4. r̥tucaryā

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

அதாத துசர்யாஂ நாமாத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||

இஹ ஸ்வஸ்தவத்தஂ ப்ரகதம்| தச்ச பூர்வஸ்மிந்நத்யாயே துஸாதாரண்யேநோக்தம்| அதஃ துவிஶேஷப்ரதர்ஶநார்தமத்யாய ஆரப்யதே- அதாத இத்யாதி| பூர்வவத்|| ௧||

Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2

காலோ ஹி நாம பகவாநநாதிநிதநோ யதோபசிதகர்மாநுஸாரீ யதநுரோதாதாதித்யாதயஃ காதயஶ்ச மஹாபூதவிஶேஷாஸ்ததா ததா விபரிணமந்தோ ஜந்மவதாஂ ஜந்மமரணஸ்யர்துரஸவீர்யதோஷதேஹபலவ்யாபத்ஸம்பதாஞ்ச காரணத்வஂ ப்ரத்யயதாஂ ப்ரதிபத்யந்தே||௨||

துஃ காலவிபாகஃ, அத உச்யதே- காலோ ஹீதி| ந வித்யதே ஆதிநிதநே ப்ராரம்பபரிஸமாப்தீ ச யஸ்ய ஸ ததாவிதஃ| யதோபசிதகர்மாநுஸாரீ ஸர்வபூதாநி ச பூர்வதேஹோபசிதகர்மாநுகுண்யேநாநுஸரதீதி| உபசிதகர்மாநுகுண்யேந கர்மபலேஷு நிமித்தகாரணதாஂ யாதீத்யர்தஃ| யதநுரோதேந யஸ்ய காலஸ்யாநுரோதேந நிர்வாஹேணாதித்யாதித்யாதயஃ ஆகாஶாதயஶ்ச பஞ்சமஹாபூதவிஶேஷாஃ, ததா-ததா நாநாவிதைஃ ப்ரமாணஜாதிஸஂஸ்தாநவர்ணாதிவிஶேஷைஃ, பரிணமந்தோ ஜந்மவதாம்பூதாநாஂ ஜந்மநோ மரணஸ்ய ச ப்ரத்யயதாஂ காரணதாஂ, ப்ரதிபத்யந்தே அங்கீகுர்வந்தி| ஏகேநாऽதிஶப்தேந க்ரஹநக்ஷத்ராதீநாஂ க்ரஹணம், த்விதீயேநாநலபவநாதீநாஂ மஹாபூதாநாஂ ததா தூநாஂ ரஸாதீநாஞ்ச யதாஸ்வஂ வ்யாபதஃ ஸம்பதஶ்ச| தத்ராதித்யாதயஃ பரிணமந்தோ யதநுரோதாத்யஸ்ய நிர்வாஹாத், காரணதாஂ ப்ரதிபத்யந்தே ஸ காலஃ| ததாஹி த ஏவாதித்யாதயஃ ப்ரதாபாதிபரித்யாகஸங்க்ரஹாதிநா துவிஶேஷாந் குர்வந்தஃ காலாநுரோதேந தஶ்யந்தே| காலவிஶேஷேண ச மஹாபூதாநாஂ கேநசித்பரிணாமேந காலகத ஏவ| ஏதேந காலஸத்பாவே ப்ரமாணமப்யுக்தம்| யதோ யோऽயஂ ஜகத்காரணாபிமதேஷ்வாதித்யகாதிஷு ஸதைவ பரிநிஷ்டதாத்மஸ்வதிஶயேந கதாசித் கஸ்யசித்பாவஸ்யாவிர்பாவோ, கதாசித் கஸ்யசித்திரோபாவோ ந ச தேஷாமேவாதித்யாதீநாமந்யதாபாவஃ| தத்ராவஶ்யஂ நிமித்தாந்தரேண பவிதவ்யம்| ஏவமந்யதாநுபபத்த்யா யத்தந்நிமித்தாந்தரமிதி ஸ காலஃ இதி|| ௨||

Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3

ஸ மாத்ராகாஷ்டாகலாநாடிகாமுஹூர்தயாமாஹோராத்ரபக்ஷமாஸர்த்வயநவர்ஷபேதேந த்வாதஶதா விபஜ்யதே||௩||

ஸ ச காலோ மாத்ராதிர்பிர்பேதைஃ த்வாதஶபிஃ தந்த்ரவ்யவஹாரார்தஂ விபஜ்யதே|| ௩||

Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4

தத்ராக்ஷிநிமேஷோ மாத்ரா| தாஃ பஞ்சதஶ காஷ்டா| தாஃ த்ரிஂஶத் கலா| தாஃ ஸதஶபாகா விஂஶதிர்நாடிகா| நாடிகாத்வயஂ முஹூர்தஶ்ச| தே துல்யராத்ரிந்திவே ராஶிபாகே சத்வாரஃ பாதோநோ யாமஃ| தைஶ்சதுர்பிஃ அஹோராத்ரிஶ்ச| பஞ்சதஶாஹோராத்ராஃ பக்ஷஃ| பக்ஷத்வயஂ மாஸஃ| ஸ ஶுக்லாந்தஃ| தைர்மார்கஶீர்ஷாதிபிர்த்விஸங்க்யைஃ க்ரமாத்தேமந்தஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரதாக்யாஃ ஷடதவோ பவந்தி| தேஷு ஶிஶிராதயஸ்த்ரயோ ரவேருதகயநமாதாநஞ்ச| ஶேஷா தக்ஷிணாயநஂ விஸர்கஶ்ச| தாவாதாநவிஸர்கௌ வர்ஷம்||௪||

ஸுபோதம்| விஂஶதிஃ கலாஃ கலாயா தஶபாகஸஹிதாஃ நாடிகா| நாடிகாத்வயஶப்தேநோச்யதே முஹூர்தஃ| தே ச முஹூர்தாஶ்சத்வாரஃ முஹூர்தசதுர்பாகேந ஹீநாஃ யாமஃ| யத்ர ராத்ரேர்திவ(ஸ)ஸ்ய ச ஸாம்யஂ தத்ரைவம்| அந்யத்ர து வத்தஹாநீ ஸ்வபுத்த்யோஹ்யே| மார்கஶீர்ஷாதிமாஸத்வயக்ரமேண ஹேமந்தாத்யாக்யாஃ ஷட் தவோ பவந்தி| தேஷு ஷடதுஷு மத்யே த்ரயஃ ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மா ரவேஸ்திக்மாஂஶோருதகயநமுதீசீப்ரஸ்தாநமாதாநஞ்ச ததுச்யதே| ஶேஷாஸ்த்ரயோ ரவேர்தக்ஷிணாயநஂ விஸர்கஶ்சோத்யதே| தௌ வர்ஷம்|

Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5

தயோராதாமாக்நேயம்| தஸ்மிந் கலு காலஸ்வபாவமார்கபரிகஹீதோऽத்யர்தோஷ்ணாகபஸ்திஜாலமண்டலோऽர்கஃ தத்ஸம்பர்காத்வாயவஶ்ச தீவ்ரரூக்ஷாஃ ஸோமஜஂ குணமுபஶோஷயந்தோ ஜகதஃ ஸ்நேஹமாததாநா துக்ரமேணோபஜநிதரௌக்ஷ்யா ரூக்ஷாந் ரஸாஂஸ்திக்தகஷாயகடுகாநபிப்ரபலயந்தோ நணாஂ தௌர்பல்யமாவஹந்தி||௫||

தயோஶ்சாऽதாநவிஸர்கயோராதாநமாத்நேயம்| ததா ஹி பாவாரம்பகஸ்யாக்நேர்பலமவஶ்யஂ பவதீத்யர்தஃ| தஸ்மிந்நித்யாதி ஆதாநகாலஸ்வபாவேநோத்தரமார்ககமநேந சாத்யர்தமுஷ்ணகிரணஸமூஹவ்யாப்தமண்டலோ பகவாநஂஶுமாலீ தத்ஸம்பந்தேந ச வாயவோऽத்யந்தரூக்ஷாஃ ஸோமஜஂ குணமப்பாகமுபஶோஷயந்தோ ஜகதஃ ஸ்தாவரஜங்கமஸ்ய, துக்ரமேண திநாநுதிநஂ ஸ்நேஹஂ கஹ்ணாநா தத்தரௌக்ஷ்யாஶ்ச அதிரௌக்ஷ்யேண யுக்தாந் திக்தகஷாயகடுகாந் ரஸாநபிவர்தயந்தோ நணாஂ மநுஷ்யஜாதீநாஂ, தௌர்பல்யஂ ஹீநபலதாஂ குர்வந்தி|| ௫||

Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6

விஸர்கஸ்து ஸௌம்யஃ| தஸ்மிந்நபி காலமார்கமேகவாதவர்ஷாபிஹதப்ரபாவே தக்ஷிணாயநகேऽர்கே ஶஶிநி சாவ்யாஹதபலே ஶிஶிராபிர்பாபிஃ ஶஶ்வதாப்யாயமாநே மாஹேந்த்ரஸலிலப்ரஶாந்தஸந்தாபே ஜகத்யரூக்ஷாஃ ரஸாஃ ப்ரவர்தந்தேऽம்லலவணமதுரா யதாக்ரமஂ பலஂ சோபசீயதே நணாமிதி||௬||

ஏதாத்விபர்யயத்வாத்விஸர்கஸ்ய| ஸுபோதம்|| ௬||

Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7

பவதி சாத்ர- ஹேமந்தே ஶிஶிரே சாக்ர்யஂ விஸர்காதாநயோர்பலம்| ஶரத்வஸந்தயோர்மத்யஂ ஹீநஂ வர்ஷாநிதாகயோஃ||௭||

பவதி சாத்ரேதி பத்யாரம்பே தந்த்ரரீதிஃ| விஸர்காதாநயோர்மத்யே ஹேமந்தே ஶிஶிரே ச புருஷாணாஂ பலாதிகதா பவதி| ஹேமந்தே விஸர்கஸ்ய பரப்ரகர்ஷாதிரோஹாத்| ஶிஶிரே த்வாதாநேநாவ்யாப்தத்வாத்| ஶரத்வஸந்தயோராதாநவிஸர்கயோர்மத்யவாந்மத்யபலதா| க்ரீஷ்மே ஆதாநஸ்ய பரப்ரகர்ஷாதிரோஹாத், வர்ஷாஸு ச விஸர்கேணாவ்யாப்தத்வாத்தீநபலத்வம்|| ௭||

Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8

தூமதூம்ரா ரஜோமந்தாஸ்துஷாராவிலமண்டலாஃ| திகாதித்யா மருச்சைத்யாதுத்தரோ ரோமஹர்ஷணஃ| லோத்ரப்ரியங்குபுந்நாகலவல்யஃ குஸுமோஜ்ஜ்வலாஃ| தப்தா கஜாஜமஹிஷவாஜிவாயஸஸூகராஃ| ஹிமாநீபடலச்சந்நாஃ லீநமீநவிஹங்கமாஃ| நத்யஃ ஸவாஷ்பாஃ ஸோஷ்மாணஃ கூபாபஶ்ச ஹிமாகமே||௮||

ஶிஶிரே ஹேமந்தவிதேரதிதேஶாய லாகவவிகல்பாத் ஆதாநக்ரமபங்கேநாதௌ ஹேமந்த உச்யதே| த்ரிவிதோ ஹி துஃ மாஸஸ்வரூபேண ராஶிஸ்வரூபேண ஸ்வலக்ஷணஸ்வரூபேண ச| தத்ர மாஸஸ்வரூபஂ த்விஸங்க்யைர்மார்கஶீர்ஷாதிபிரித்யாதிநோக்தம்| ராஶிஸ்வரூபஂ லோகே ப்ரஸித்தஂ யதா தநுதர்மகரௌ ஹேமந்த இத்யாதி| தூமதூம்ரேத்யாதிநா ஸ்வரூபலக்ஷணமுச்யதே- ப்ரயோஜநஞ்ச வித்யதே துஸ்வலக்ஷணோக்தேர்ஹீநயோகாதிசதுஷ்டயஜஂ யஜ்ஜ்ஞாநம்| தூமவத் தூம்ரேண மலிநேந மந்தாஃ அபடவஃ திஶஃ ஆதித்யஶ்ச| ததா துஷாரேணாऽவிலாநி மண்டலாநி யாஸாஂ தா திஶஸ்ததோக்தாஃ, ஆதித்யஶ்ச துஷாரவிலமண்டலஃ| உத்தர உத்தரீயோ வாயுஃ ஶைத்யேந ரோமஹர்ஷணஃ| லித்ராதயஶ்ச ததா குஸுமைஃ உஜ்ஜ்வலா பவந்தி| கஜாதயஶ்ச தப்தாஃ ஸதர்பாஃ| நத்யஶ்ச ஹிமாநீபடலேந ச்சாந்நாஃ ஸ்தகிதாஃ, மீநாஃ விஹங்கமாஶ்ச தீநாஃ நிஃஸஞ்சாராஃ யாஸு தாஸ்ததோக்தாஃ ததா ஸவாஷ்பாஃ| ததா கூபாபஃ ஸோஷ்மாணோ பவந்தி|| ௮||

Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9

தேஹோஷ்மாணோ விஶந்தோऽத ஶீதே ஶீதாநிலாஹதா| ஜடரே பிண்ட்தோஷ்மாணஂ ப்ரபலஂ குர்வதேऽநலம்| விஸர்கே பலிநாஂ ப்ராயஃ ஸ்வபாவாதிகுருக்ஷமம்| பஂஹணாந்யந்நபாநாநி யோஜயேத்தஸ்ய யுக்தயே| அநிந்தநோऽந்யதா ஸீதேதத்யுதீர்ணதயாऽதவா| தாதூநபி பசேதஸ்ய ததஸ்தேஷாஂ க்ஷயாந்மருத்| தேஜஃ ஸஹசரஃ குப்யேச்சீதஃ ஶீதே விஶேஷதஃ||௯||

ததா ஶீதே காலே ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ, புருஷாணாஂ தேஹோஷ்மாணஃ ஸ்வபாவாதிகுருக்ஷமஂ ப்ரபலமநலஂ குர்வதே| கிம்பூதாநாம்? விஸர்கத்வாத்பலவதாம்| கிம்பூதா தேஹோஷ்மாணஃ? பஹிஃ க்ருத்தேந பலவதா ச ஶீதேந வாயுநா ஆஹதா புநரந்தரே ப்ரவிஶந்தஃ| கிம்பூதமக்நிம்? பிண்டிதோஷ்மாணஂ ப்ரவிஷ்டைர்தேஹோஷ்மபிர்மிஶ்ரீபூதமித்யர்தஃ| ஸ்வபாவாதிகுருக்ஷமஂ தஜ்ஜரயிதுஂ ஶக்நோதீத்யர்தஃ| ஸ்வபாவகுருஃ த்ரவ்யஸ்வரூபேணைவ குருஃ, யதா மாஷாதி| ஆதிக்ரஹணேந மாத்ராஸஂயோகஸஂஸ்காரபரிணாமாநாஂ க்ரஹணம்| தஸ்யாக்நேர்யுக்தயே ஸமவாஹநாய பஂஹணாந்யந்நபாநாநி யோஜயேத்| யத்யேவஂ ந க்ரியதே ததோ பாஹ்யாக்நிரிவ நிரிந்தநஃ ஸீதேத் நாஶஂ ப்ராப்நுயாத்| அத்யுதீர்ணதயா வா தாதூநபி பசேத்| தேஷாஂ தாதூநாஂ க்ஷயாந்மருத்வாயுஸ்தேஜோமிஶ்ரிதஃ குப்யேத்|| ௯||

Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10

அதோ ஹிமே பஜேத்ஸ்நிக்தாந்ஸ்வாத்வம்லலவணாந்ரஸாந்| பிலேஶயௌதகாநூப்ரஸஹாநாஂ பதாநி ச| மாஂஸாநி குடபிஷ்டோத்தமத்யாந்யபிநவாநி ச| மாஷேக்ஷுக்ஷீரவிகதிவஸாதைலநவௌதநாந்| வ்யாயாமோத்வர்தநாப்யங்கஸ்வேததூமாஞ்ஜநாதபாந்| ஸுகோதகஂ ஶௌசவிதௌ பூமிகர்பகஹாணி ச| ஸாங்காரயாநாஂ ஶய்யாஞ்ச குதகம்பலஸஂஸ்கதாம்| குங்குமேநாநுலிப்தாங்கோ குருணாऽகருணாபி வா| லகூஷ்ணைஃ ப்ராவதஃ ஸ்வப்யாத்காலே தூபாதிவாஸிதஃ| பீநாங்கநாஸஂஸர்கநிவாரிதஹிதமாநிலஃ||௧௦||

ஶீதகாலே தஸ்மாத்ஸ்நிக்தமதுராதீந் ரஸாந் பஜேத்தஸ்ய மருதஃ கோபரக்ஷார்தம்| ஸ்நிக்தாநிதி கதாதிஸஂஸ்கதாந்| அந்யத் ஸுபோதம்| பிலேஶயாதேர்மாஂஸாநி பதாநி யத்நபுஷ்டஸ்ய ப்ராணிநஃ ஸம்பந்தீநி, ததா குடோத்தாநி பிஷ்டோத்தாநி ச நவாநி மத்யாநி| குடோத்தாநி யாநி குடேந ப்ரதாநேந க்ரியந்தே, ந த்விக்ஷுரஸேந, பிஷ்டஂ ஶாலிபிஷ்டம்| அங்காரயாநமக்நிஶகடிகா| குதஂ கார்பாஸாதிபூர்ணம்| குருணா அகுருணா பஹுநா அகருஸாரேண, குங்குமேந வா திக்தஃ உபலிப்தாங்கஃ, லகூஷ்ணைஶ்சர்மகௌஶேயாதிபிஃ ப்ராவதஃ ஸந்நுசிதே காலே ஸ்வப்யாத்| உபசிதஶரீரகாமிநீவபுஃ ஸம்பந்தபரிஹதஶீதபவநஃ ஸந்|| ௧௦||

Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11

ஶிஶிரே ஶீதமதிகஂ மேகமாருதவர்ஷஜம்| ரௌக்ஷ்யமாதாநஜஂ தஸ்மாத்கார்யஃ பூர்வோऽதிகஂ விதிஃ||௧௧||

ஶிஶிரே ஹேமந்தஸ்வரூபாதிக்யாத் ஹேமந்தவிதிரேவாதிகாஃ கார்யஃ| யதஃ ஶிஶிரே பஹிஃ ஶீதேநாத்யந்தஂ ருத்யந்தே தேஹோஷ்மாணஃ| ஆதாநத்வாச்ச ரௌக்ஷ்யஂ ஜாயதே|| ௧௧||

Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12

வஸந்தே தக்ஷிணோ வாயுராதாம்ரகிரணோ ரவிஃ| நவப்ரவாலத்வக்பத்ராஃ பாதபாஃ ககுபோऽமலாஃ| கிஂஶுகாஶோகசூதாதிவநராஜிவிராஜிதாஃ| கோகிலாலிகுலாலாபகலகோலாஹலாகுலாஃ||௧௨||

வஸந்தேத்யாதிநா வஸந்தஸ்வரூபலக்ஷணஂ வர்ணயதி| வஸந்தே வாயுர்தாக்ஷிணாத்யோ பவதி, ரவிஶ்சைஷ லோஹிததீதிதிஃ| நவாஃ ப்ரவாலாதயோ யேஷு பாதபேஷு தே ததோக்தாஃ| ப்ரவாலஂ அபிநவோத்பிந்நஂ கிஸலயம்| ககுபோ திஶோ நிர்மலாஃ| ததா கிஂஶுகாதிபிஃ யா வநராஜயஃ தாபிஃ விராஜிதாஃ ககுபோ பவந்தி ததா கோகிலாநாமலிகுலாநாஂ ப்ரமரஸந்ததீநாஂ ச ஆலாபைர்யஃ கலோ மதுரஃ கோலாஹலஸ்தேநாऽகுலாஃ|| ௧௨||

Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13

ஶிஶிரே ஸமுசிதஃ ஶ்லேஷ்மா திநகத்பாபிரீரிதஃ| ததா ப்ரபோதமாநோऽக்நிஂ ரோகாந் ப்ரகுருதே பஹூந்| அதோऽஸ்மிஂஸ்தீக்ஷ்ணவமநதூமகண்டூஷநாவநம்| வ்யாயாமோத்வர்தநக்ஷௌத்ரயவகோதூமஜாங்கலாந்| ஸேவேத ஸுஹத்யுத்யாநயுவதீஶ்ச மநோரமாஃ| ஸ்நாதஃ ஸ்வலங்கதஃ ஸ்ரக்வீ சந்தநாகருரூஷிதஃ| விசித்ராமத்ரவிந்யஸ்தாந் ஸஹகாரோத்பலாங்கிதாந்| நிர்கதாஂஶ்சாஸவாரிஷ்டஶீதுமார்த்வீகமாதவாந்| க்வதிதஂ முஸ்தஶுண்ட்யம்புஸாராம்பஃ க்ஷௌத்ரவாரி வா| குருஶீததிவாஸ்வப்நஸ்நிக்தாம்லமதுராஂஸ்த்யஜேத்||௧௩||

பூர்வஂ ஶிஶிரே மதுரஸ்நிக்தாதிநா ஆஹாரேண ஶ்லேஷ்மா ஸஞ்சிதோऽதிஶயேந ஸ்த்யாநத்வாந்ந குபிதஃ, ஸம்ப்ரதி திநகத் ப்ரபாபிர்விலாயிதோ த்ரவஸ்வரூபத்வாத்விபரீதஸ்யாக்நேர்பாதாஂ கரோதி| தத்பாதயா சாநேகரோகோத்பத்திஃ| அதஃ காரணாச்ச்லேஷ்மநாஶநார்தஂ தீக்ஷ்ணவமநாதிகஂ ஸேவேத| அந்யத் ஸுபோதம்| சந்தநாகருப்யாஂ ரூஷிதஃ உபலிப்தஃ ஆஸவாதீந் நிர்கதாந் தேஶகாலாத்யநுபஹதாந்| ஸாராம்பஃ அஸநகதிரசந்தநாதிஸாரஸஂஸ்கதாம்பஃ| ததா குர்வாதீஂஸ்த்யஜேத்|| ௧௩||

Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14

க்ரீஷ்மேऽதஸீபுஷ்பநிபஸ்தீக்ஷ்ணாஂஶுர்தாவதீபிதாஃ| திஶோ ஜ்வலந்தி பூமிஶ்ச மாருதோ நைதோ ஸுகஃ| ப்ரவாதாதபஸஂஸ்வேதைர்ஜந்தவோ ஜ்வரிதா இவா| தாபார்ததுங்கமாதங்கமஹிஷைஃ கலுஷீகதாஃ| திவாகரகராங்காரநிகரக்ஷபிதாம்பஸஃ| ப்ரவத்தரோதஸோ நத்யஶ்சாயாஹீநா மஹீருஹாஃ| விஶீர்ணஜீர்ணபர்ணாஶ்ச ஶுஷ்கவல்கலதாங்கிதாஃ||௧௪||

க்ரீஷ்மேத்யாதிநா க்ரீஷ்மஸ்வரூபஸ்ய லக்ஷணஂ தர்ஶயதி| க்ரீஷ்மே தீக்ஷ்ணாஂஶுஃ ஸூர்யோऽதஸீபுஷ்பநிபஃ, ஆநீல இவ| தாவோ வநாக்நிஃ| நைதோ வாயுஃ தக்ஷிணபஶ்சிமதிஶோரந்தரஃ| ததா ஹி பவநாதிபிர்ஜந்தவோ ஜ்வரிதா இவ பவந்தி| ததா நத்யஸ்தாபார்தத்வாதிர்விஶிஷ்டைர்மாதங்காதிபிஃ கலுஷீகதாஃ, திவாகரகரா ஏவாங்காராஸ்தேஷாஂ நிகரேண க்ஷபிதமம்போ யாஸாஂ தாஸ்ததோக்தாஃ, ததா ப்ரவத்தாநி ரோதாஂஸி ததாநீஂ ஸ்வல்போதகத்வாத் தாஸ்ததா| மஹீருஹா வக்ஷாஃ ச்சாயாஹீநத்வாதிகுணயுக்தாஃ||௧௪||

Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15

ஆதத்தே ஜகதஸ்தேஜஸ்ததாऽதித்யோ பஶஂ யதஃ| வ்யாயாமாதபகட்வம்லலவணோஷ்ணஂ த்யஜேததஃ| மத்யஂ ந ஸேவ்யஂ ஸ்வல்பஂ வா ஸேவ்யஂ ஸுபஹுவாரி வா| அந்யதா ஶோபஶைதில்யதாஹமோஹாந்கரோதி தத்| நவமத்பாஜநஸ்தாநி ஹத்யாநி ஸுரபீணி ச| பாநகாநி ஸமந்தாநி ஸிதாட்யாநி ஹிமாநி ச| ஸ்வாது ஶீதஂ த்ரவஂ சாந்நஂ ஜாங்கலாந்மகபக்ஷிணஃ| ஶாலிக்ஷீரகதத்ராக்ஷாநாலிகேராம்பு ஶர்கராஃ| தாலவந்தாநிலாந்ஹாராந்ஸ்ரஜஃ ஸகமலோத்பலாஃ| தந்வீர்மணாலவலயாஃ காந்தாஶ்சந்தநரூஷிதாஃ| ஸராஂஸி வாபீஃ ஸரிதஃ காநநாநி ஹிமாநி ச| ஸுரபீணி நிஷேவேத வாஸாஂஸி ஸுலகூநி ச| நிஷ்பதத்யந்த்ரஸலிலே ஸ்வப்யாத்தாராகஹே திவா| ராத்ரௌ சாऽகாஶதலகே ஸுகந்திகுஸுமாஸ்ததே| கர்பூரசந்தநார்த்ராங்கோ விரலாநங்கஸங்கமஃ||௧௫||

யதஃ ஆதித்யோऽதிஶயேந தேஜ ஆதத்தே| தேஜஃ ஶுக்லாந்தாநாஂ தாதூநாஂ ஸ்நேஹஃ (ஸாரஃ)| அதோ வ்யாயாமாதீஂஸ்த்யஜேத்| அந்யத் ஸுபோதம்| ஸுபஹுவாரி யஸ்மிந் மத்யே தத்ததோக்தம்| மந்தஃ ப்ரபூதோதகாஃ ஸக்தவஃ| தாலவந்தமுத்க்ஷேபகம்| நிஷ்பதத்யந்த்ரவாஹி ஜலஂ யஸ்மிந் தாராகஹே தத்ததோக்தமாகாஶதலகஂ ஶரணபஷ்டகம்|| ௧௫||

Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16

வர்ஷாஸு வாருணோ வாயுஃ ஸர்வஸஸ்யஸமுத்கமஃ| பிந்நேந்த்ரநீலநீலாப்ரவந்தமந்தாவிலஂ நபஃ| தீர்கிகாநவவார்யௌகமக்நஸோபாநபங்க்தயஃ| வாரிதாராபஶாகாதவிகாஸிதஸரோருஹாஃ| ஸரிதஃ ஸாகராகாரா பூரவ்யக்தஜலஸ்தலா| மந்த்ரஸ்தநிதஜீமூதஶிகிதர்துரநாதிதா| இந்த்ரகோபதநுஃகண்டவித்யுதுத்யோததீபிதா| பரிதஃ ஶ்யாமலதணா ஸிலிந்த்ரகுடஜோஜ்ஜ்வலா||௧௬||

வர்ஷாஸ்வித்யாதிநா தஸ்யைவ ஸ்வரூபலக்ஷணமுச்யதே| ததா வருணதிக்கோ வாயுர்வஹதி ஸர்வஸஸ்யாநாஂ ஸமுத்ரமஹேதுஃ| ததா பிந்நேந்த்ரநீலேந துல்யைஃ நீலத்வைரப்ரவந்தைர்மந்தமபடு ஆவிலமாகுலஞ்ச நபோ பவதி| பேதே ஹீந்த்ரநீலோऽதிஶயநீலவாந் பவதி| நவேந வார்யௌகேந மக்நாஃ ஸ்தகிதாஃ ஸோபாநபங்க்தயோ யாஸு தீர்கிகாஸு புஷ்கரிணீஷு தாஃ ததோக்தாஃ| ததா தா ஏவ மேகவாரிதாராபிர்யோऽஸௌ பஶமத்யர்தமாகாதஸ்தேந விகாஸிதஸரோருஹாஃ| நத்யஶ்ச ஸமுத்ரஸதஶாஃ| பூஶ்ச பஹுலஜலப்லாவிதத்வாதவ்யக்தஜலஸ்தலா பூதபூர்வஸ்ய ஜலஸ்ய வ்யக்ததேஶோ ந ஜ்ஞாயத இத்யர்தஃ| ததா மந்த்ரஸ்தநிதா மதுரஶப்தாஃ யே ஜீமூதா மேகாஃ ஶிகிநோ மயூராஃ தர்துரா மண்டூகாஃ தைர்நாதிதா கதஶப்தா பூர்பவதி| ததா இந்த்ரகோபைர்பாஸ்வரைஃ கமிவிஶேஷைர்தநுஃகண்டேந சைந்த்ரேண வித்யுத்பிஶ்ச ய உத்யோதஃ ப்ரகாஶஃ, தேந தீபிதா ப்ரகடா பூஃ பவதி| ததா பரிதஃ ஸமந்தாத் ஶ்யாமலாநி தணாநி யஸ்யா ஸா ததோக்தா| ததா ஸிலிந்த்ரைஃ குடஜைஶ்ச புஷ்பவிஶேஷைருஜ்ஜ்வலா|| ௧௬||

Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17

ததாऽऽதாநாபலே தேஹே மந்தேऽக்நௌ பாதிதே புநஃ| வஷ்டிபூவாஷ்பதோயாம்லபாகதுஷ்டஶ்சலாதிபிஃ| பஸ்திகர்ம நிஷேவேத கதஸஂஶோதநக்ரமஃ| புராணஶாலிகோதூமயவாந்யூஷரஸைஃ கதைஃ| நிகதஂ மதிராரிஷ்டமார்த்வீகஂ ஸ்வல்பமம்பு வா| திவ்யஂ க்வதிதகூபோத்தஂ சௌண்டஂ ஸாரஸமேவ வா| வஷ்டிவாதாகுலே த்வஹ்நி போஜநஂ க்லேதவாதஜித்| பரிஶுஷ்கஂ லகு ஸ்நிக்தமுஷ்ணாம்லலவணஂ பஜேத்| ப்ராயோऽந்நபாநஂ ஸக்ஷௌத்ரஂ ஸஂஸ்கதஂ ச கநோதயே| அஸரீஸபபூவாஷ்பஶீதமாருதஶீகரம்| ஸாக்நியாநஞ்ச பவநஂ நிர்தஂஶமஶகோந்துரம்| ப்ரகர்ஷோத்வர்தநஸ்நாநதூமகந்தாகருப்ரியஃ| யாயாத்கரேணுமுக்யாபிஶ்சித்ரஸ்ரக்வஸ்த்ரபூஷிதஃ| நதீஜலோதமந்தாஹஃ ஸ்வப்நாதித்ரவமைதுநம்| துஷாரபாதசரணவ்யாயாமார்ககராஂஸ்த்யஜேத்||௧௭||

ததா வர்ஷாஸ்வாதநத்வாதபலத்வேநாக்நிமாந்த்யம்| புநஶ்ச வஷ்ட்யாதிதுஷ்டைர்வாதாதிபிராத்யர்தஂ பாதிதே அக்நௌ ததுபகாராய பஸ்திகர்மாதிகஂ நிஷேவேத| கிம்பூத இத்யாஹ- கதஸஂஶோதநக்ரமஃ| யதோக்தௌ வமநவிரேகௌ கதௌ யேந ஸ ததோக்தஃ| கதா யூஷாதயஃ ஸ்நேஹஶுண்ட்யாதியுக்தாஃ திவ்யாம்பு க்வதிதஂ பிபேத்| சௌண்டஂ யத்பர்வதே ஶிலாகூபிகாபவம்| வஷ்ட்யா வாதேந சாऽகுலே வஷ்டிவாதபூயிஷ்டஂ, ஸஂஸ்கதஂ காலயோக்யைர்த்ரவ்யைஃ| ஸரீஸபாஃ ஸர்பவஶ்சிகாதயஃ|| ௧௭||

Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18

ஶரதி வ்யோம ஶுப்ராப்ரஂ கிஞ்சித்பங்காங்கிதா மஹீ| ப்ரகாஶகாஶஸப்தாஹ்வகுமுதா ஶாலிஶாலிநீ| விக்ஷிப்ததீக்ஷ்ணகிரணோ மேத்யௌகவிகமாத்ரவிஃ| பப்ருவர்ணோऽதிவிமலாஃ க்ரௌஞ்சமாலாகுலா திஶஃ| கமலாந்தரஸஂலீநமீநஹஂஸாஂஸகட்டநைஃ| தரங்கபங்கதுங்காநி ஸராஂஸி விமலாநி ச||௧௮||

ஶரதி வ்யோமேத்யாதிநா ஶரத்ஸ்வரூபஂ வர்ணயதி- ப்ரகாஶாஃ காஶாஃ ஸப்தாஹ்வபுஷ்பஂ குமுதாநி ச யஸ்யாஂ புவி ஸா ததோக்தா| ததா மேகௌகவிகமாத்தேதோஃ ரவிர்விக்ஷிப்ததீக்ஷ்ணகிரணோ பப்ருவர்ணஶ்ச பவதி| பப்ருஃ கபிலஃ| ததா கமலாநாமந்தரே யே ஸஂலீநா மீநா ஹஂஸாஶ்ச தேஷாஂ ஸங்கட்டநைர்யே தரங்கபங்காஸ்தைஸ்துங்காநி உந்நதாநி யாநி ஸராஂஸி தாநி ததோக்தாநி|| ௧௮||

Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19

வர்ஷாஶீதோசிதாங்காநாஂ ஸஹஸைவார்கரஶ்மிபிஃ| தப்தாநாஂ ஸஞ்சிதஂ பூர்வஂ ததா பித்தஂ ப்ரகுப்யதி| ஶஸ்தஂ திக்தஹவிஃபாநஂ விரேகோऽஸ்ரஸ்ருதிஃ ஸதா| ஶீதஂ லக்வந்நபாநஂ ச கஷாயஸ்வாதுதிக்தகம்| ஶாலிஷஷ்டிககோதூமயவமுத்கஸிதாமது| படோலாமலகஂ த்ராக்ஷா ஜாங்கலஂ க்ஷுத்வதாஂ பஶம்| திவா திவாகரகரைர்நிஶாகரகரைர்நிஶி| ஸந்தப்தஂ ஹ்லாதிதஂ தோயமகஸ்த்யேநாவிஷீகதம்| நிர்மலஂ ஶுசி காலேந பக்வஂ பாநேऽமதோபமம்| ஹஂஸௌகபக்ஷவிக்ஷேபப்ரமரபங்க்திஷு| ஸுஸரோருஹஸேவ்யாஸு ஸரஸீஷு ப்லவேத் ச| லகுஶுத்தாம்பரஃ ஸ்ரக்வீ ஶீதோஶீரவிலேபநஃ| ஸேவேத சந்த்ரகிரணாந்ப்ரதோஷே ஸௌதமாஶ்ரிதஃ| தப்திதத்யாதபக்ஷாரவஸாதைலபுரோநிலாந்| தீக்ஷ்ணமத்யதிவாஸ்வப்நதுஷாராஂஶ்ச விவர்ஜயேத்||௧௯||

வர்ஷாஸ்வம்லாவிபாகஜலமத்யாதிபிஃ பித்தஂ ஸஞ்சிதஂ காலஸ்ய ஶைத்யாதிகுபிதமாதித்யகிரணஸந்தாபேந ஶரதி குப்யதி| அதிஸ்திக்தகதபாநாதிகஂ பித்தஜயாய ஸேவேத, திக்தஂ நாம கதஂ வக்ஷ்யதே (சி௦அ௦-௨௧); அந்யே து மஹாதிக்தபஞ்சதிக்தாதி ஸர்வஂ திக்தத்ரவ்யஸித்தமிச்சந்தி| அந்யத் ஸுபோதம்|| ௧௯||

Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20

நித்யஂ ஸர்வரஸாப்யாஸஃ ஸ்வஸ்வாதிக்யமதாவதௌ||௨௦||

நித்யஂ ஸர்வேஷ்வதுஷு ஸர்வரஸாப்யாஸஃ| யே ச ரஸா யஸ்மிந் தாவுக்தாஃ தத்ராதிக்யேந ஸேவ்யா இதி|| ௨௦||

Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21

த்வோரந்தாதிஸப்தாஹாவதுஸந்திரிதி ஸ்மதஃ| தத்ர பூர்வோ விதிஸ்த்யாஜ்யஃ ஸேவநீயோऽபரஃ க்ரமாத்| அஸாத்ம்யஜா ஹி ரோகாஃ ஸ்யுஃ ஸஹஸா த்யாகஶீலநாத்||௨௧||

கச்சத தோரந்தஸப்தாஹ ஆகச்சத தோராதிஸப்தாஹஃ இதி திவஸாஶ்சதுர்தஶ துஸந்திஶப்தவாச்யாஃ தஸ்மிஂஶ்ச துஸந்தௌ கச்சதஸ்து விதிஃ க்ரமேண த்யாஜ்யஃ| ததைவ க்ரமேண வர்த்தமாநஸ்ய விதிஃ ஸேவ்யஃ ஸேவநீயஃ| க்ரமஶ்ச `பாதேநாபத்யமப்யஸ்தம்' (ஸூ௦அ௦-௯) இத்யாதிநா வக்ஷ்யதே| அந்யதா ஜடிதி விதித்யாகோபாதாநே குர்வதோऽஸாத்ம்யத்வாத்ரோகோத்பத்திஃ|| ௨௧||

Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22

துஷ்வேவஂவிதேஷ்வேஷ விதிஃ ஸ்வாஸ்த்யே ச தேஹிநாம்| நிர்திஶ்யதேऽந்யரூபேஷு விருத்தஜ்ஞநிகோ விதிஃ||௨௨||

ஏவஂவிதேஷ்வதுஷு யதோக்தகாலஸ்வரூபலக்ஷணேஷ்வேவாயஂ யதோக்தவிதிஃ| அநேந ச விதிநைவஂவிதேஷ்வேவ ஸ்வாஸ்த்யம்| அந்யரூபேஷு து விருத்தவிஜ்ஞாநப்ரஸங்கே நிர்தேக்ஷ்யதே (ஸூ௦அ௦-௯)|| ௨௨||

Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4

மாஸராஶிஸ்வரூபாக்யமதோர்யல்லக்ஷணத்ரயம்| யதோத்தரஂ பஜேச்சர்யாஂ தத்ர தஸ்ய பலாதிதி||௨௩|| இதி வைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதாவஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே துசர்யாநாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||

அஸ்ய ச தோர்மாஸாதிஸ்வரூபேண யல்லக்ஷணத்ரயஂ ப்ரஸித்தஂ தத்ர யதோத்தரஂ சர்யாஂ ஸேவேத யதோத்தரஸ்யைவ பலவத்த்வாத்| தேநைததுக்தஂ பவதி- யோ யஸ்யர்தோர்விதிருக்தஃ ஸ தந்மாஸப்ராரம்ப ஏவ ஸதி ராஶிஸ்வரூபாப்யாஂ ரஹிதஸ்ய ஸ்வல்பஂ யோஜ்யஃ| அத சேத் கதாசித் ராஶிரபி ப்ராப்தோ ந து யதோக்தஸ்வலக்ஷணஸ்தத்ர ஸ ஏவ விதிஃ கிஞ்சித்பரிபூரணீயஃ| யத்ர து மாஸே ராஶிஃ ஸ்வரூபலக்ஷணஞ்ச பரிபூர்ணஂ தத்ர விதிரபி பரிபூர்ண ஏவ| ததா யத்ராபி மாஸேந விநா ராஶிஃ ப்ராப்தஃ ந து ஸ்வரூபலக்ஷணஂ, தத்ர மத்யோ விதிஃ| மாஸஸ்வரூபலக்ஷணயோரந்தரத்வாத்ராஶேர்பலவத்த்வம்| யத்ர மாஸராஶிப்யாஂ விநைவ பூர்ணஂ ஸ்வரூபலக்ஷணஂ, தத்ர பூர்ணோ விதிஃ| ஸ்வரூபலக்ஷணஸ்ய ஸர்வபலத்த்வாதிதி|| ௨௩|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||