮೀನವಿಹಙ್ಗಮಾಃ| ನದ್ಯಃ ಸವಾಷ್ಪಾಃ ಸೋಷ್ಮಾಣಃ ಕೂಪಾಪಶ್ಚ ಹಿಮಾಗಮೇ||೮||

ಶಿಶಿರೇ ಹೇಮನ್ತವಿಧೇರತಿದೇಶಾಯ ಲಾಘವವಿಕಲ್ಪಾತ್ ಆದಾನಕ್ರಮಭಙ್ಗೇನಾದೌ ಹೇಮನ್ತ ಉಚ್ಯತೇ| ತ್ರಿವಿಧೋ ಹಿ ಋತುಃ ಮಾಸಸ್ವರೂಪೇಣ ರಾಶಿಸ್ವರೂಪೇಣ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ವರೂಪೇಣ ಚ| ತತ್ರ ಮಾಸಸ್ವರೂಪಂ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯೈರ್ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಮ್| ರಾಶಿಸ್ವರೂಪಂ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಯಥಾ ಧನುಧರ್ಮಕರೌ ಹೇಮನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮಧೂಮ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ- ಪ್ರಯೋಜನಞ್ಚ ವಿದ್ಯತೇ ಋತುಸ್ವಲಕ್ಷಣೋಕ್ತೇರ್ಹೀನಯೋಗಾದಿಚತುಷ್ಟಯಜಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಮ್| ಧೂಮವತ್ ಧೂಮ್ರೇಣ ಮಲಿನೇನ ಮನ್ದಾಃ ಅಪಟವಃ ದಿಶಃ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚ| ತಥಾ ತುಷಾರೇಣಾಽವಿಲಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಯಾಸಾಂ ತಾ ದಿಶಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ, ಆದಿತ್ಯಶ್ಚ ತುಷಾರವಿಲಮಣ್ಡಲಃ| ಉತ್ತರ ಉತ್ತರೀಯೋ ವಾಯುಃ ಶೈತ್ಯೇನ ರೋಮಹರ್ಷಣಃ| ಲಿಧ್ರಾದಯಶ್ಚ ತದಾ ಕುಸುಮೈಃ ಉಜ್ಜ್ವಲಾ ಭವನ್ತಿ| ಗಜಾದಯಶ್ಚ ದೃಪ್ತಾಃ ಸದರ್ಪಾಃ| ನದ್ಯಶ್ಚ ಹಿಮಾನೀಪಟಲೇನ ಚ್ಛಾನ್ನಾಃ ಸ್ಥಗಿತಾಃ, ಮೀನಾಃ ವಿಹಙ್ಗಮಾಶ್ಚ ದೀನಾಃ ನಿಃಸಞ್ಚಾರಾಃ ಯಾಸು ತಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ ತಥಾ ಸವಾಷ್ಪಾಃ| ತಥಾ ಕೂಪಾಪಃ ಸೋಷ್ಮಾಣೋ ಭವನ್ತಿ|| ೮||

Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9

ದೇಹೋಷ್ಮಾಣೋ ವಿಶನ್ತೋಽಥ ಶೀತೇ ಶೀತಾನಿಲಾಹತಾ| ಜಠರೇ ಪಿಣ್ಡ್ತೋಷ್ಮಾಣಂ ಪ್ರಬಲಂ ಕುರ್ವತೇಽನಲಮ್| ವಿಸರ್ಗೇ ಬಲಿನಾಂ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಭಾವಾದಿಗುರುಕ್ಷಮಮ್| ಬೃಂಹಣಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್ತಸ್ಯ ಯುಕ್ತಯೇ| ಅನಿನ್ಧನೋಽನ್ಯಥಾ ಸೀದೇದತ್ಯುದೀರ್ಣತಯಾಽಥವಾ| ಧಾತೂನಪಿ ಪಚೇದಸ್ಯ ತತಸ್ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯಾನ್ಮರುತ್| ತೇಜಃ ಸಹಚರಃ ಕುಪ್ಯೇಚ್ಛೀತಃ ಶೀತೇ ವಿಶೇಷತಃ||೯||

ತಥಾ ಶೀತೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ, ಪುರುಷಾಣಾಂ ದೇಹೋಷ್ಮಾಣಃ ಸ್ವಭಾವಾದಿಗುರುಕ್ಷಮಂ ಪ್ರಬಲಮನಲಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಮ್? ವಿಸರ್ಗತ್ವಾದ್ಬಲವತಾಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ದೇಹೋಷ್ಮಾಣಃ? ಬಹಿಃ ಕ್ರುದ್ಧೇನ ಬಲವತಾ ಚ ಶೀತೇನ ವಾಯುನಾ ಆಹತಾ ಪುನರನ್ತರೇ ಪ್ರವಿಶನ್ತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಮಗ್ನಿಮ್? ಪಿಣ್ಡಿತೋಷ್ಮಾಣಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟೈರ್ದೇಹೋಷ್ಮಭಿರ್ಮಿಶ್ರೀಭೂತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವಭಾವಾದಿಗುರುಕ್ಷಮಂ ತಜ್ಜರಯಿತುಂ ಶಕ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವಭಾವಗುರುಃ ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ಗುರುಃ, ಯಥಾ ಮಾಷಾದಿ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಮಾತ್ರಾಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಪರಿಣಾಮಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಯುಕ್ತಯೇ ಸಮವಾಹನಾಯ ಬೃಂಹಣಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್| ಯದ್ಯೇವಂ ನ ಕ್ರಿಯತೇ ತತೋ ಬಾಹ್ಯಾಗ್ನಿರಿವ ನಿರಿನ್ಧನಃ ಸೀದೇತ್ ನಾಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಅತ್ಯುದೀರ್ಣತಯಾ ವಾ ಧಾತೂನಪಿ ಪಚೇತ್| ತೇಷಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯಾನ್ಮರುದ್ವಾಯುಸ್ತೇಜೋಮಿಶ್ರಿತಃ ಕುಪ್ಯೇತ್|| ೯||

Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10

ಅತೋ ಹಿಮೇ ಭಜೇತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾನ್ರಸಾನ್| ಬಿಲೇಶಯೌದಕಾನೂಪ್ರಸಹಾನಾಂ ಭೃತಾನಿ ಚ| ಮಾಂಸಾನಿ ಗುಡಪಿಷ್ಟೋತ್ಥಮದ್ಯಾನ್ಯಭಿನವಾನಿ ಚ| ಮಾಷೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರವಿಕೃತಿವಸಾತೈಲನವೌದನಾನ್| ವ್ಯಾಯಾಮೋದ್ವರ್ತನಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದಧೂಮಾಞ್ಜನಾತಪಾನ್| ಸುಖೋದಕಂ ಶೌಚವಿಧೌ ಭೂಮಿಗರ್ಭಗೃಹಾಣಿ ಚ| ಸಾಙ್ಗಾರಯಾನಾಂ ಶಯ್ಯಾಞ್ಚ ಕುಥಕಮ್ಬಲಸಂಸ್ಕೃತಾಮ್| ಕುಙ್ಕುಮೇನಾನುಲಿಪ್ತಾಙ್ಗೋ ಗುರುಣಾಽಗರುಣಾಪಿ ವಾ| ಲಘೂಷ್ಣೈಃ ಪ್ರಾವೃತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್ಕಾಲೇ ಧೂಪಾಧಿವಾಸಿತಃ| ಪೀನಾಙ್ಗನಾಸಂಸರ್ಗನಿವಾರಿತಹಿತಮಾನಿಲಃ||೧೦||

ಶೀತಕಾಲೇ ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾದೀನ್ ರಸಾನ್ ಭಜೇತ್ತಸ್ಯ ಮರುತಃ ಕೋಪರಕ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತಿ ಘೃತಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾನ್| ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್| ಬಿಲೇಶಯಾದೇರ್ಮಾಂಸಾನಿ ಭೃತಾನಿ ಯತ್ನಪುಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿ, ತಥಾ ಗುಡೋತ್ಥಾನಿ ಪಿಷ್ಟೋತ್ಥಾನಿ ಚ ನವಾನಿ ಮದ್ಯಾನಿ| ಗುಡೋತ್ಥಾನಿ ಯಾನಿ ಗುಡೇನ ಪ್ರಧಾನೇನ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ನ ತ್ವಿಕ್ಷುರಸೇನ, ಪಿಷ್ಟಂ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮ್| ಅಙ್ಗಾರಯಾನಮಗ್ನಿಶಕಟಿಕಾ| ಕುಥಂ ಕಾರ್ಪಾಸಾದಿಪೂರ್ಣಮ್| ಗುರುಣಾ ಅಗುರುಣಾ ಬಹುನಾ ಅಗರುಸಾರೇಣ, ಕುಙ್ಕುಮೇನ ವಾ ದಿಗ್ಧಃ ಉಪಲಿಪ್ತಾಙ್ಗಃ, ಲಘೂಷ್ಣೈಶ್ಚರ್ಮಕೌಶೇಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಾವೃತಃ ಸನ್ನುಚಿತೇ ಕಾಲೇ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಉಪಚಿತಶರೀರಕಾಮಿನೀವಪುಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಪರಿಹೃತಶೀತಪವನಃ ಸನ್|| ೧೦||

Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11

ಶಿಶಿರೇ ಶೀತಮಧಿಕಂ ಮೇಘಮಾರುತವರ್ಷಜಮ್| ರೌಕ್ಷ್ಯಮಾದಾನಜಂ ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಯಃ ಪೂರ್ವೋಽಧಿಕಂ ವಿಧಿಃ||೧೧||

ಶಿಶಿರೇ ಹೇಮನ್ತಸ್ವರೂಪಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಹೇಮನ್ತವಿಧಿರೇವಾಧಿಕಾಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಯತಃ ಶಿಶಿರೇ ಬಹಿಃ ಶೀತೇನಾತ್ಯನ್ತಂ ರುಧ್ಯನ್ತೇ ದೇಹೋಷ್ಮಾಣಃ| ಆದಾನತ್ವಾಚ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಜಾಯತೇ|| ೧೧||

Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12

ವಸನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣೋ ವಾಯುರಾತಾಮ್ರಕಿರಣೋ ರವಿಃ| ನವಪ್ರವಾಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಾಃ ಪಾದಪಾಃ ಕಕುಭೋಽಮಲಾಃ| ಕಿಂಶುಕಾಶೋಕಚೂತಾದಿವನರಾಜಿವಿರಾಜಿತಾಃ| ಕೋಕಿಲಾಲಿಕುಲಾಲಾಪಕಲಕೋಲಾಹಲಾಕುಲಾಃ||೧೨||

ವಸನ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಸನ್ತಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಂ ವರ್ಣಯತಿ| ವಸನ್ತೇ ವಾಯುರ್ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯೋ ಭವತಿ, ರವಿಶ್ಚೈಷ ಲೋಹಿತದೀಧಿತಿಃ| ನವಾಃ ಪ್ರವಾಲಾದಯೋ ಯೇಷು ಪಾದಪೇಷು ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ಪ್ರವಾಲಂ ಅಭಿನವೋದ್ಭಿನ್ನಂ ಕಿಸಲಯಮ್| ಕಕುಭೋ ದಿಶೋ ನಿರ್ಮಲಾಃ| ತಥಾ ಕಿಂಶುಕಾದಿಭಿಃ ಯಾ ವನರಾಜಯಃ ತಾಭಿಃ ವಿರಾಜಿತಾಃ ಕಕುಭೋ ಭವನ್ತಿ ತಥಾ ಕೋಕಿಲಾನಾಮಲಿಕುಲಾನಾಂ ಭ್ರಮರಸನ್ತತೀನಾಂ ಚ ಆಲಾಪೈರ್ಯಃ ಕಲೋ ಮಧುರಃ ಕೋಲಾಹಲಸ್ತೇನಾಽಕುಲಾಃ|| ೧೨||

Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13

ಶಿಶಿರೇ ಸಮುಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದಿನಕೃದ್ಭಾಭಿರೀರಿತಃ| ತದಾ ಪ್ರಬೋಧಮಾನೋಽಗ್ನಿಂ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರಕುರುತೇ ಬಹೂನ್| ಅತೋಽಸ್ಮಿಂಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣವಮನಧೂಮಗಣ್ಡೂಷನಾವನಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮೋದ್ವರ್ತನಕ್ಷೌದ್ರಯವಗೋಧೂಮಜಾಙ್ಗಲಾನ್| ಸೇವೇತ ಸುಹೃದ್ಯುದ್ಯಾನಯುವತೀಶ್ಚ ಮನೋರಮಾಃ| ಸ್ನಾತಃ ಸ್ವಲಙ್ಕೃತಃ ಸ್ರಗ್ವೀ ಚನ್ದನಾಗರುರೂಷಿತಃ| ವಿಚಿತ್ರಾಮತ್ರವಿನ್ಯಸ್ತಾನ್ ಸಹಕಾರೋತ್ಪಲಾಙ್ಕಿತಾನ್| ನಿರ್ಗದಾಂಶ್ಚಾಸವಾರಿಷ್ಟಶೀಧುಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಾಧವಾನ್| ಕ್ವಥಿತಂ ಮುಸ್ತಶುಣ್ಠ್ಯಮ್ಬುಸಾರಾಮ್ಭಃ ಕ್ಷೌದ್ರವಾರಿ ವಾ| ಗುರುಶೀತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮಧುರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೧೩||

ಪೂರ್ವಂ ಶಿಶಿರೇ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿನಾ ಆಹಾರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಞ್ಚಿತೋಽತಿಶಯೇನ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾನ್ನ ಕುಪಿತಃ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದಿನಕೃತ್ ಪ್ರಭಾಭಿರ್ವಿಲಾಯಿತೋ ದ್ರವಸ್ವರೂಪತ್ವಾದ್ವಿಪರೀತಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಬಾಧಾಂ ಕರೋತಿ| ತದ್ಬಾಧಯಾ ಚಾನೇಕರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಅತಃ ಕಾರಣಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಾರ್ಥಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಮನಾದಿಕಂ ಸೇವೇತ| ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್| ಚನ್ದನಾಗರುಭ್ಯಾಂ ರೂಷಿತಃ ಉಪಲಿಪ್ತಃ ಆಸವಾದೀನ್ ನಿರ್ಗದಾನ್ ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯನುಪಹತಾನ್| ಸಾರಾಮ್ಭಃ ಅಸನಖದಿರಚನ್ದನಾದಿಸಾರಸಂಸ್ಕೃತಾಮ್ಭಃ| ತದಾ ಗುರ್ವಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್|| ೧೩||

Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14

ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽತಸೀಪುಷ್ಪನಿಭಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುರ್ದಾವದೀಪಿತಾಃ| ದಿಶೋ ಜ್ವಲನ್ತಿ ಭೂಮಿಶ್ಚ ಮಾರುತೋ ನೈಋತೋ ಸುಖಃ| ಪ್ರವಾತಾತಪಸಂಸ್ವೇದೈರ್ಜನ್ತವೋ ಜ್ವರಿತಾ ಇವಾ| ತಾಪಾರ್ತತುಙ್ಗಮಾತಙ್ಗಮಹಿಷೈಃ ಕಲುಷೀಕೃತಾಃ| ದಿವಾಕರಕರಾಙ್ಗಾರನಿಕರಕ್ಷಪಿತಾಮ್ಭಸಃ| ಪ್ರವೃದ್ಧರೋಧಸೋ ನದ್ಯಶ್ಛಾಯಾಹೀನಾ ಮಹೀರುಹಾಃ| ವಿಶೀರ್ಣಜೀರ್ಣಪರ್ಣಾಶ್ಚ ಶುಷ್ಕವಲ್ಕಲತಾಙ್ಕಿತಾಃ||೧೪||

ಗ್ರೀಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ ಸೂರ್ಯೋಽತಸೀಪುಷ್ಪನಿಭಃ, ಆನೀಲ ಇವ| ದಾವೋ ವನಾಗ್ನಿಃ| ನೈಋತೋ ವಾಯುಃ ದಕ್ಷಿಣಪಶ್ಚಿಮದಿಶೋರನ್ತರಃ| ತದಾ ಹಿ ಪವನಾದಿಭಿರ್ಜನ್ತವೋ ಜ್ವರಿತಾ ಇವ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ನದ್ಯಸ್ತಾಪಾರ್ತತ್ವಾದಿರ್ವಿಶಿಷ್ಟೈರ್ಮಾತಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಕಲುಷೀಕೃತಾಃ, ದಿವಾಕರಕರಾ ಏವಾಙ್ಗಾರಾಸ್ತೇಷಾಂ ನಿಕರೇಣ ಕ್ಷಪಿತಮಮ್ಭೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ, ತಥಾ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನಿ ರೋಧಾಂಸಿ ತದಾನೀಂ ಸ್ವಲ್ಪೋದಕತ್ವಾತ್ ತಾಸ್ತಥಾ| ಮಹೀರುಹಾ ವೃಕ್ಷಾಃ ಚ್ಛಾಯಾಹೀನತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ||೧೪||

Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15

ಆದತ್ತೇ ಜಗತಸ್ತೇಜಸ್ತದಾಽದಿತ್ಯೋ ಭೃಶಂ ಯತಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಾತಪಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣಂ ತ್ಯಜೇದತಃ| ಮದ್ಯಂ ನ ಸೇವ್ಯಂ ಸ್ವಲ್ಪಂ ವಾ ಸೇವ್ಯಂ ಸುಬಹುವಾರಿ ವಾ| ಅನ್ಯಥಾ ಶೋಫಶೈಥಿಲ್ಯದಾಹಮೋಹಾನ್ಕರೋತಿ ತತ್| ನವಮೃದ್ಭಾಜನಸ್ಥಾನಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ಸುರಭೀಣಿ ಚ| ಪಾನಕಾನಿ ಸಮನ್ಥಾನಿ ಸಿತಾಢ್ಯಾನಿ ಹಿಮಾನಿ ಚ| ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ದ್ರವಂ ಚಾನ್ನಂ ಜಾಙ್ಗಲಾನ್ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ| ಶಾಲಿಕ್ಷೀರಘೃತದ್ರಾಕ್ಷಾನಾಲಿಕೇರಾಮ್ಬು ಶರ್ಕರಾಃ| ತಾಲವೃನ್ತಾನಿಲಾನ್ಹಾರಾನ್ಸ್ರಜಃ ಸಕಮಲೋತ್ಪಲಾಃ| ತನ್ವೀರ್ಮೃಣಾಲವಲಯಾಃ ಕಾನ್ತಾಶ್ಚನ್ದನರೂಷಿತಾಃ| ಸರಾಂಸಿ ವಾಪೀಃ ಸರಿತಃ ಕಾನನಾನಿ ಹಿಮಾನಿ ಚ| ಸುರಭೀಣಿ ನಿಷೇವೇತ ವಾಸಾಂಸಿ ಸುಲಘೂನಿ ಚ| ನಿಷ್ಪತದ್ಯನ್ತ್ರಸಲಿಲೇ ಸ್ವಪ್ಯಾದ್ಧಾರಾಗೃಹೇ ದಿವಾ| ರಾತ್ರೌ ಚಾಽಕಾಶತಲಕೇ ಸುಗನ್ಧಿಕುಸುಮಾಸ್ತೃತೇ| ಕರ್ಪೂರಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಾಙ್ಕೋ ವಿರಲಾನಙ್ಗಸಙ್ಗಮಃ||೧೫||

ಯತಃ ಆದಿತ್ಯೋಽತಿಶಯೇನ ತೇಜ ಆದತ್ತೇ| ತೇಜಃ ಶುಕ್ಲಾನ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಸ್ನೇಹಃ (ಸಾರಃ)| ಅತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್| ಸುಬಹುವಾರಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಮದ್ಯೇ ತತ್ತಥೋಕ್ತಮ್| ಮನ್ಥಃ ಪ್ರಭೂತೋದಕಾಃ ಸಕ್ತವಃ| ತಾಲವೃನ್ತಮುತ್ಕ್ಷೇಪಕಮ್| ನಿಷ್ಪತದ್ಯನ್ತ್ರವಾಹಿ ಜಲಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಧಾರಾಗೃಹೇ ತತ್ತಥೋಕ್ತಮಾಕಾಶತಲಕಂ ಶರಣಪೃಷ್ಠಕಮ್|| ೧೫||

Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16

ವರ್ಷಾಸು ವಾರುಣೋ ವಾಯುಃ ಸರ್ವಸಸ್ಯಸಮುದ್ಗಮಃ| ಭಿನ್ನೇನ್ದ್ರನೀಲನೀಲಾಭ್ರವೃನ್ದಮನ್ದಾವಿಲಂ ನಭಃ| ದೀರ್ಘಿಕಾನವವಾರ್ಯೌಘಮಗ್ನಸೋಪಾನಪಙ್ಕ್ತಯಃ| ವಾರಿಧಾರಾಭೃಶಾಘಾತವಿಕಾಸಿತಸರೋರುಹಾಃ| ಸರಿತಃ ಸಾಗರಾಕಾರಾ ಭೂರವ್ಯಕ್ತಜಲಸ್ಥಲಾ| ಮನ್ದ್ರಸ್ತನಿತಜೀಮೂತಶಿಖಿದರ್ದುರನಾದಿತಾ| ಇನ್ದ್ರಗೋಪಧನುಃಖಣ್ಡವಿದ್ಯುದುದ್ಯೋತದೀಪಿತಾ| ಪರಿತಃ ಶ್ಯಾಮಲತೃಣಾ ಸಿಲಿನ್ಧ್ರಕುಟಜೋಜ್ಜ್ವಲಾ||೧೬||

ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ತಸ್ಯೈವ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ತದಾ ವರುಣದಿಕ್ಕೋ ವಾಯುರ್ವಹತಿ ಸರ್ವಸಸ್ಯಾನಾಂ ಸಮುದ್ರಮಹೇತುಃ| ತಥಾ ಭಿನ್ನೇನ್ದ್ರನೀಲೇನ ತುಲ್ಯೈಃ ನೀಲತ್ವೈರಭ್ರವೃನ್ದೈರ್ಮನ್ದಮಪಟು ಆವಿಲಮಾಕುಲಞ್ಚ ನಭೋ ಭವತಿ| ಭೇದೇ ಹೀನ್ದ್ರನೀಲೋಽತಿಶಯನೀಲವಾನ್ ಭವತಿ| ನವೇನ ವಾರ್ಯೌಘೇನ ಮಗ್ನಾಃ ಸ್ಥಗಿತಾಃ ಸೋಪಾನಪಙ್ಕ್ತಯೋ ಯಾಸು ದೀರ್ಘಿಕಾಸು ಪುಷ್ಕರಿಣೀಷು ತಾಃ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ತಥಾ ತಾ ಏವ ಮೇಘವಾರಿಧಾರಾಭಿರ್ಯೋಽಸೌ ಭೃಶಮತ್ಯರ್ಥಮಾಘಾತಸ್ತೇನ ವಿಕಾಸಿತಸರೋರುಹಾಃ| ನದ್ಯಶ್ಚ ಸಮುದ್ರಸದೃಶಾಃ| ಭೂಶ್ಚ ಬಹುಲಜಲಪ್ಲಾವಿತತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಜಲಸ್ಥಲಾ ಭೂತಪೂರ್ವಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತದೇಶೋ ನ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಮನ್ದ್ರಸ್ತನಿತಾ ಮಧುರಶಬ್ದಾಃ ಯೇ ಜೀಮೂತಾ ಮೇಘಾಃ ಶಿಖಿನೋ ಮಯೂರಾಃ ದರ್ದುರಾ ಮಣ್ಡೂಕಾಃ ತೈರ್ನಾದಿತಾ ಕೃತಶಬ್ದಾ ಭೂರ್ಭವತಿ| ತಥಾ ಇನ್ದ್ರಗೋಪೈರ್ಭಾಸ್ವರೈಃ ಕೃಮಿವಿಶೇಷೈರ್ಧನುಃಖಣ್ಡೇನ ಚೈನ್ದ್ರೇಣ ವಿದ್ಯುದ್ಭಿಶ್ಚ ಯ ಉದ್ಯೋತಃ ಪ್ರಕಾಶಃ, ತೇನ ದೀಪಿತಾ ಪ್ರಕಟಾ ಭೂಃ ಭವತಿ| ತಥಾ ಪರಿತಃ ಸಮನ್ತಾತ್ ಶ್ಯಾಮಲಾನಿ ತೃಣಾನಿ ಯಸ್ಯಾ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ| ತಥಾ ಸಿಲಿನ್ಧ್ರೈಃ ಕುಟಜೈಶ್ಚ ಪುಷ್ಪವಿಶೇಷೈರುಜ್ಜ್ವಲಾ|| ೧೬||

Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17

ತದಾಽಽದಾನಾಬಲೇ ದೇಹೇ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಬಾಧಿತೇ ಪುನಃ| ವೃಷ್ಟಿಭೂವಾಷ್ಪತೋಯಾಮ್ಲಪಾಕದುಷ್ಟಶ್ಚಲಾದಿಭಿಃ| ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ನಿಷೇವೇತ ಕೃತಸಂಶೋಧನಕ್ರಮಃ| ಪುರಾಣಶಾಲಿಗೋಧೂಮಯವಾನ್ಯೂಷರಸೈಃ ಕೃತೈಃ| ನಿಗದಂ ಮದಿರಾರಿಷ್ಟಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಸ್ವಲ್ಪಮಮ್ಬು ವಾ| ದಿವ್ಯಂ ಕ್ವಥಿತಕೂಪೋತ್ಥಂ ಚೌಣ್ಡಂ ಸಾರಸಮೇವ ವಾ| ವೃಷ್ಟಿವಾತಾಕುಲೇ ತ್ವಹ್ನಿ ಭೋಜನಂ ಕ್ಲೇದವಾತಜಿತ್| ಪರಿಶುಷ್ಕಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಂ ಭಜೇತ್| ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಚ ಘನೋದಯೇ| ಅಸರೀಸೃಪಭೂವಾಷ್ಪಶೀತಮಾರುತಶೀಕರಮ್| ಸಾಗ್ನಿಯಾನಞ್ಚ ಭವನಂ ನಿರ್ದಂಶಮಶಕೋನ್ದುರಮ್| ಪ್ರಘರ್ಷೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನಧೂಮಗನ್ಧಾಗರುಪ್ರಿಯಃ| ಯಾಯಾತ್ಕರೇಣುಮುಖ್ಯಾಭಿಶ್ಚಿತ್ರಸ್ರಗ್ವಸ್ತ್ರಭೂಷಿತಃ| ನದೀಜಲೋದಮನ್ಥಾಹಃ ಸ್ವಪ್ನಾತಿದ್ರವಮೈಥುನಮ್| ತುಷಾರಪಾದಚರಣವ್ಯಾಯಾಮಾರ್ಕಕರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೧೭||

ತದಾ ವರ್ಷಾಸ್ವಾದನತ್ವಾದಬಲತ್ವೇನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಪುನಶ್ಚ ವೃಷ್ಟ್ಯಾದಿದುಷ್ಟೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರಾತ್ಯರ್ಥಂ ಬಾಧಿತೇ ಅಗ್ನೌ ತದುಪಕಾರಾಯ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಾದಿಕಂ ನಿಷೇವೇತ| ಕಿಮ್ಭೂತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕೃತಸಂಶೋಧನಕ್ರಮಃ| ಯಥೋಕ್ತೌ ವಮನವಿರೇಕೌ ಕೃತೌ ಯೇನ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ಕೃತಾ ಯೂಷಾದಯಃ ಸ್ನೇಹಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಾಃ ದಿವ್ಯಾಮ್ಬು ಕ್ವಥಿತಂ ಪಿಬೇತ್| ಚೌಣ್ಡಂ ಯತ್ಪರ್ವತೇ ಶಿಲಾಕೂಪಿಕಾಭವಮ್| ವೃಷ್ಟ್ಯಾ ವಾತೇನ ಚಾಽಕುಲೇ ವೃಷ್ಟಿವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಂ, ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕಾಲಯೋಗ್ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ| ಸರೀಸೃಪಾಃ ಸರ್ಪವೃಶ್ಚಿಕಾದಯಃ|| ೧೭||

Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18

ಶರದಿ ವ್ಯೋಮ ಶುಭ್ರಾಭ್ರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಙ್ಕಾಙ್ಕಿತಾ ಮಹೀ| ಪ್ರಕಾಶಕಾಶಸಪ್ತಾಹ್ವಕುಮುದಾ ಶಾಲಿಶಾಲಿನೀ| ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತೀಕ್ಷ್ಣಕಿರಣೋ ಮೇದ್ಯೌಘವಿಗಮಾದ್ರವಿಃ| ಬಭ್ರುವರ್ಣೋಽತಿವಿಮಲಾಃ ಕ್ರೌಞ್ಚಮಾಲಾಕುಲಾ ದಿಶಃ| ಕಮಲಾನ್ತರಸಂಲೀನಮೀನಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟನೈಃ| ತರಙ್ಗಭಙ್ಗತುಙ್ಗಾನಿ ಸರಾಂಸಿ ವಿಮಲಾನಿ ಚ||೧೮||

ಶರದಿ ವ್ಯೋಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶರತ್ಸ್ವರೂಪಂ ವರ್ಣಯತಿ- ಪ್ರಕಾಶಾಃ ಕಾಶಾಃ ಸಪ್ತಾಹ್ವಪುಷ್ಪಂ ಕುಮುದಾನಿ ಚ ಯಸ್ಯಾಂ ಭುವಿ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ| ತಥಾ ಮೇಘೌಘವಿಗಮಾದ್ಧೇತೋಃ ರವಿರ್ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತೀಕ್ಷ್ಣಕಿರಣೋ ಬಭ್ರುವರ್ಣಶ್ಚ ಭವತಿ| ಬಭ್ರುಃ ಕಪಿಲಃ| ತಥಾ ಕಮಲಾನಾಮನ್ತರೇ ಯೇ ಸಂಲೀನಾ ಮೀನಾ ಹಂಸಾಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೈರ್ಯೇ ತರಙ್ಗಭಙ್ಗಾಸ್ತೈಸ್ತುಙ್ಗಾನಿ ಉನ್ನತಾನಿ ಯಾನಿ ಸರಾಂಸಿ ತಾನಿ ತಥೋಕ್ತಾನಿ|| ೧೮||

Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19

ವರ್ಷಾಶೀತೋಚಿತಾಙ್ಗಾನಾಂ ಸಹಸೈವಾರ್ಕರಶ್ಮಿಭಿಃ| ತಪ್ತಾನಾಂ ಸಞ್ಚಿತಂ ಪೂರ್ವಂ ತದಾ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಶಸ್ತಂ ತಿಕ್ತಹವಿಃಪಾನಂ ವಿರೇಕೋಽಸ್ರಸ್ರುತಿಃ ಸದಾ| ಶೀತಂ ಲಘ್ವನ್ನಪಾನಂ ಚ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಮ್| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಗೋಧೂಮಯವಮುದ್ಗಸಿತಾಮಧು| ಪಟೋಲಾಮಲಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಜಾಙ್ಗಲಂ ಕ್ಷುದ್ವತಾಂ ಭೃಶಮ್| ದಿವಾ ದಿವಾಕರಕರೈರ್ನಿಶಾಕರಕರೈರ್ನಿಶಿ| ಸನ್ತಪ್ತಂ ಹ್ಲಾದಿತಂ ತೋಯಮಗಸ್ತ್ಯೇನಾವಿಷೀಕೃತಮ್| ನಿರ್ಮಲಂ ಶುಚಿ ಕಾಲೇನ ಪಕ್ವಂ ಪಾನೇಽಮೃತೋಪಮಮ್| ಹಂಸೌಘಪಕ್ಷವಿಕ್ಷೇಪಭ್ರಮರಪಙ್ಕ್ತಿಷು| ಸುಸರೋರುಹಸೇವ್ಯಾಸು ಸರಸೀಷು ಪ್ಲವೇತ್ ಚ| ಲಘುಶುದ್ಧಾಮ್ಬರಃ ಸ್ರಗ್ವೀ ಶೀತೋಶೀರವಿಲೇಪನಃ| ಸೇವೇತ ಚನ್ದ್ರಕಿರಣಾನ್ಪ್ರದೋಷೇ ಸೌಧಮಾಶ್ರಿತಃ| ತೃಪ್ತಿದಧ್ಯಾತಪಕ್ಷಾರವಸಾತೈಲಪುರೋನಿಲಾನ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯದಿವಾಸ್ವಪ್ನತುಷಾರಾಂಶ್ಚ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||೧೯||

ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಲಾವಿಪಾಕಜಲಮದ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಞ್ಚಿತಂ ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಾದಿಕುಪಿತಮಾದಿತ್ಯಕಿರಣಸನ್ತಾಪೇನ ಶರದಿ ಕುಪ್ಯತಿ| ಅತಿಸ್ತಿಕ್ತಘೃತಪಾನಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಜಯಾಯ ಸೇವೇತ, ತಿಕ್ತಂ ನಾಮ ಘೃತಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ (ಚಿ೦ಅ೦-೨೧); ಅನ್ಯೇ ತು ಮಹಾತಿಕ್ತಪಞ್ಚತಿಕ್ತಾದಿ ಸರ್ವಂ ತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಅನ್ಯತ್ ಸುಬೋಧಮ್|| ೧೯||

Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20

ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸಃ ಸ್ವಸ್ವಾಧಿಕ್ಯಮೃತಾವೃತೌ||೨೦||

ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವೃತುಷು ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸಃ| ಯೇ ಚ ರಸಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಋತಾವುಕ್ತಾಃ ತತ್ರಾಧಿಕ್ಯೇನ ಸೇವ್ಯಾ ಇತಿ|| ೨೦||

Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21

ಋತ್ವೋರನ್ತಾದಿಸಪ್ತಾಹಾವೃತುಸನ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ತತ್ರ ಪೂರ್ವೋ ವಿಧಿಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸೇವನೀಯೋಽಪರಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ಹಿ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸಹಸಾ ತ್ಯಾಗಶೀಲನಾತ್||೨೧||

ಗಚ್ಛತ ಋತೋರನ್ತಸಪ್ತಾಹ ಆಗಚ್ಛತ ಋತೋರಾದಿಸಪ್ತಾಹಃ ಇತಿ ದಿವಸಾಶ್ಚತುರ್ದಶ ಋತುಸನ್ಧಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಋತುಸನ್ಧೌ ಗಚ್ಛತಸ್ತು ವಿಧಿಃ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ಯಾಜ್ಯಃ| ತಥೈವ ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ತ್ತಮಾನಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸೇವ್ಯಃ ಸೇವನೀಯಃ| ಕ್ರಮಶ್ಚ `ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಮ್' (ಸೂ೦ಅ೦-೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಝಟಿತಿ ವಿಧಿತ್ಯಾಗೋಪಾದಾನೇ ಕುರ್ವತೋಽಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದ್ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ|| ೨೧||

Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22

ಋತುಷ್ವೇವಂವಿಧೇಷ್ವೇಷ ವಿಧಿಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯೇ ಚ ದೇಹಿನಾಮ್| ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇಽನ್ಯರೂಪೇಷು ವಿರುದ್ಧಜ್ಞನಿಕೋ ವಿಧಿಃ||೨೨||

ಏವಂವಿಧೇಷ್ವೃತುಷು ಯಥೋಕ್ತಕಾಲಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣೇಷ್ವೇವಾಯಂ ಯಥೋಕ್ತವಿಧಿಃ| ಅನೇನ ಚ ವಿಧಿನೈವಂವಿಧೇಷ್ವೇವ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮ್| ಅನ್ಯರೂಪೇಷು ತು ವಿರುದ್ಧವಿಜ್ಞಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತೇ (ಸೂ೦ಅ೦-೯)|| ೨೨||

Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4

ಮಾಸರಾಶಿಸ್ವರೂಪಾಖ್ಯಮೃತೋರ್ಯಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ರಯಮ್| ಯಥೋತ್ತರಂ ಭಜೇಚ್ಚರ್ಯಾಂ ತತ್ರ ತಸ್ಯ ಬಲಾದಿತಿ||೨೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಋತುಚರ್ಯಾನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||

ಅಸ್ಯ ಚ ಋತೋರ್ಮಾಸಾದಿಸ್ವರೂಪೇಣ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ರಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತತ್ರ ಯಥೋತ್ತರಂ ಚರ್ಯಾಂ ಸೇವೇತ ಯಥೋತ್ತರಸ್ಯೈವ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯೋ ಯಸ್ಯರ್ತೋರ್ವಿಧಿರುಕ್ತಃ ಸ ತನ್ಮಾಸಪ್ರಾರಮ್ಭ ಏವ ಸತಿ ರಾಶಿಸ್ವರೂಪಾಭ್ಯಾಂ ರಹಿತಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ಅಥ ಚೇತ್ ಕದಾಚಿದ್ ರಾಶಿರಪಿ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ನ ತು ಯಥೋಕ್ತಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ತತ್ರ ಸ ಏವ ವಿಧಿಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪರಿಪೂರಣೀಯಃ| ಯತ್ರ ತು ಮಾಸೇ ರಾಶಿಃ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಞ್ಚ ಪರಿಪೂರ್ಣಂ ತತ್ರ ವಿಧಿರಪಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಏವ| ತಥಾ ಯತ್ರಾಪಿ ಮಾಸೇನ ವಿನಾ ರಾಶಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ನ ತು ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಂ, ತತ್ರ ಮಧ್ಯೋ ವಿಧಿಃ| ಮಾಸಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಯೋರನ್ತರತ್ವಾದ್ರಾಶೇರ್ಬಲವತ್ತ್ವಮ್| ಯತ್ರ ಮಾಸರಾಶಿಭ್ಯಾಂ ವಿನೈವ ಪೂರ್ಣಂ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಂ, ತತ್ರ ಪೂರ್ಣೋ ವಿಧಿಃ| ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸರ್ವಬಲತ್ತ್ವಾದಿತಿ|| ೨೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||