4. r̥tucaryā

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాత ఋతుచర్యాం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

ఇహ స్వస్థవృత్తం ప్రకృతం| తచ్చ పూర్వస్మిన్నధ్యాయే ఋతుసాధారణ్యేనోక్తం| అతః ఋతువిశేషప్రదర్శనార్థమధ్యాయ ఆరభ్యతే- అథాత ఇత్యాది| పూర్వవత్|| 1||

Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2

కాలో హి నామ భగవాననాదినిధనో యథోపచితకర్మానుసారీ యదనురోధాదాదిత్యాదయః ఖాదయశ్చ మహాభూతవిశేషాస్తథా తథా విపరిణమంతో జన్మవతాం జన్మమరణస్యర్తురసవీర్యదోషదేహబలవ్యాపత్సంపదాంచ కారణత్వం ప్రత్యయతాం ప్రతిపద్యంతే||2||

ఋతుః కాలవిభాగః, అత ఉచ్యతే- కాలో హీతి| న విద్యతే ఆదినిధనే ప్రారంభపరిసమాప్తీ చ యస్య స తథావిధః| యథోపచితకర్మానుసారీ సర్వభూతాని చ పూర్వదేహోపచితకర్మానుగుణ్యేనానుసరతీతి| ఉపచితకర్మానుగుణ్యేన కర్మఫలేషు నిమిత్తకారణతాం యాతీత్యర్థః| యదనురోధేన యస్య కాలస్యానురోధేన నిర్వాహేణాదిత్యాదిత్యాదయః ఆకాశాదయశ్చ పంచమహాభూతవిశేషాః, తథా-తథా నానావిధైః ప్రమాణజాతిసంస్థానవర్ణాదివిశేషైః, పరిణమంతో జన్మవతాంభూతానాం జన్మనో మరణస్య చ ప్రత్యయతాం కారణతాం, ప్రతిపద్యంతే అంగీకుర్వంతి| ఏకేనాఽదిశబ్దేన గ్రహనక్షత్రాదీనాం గ్రహణం, ద్వితీయేనానలపవనాదీనాం మహాభూతానాం తథా ఋతూనాం రసాదీనాంచ యథాస్వం వ్యాపదః సంపదశ్చ| తత్రాదిత్యాదయః పరిణమంతో యదనురోధాద్యస్య నిర్వాహాత్, కారణతాం ప్రతిపద్యంతే స కాలః| తథాహి త ఏవాదిత్యాదయః ప్రతాపాదిపరిత్యాగసంగ్రహాదినా ఋతువిశేషాన్ కుర్వంతః కాలానురోధేన దృశ్యంతే| కాలవిశేషేణ చ మహాభూతానాం కేనచిత్పరిణామేన కాలకృత ఏవ| ఏతేన కాలసద్భావే ప్రమాణమప్యుక్తం| యతో యోఽయం జగత్కారణాభిమతేష్వాదిత్యఖాదిషు సదైవ పరినిష్ఠతాత్మస్వతిశయేన కదాచిత్ కస్యచిద్భావస్యావిర్భావో, కదాచిత్ కస్యచిత్తిరోభావో న చ తేషామేవాదిత్యాదీనామన్యథాభావః| తత్రావశ్యం నిమిత్తాంతరేణ భవితవ్యం| ఏవమన్యథానుపపత్త్యా యత్తన్నిమిత్తాంతరమితి స కాలః ఇతి|| 2||

Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3

స మాత్రాకాష్ఠాకలానాడికాముహూర్తయామాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనవర్షభేదేన ద్వాదశధా విభజ్యతే||3||

స చ కాలో మాత్రాదిర్భిర్భేదైః ద్వాదశభిః తంత్రవ్యవహారార్థం విభజ్యతే|| 3||

Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4

తత్రాక్షినిమేషో మాత్రా| తాః పంచదశ కాష్ఠా| తాః త్రింశత్ కలా| తాః సదశభాగా వింశతిర్నాడికా| నాడికాద్వయం ముహూర్తశ్చ| తే తుల్యరాత్రిందివే రాశిభాగే చత్వారః పాదోనో యామః| తైశ్చతుర్భిః అహోరాత్రిశ్చ| పంచదశాహోరాత్రాః పక్షః| పక్షద్వయం మాసః| స శుక్లాంతః| తైర్మార్గశీర్షాదిభిర్ద్విసంఖ్యైః క్రమాద్ధేమంతశిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరదాఖ్యాః షడృతవో భవంతి| తేషు శిశిరాదయస్త్రయో రవేరుదగయనమాదానంచ| శేషా దక్షిణాయనం విసర్గశ్చ| తావాదానవిసర్గౌ వర్షం||4||

సుబోధం| వింశతిః కలాః కలాయా దశభాగసహితాః నాడికా| నాడికాద్వయశబ్దేనోచ్యతే ముహూర్తః| తే చ ముహూర్తాశ్చత్వారః ముహూర్తచతుర్భాగేన హీనాః యామః| యత్ర రాత్రేర్దివ(స)స్య చ సామ్యం తత్రైవం| అన్యత్ర తు వృద్ధహానీ స్వబుద్ధ్యోహ్యే| మార్గశీర్షాదిమాసద్వయక్రమేణ హేమంతాద్యాఖ్యాః షడ్ ఋతవో భవంతి| తేషు షడృతుషు మధ్యే త్రయః శిశిరవసంతగ్రీష్మా రవేస్తిగ్మాంశోరుదగయనముదీచీప్రస్థానమాదానంచ తదుచ్యతే| శేషాస్త్రయో రవేర్దక్షిణాయనం విసర్గశ్చోత్యతే| తౌ వర్షం|

Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5

తయోరాదామాగ్నేయం| తస్మిన్ ఖలు కాలస్వభావమార్గపరిగృహీతోఽత్యర్థోష్ణాగభస్తిజాలమండలోఽర్కః తత్సంపర్కాద్వాయవశ్చ తీవ్రరూక్షాః సోమజం గుణముపశోషయంతో జగతః స్నేహమాదదానా ఋతుక్రమేణోపజనితరౌక్ష్యా రూక్షాన్ రసాంస్తిక్తకషాయకటుకానభిప్రబలయంతో నృణాం దౌర్బల్యమావహంతి||5||

తయోశ్చాఽదానవిసర్గయోరాదానమాద్నేయం| తదా హి భావారంభకస్యాగ్నేర్బలమవశ్యం భవతీత్యర్థః| తస్మిన్నిత్యాది ఆదానకాలస్వభావేనోత్తరమార్గగమనేన చాత్యర్థముష్ణకిరణసమూహవ్యాప్తమండలో భగవానంశుమాలీ తత్సంబంధేన చ వాయవోఽత్యంతరూక్షాః సోమజం గుణమబ్భాగముపశోషయంతో జగతః స్థావరజంగమస్య, ఋతుక్రమేణ దినానుదినం స్నేహం గృహ్ణానా దత్తరౌక్ష్యాశ్చ అతిరౌక్ష్యేణ యుక్తాన్ తిక్తకషాయకటుకాన్ రసానభివర్ధయంతో నృణాం మనుష్యజాతీనాం, దౌర్బల్యం హీనబలతాం కుర్వంతి|| 5||

Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6

విసర్గస్తు సౌమ్యః| తస్మిన్నపి కాలమార్గమేఘవాతవర్షాభిహతప్రభావే దక్షిణాయనగేఽర్కే శశిని చావ్యాహతబలే శిశిరాభిర్భాభిః శశ్వదాప్యాయమానే మాహేంద్రసలిలప్రశాంతసంతాపే జగత్యరూక్షాః రసాః ప్రవర్ధంతేఽమ్లలవణమధురా యథాక్రమం బలం చోపచీయతే నృణామితి||6||

ఏతాద్విపర్యయత్వాద్విసర్గస్య| సుబోధం|| 6||

Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7

భవతి చాత్ర- హేమంతే శిశిరే చాగ్ర్యం విసర్గాదానయోర్బలం| శరద్వసంతయోర్మధ్యం హీనం వర్షానిదాఘయోః||7||

భవతి చాత్రేతి పద్యారంభే తంత్రరీతిః| విసర్గాదానయోర్మధ్యే హేమంతే శిశిరే చ పురుషాణాం బలాధికతా భవతి| హేమంతే విసర్గస్య పరప్రకర్షాధిరోహాత్| శిశిరే త్వాదానేనావ్యాప్తత్వాత్| శరద్వసంతయోరాదానవిసర్గయోర్మధ్యవాన్మధ్యబలతా| గ్రీష్మే ఆదానస్య పరప్రకర్షాధిరోహాత్, వర్షాసు చ విసర్గేణావ్యాప్తత్వాద్ధీనబలత్వం|| 7||

Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8

ధూమధూమ్రా రజోమందాస్తుషారావిలమండలాః| దిగాదిత్యా మరుచ్ఛైత్యాదుత్తరో రోమహర్షణః| లోధ్రప్రియంగుపున్నాగలవల్యః కుసుమోజ్జ్వలాః| దృప్తా గజాజమహిషవాజివాయససూకరాః| హిమానీపటలచ్ఛన్నాః లీనమీనవిహంగమాః| నద్యః సవాష్పాః సోష్మాణః కూపాపశ్చ హిమాగమే||8||

శిశిరే హేమంతవిధేరతిదేశాయ లాఘవవికల్పాత్ ఆదానక్రమభంగేనాదౌ హేమంత ఉచ్యతే| త్రివిధో హి ఋతుః మాసస్వరూపేణ రాశిస్వరూపేణ స్వలక్షణస్వరూపేణ చ| తత్ర మాసస్వరూపం ద్విసంఖ్యైర్మార్గశీర్షాదిభిరిత్యాదినోక్తం| రాశిస్వరూపం లోకే ప్రసిద్ధం యథా ధనుధర్మకరౌ హేమంత ఇత్యాది| ధూమధూమ్రేత్యాదినా స్వరూపలక్షణముచ్యతే- ప్రయోజనంచ విద్యతే ఋతుస్వలక్షణోక్తేర్హీనయోగాదిచతుష్టయజం యజ్జ్ఞానం| ధూమవత్ ధూమ్రేణ మలినేన మందాః అపటవః దిశః ఆదిత్యశ్చ| తథా తుషారేణాఽవిలాని మండలాని యాసాం తా దిశస్తథోక్తాః, ఆదిత్యశ్చ తుషారవిలమండలః| ఉత్తర ఉత్తరీయో వాయుః శైత్యేన రోమహర్షణః| లిధ్రాదయశ్చ తదా కుసుమైః ఉజ్జ్వలా భవంతి| గజాదయశ్చ దృప్తాః సదర్పాః| నద్యశ్చ హిమానీపటలేన చ్ఛాన్నాః స్థగితాః, మీనాః విహంగమాశ్చ దీనాః నిఃసంచారాః యాసు తాస్తథోక్తాః తథా సవాష్పాః| తథా కూపాపః సోష్మాణో భవంతి|| 8||

Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9

దేహోష్మాణో విశంతోఽథ శీతే శీతానిలాహతా| జఠరే పిండ్తోష్మాణం ప్రబలం కుర్వతేఽనలం| విసర్గే బలినాం ప్రాయః స్వభావాదిగురుక్షమం| బృంహణాన్యన్నపానాని యోజయేత్తస్య యుక్తయే| అనింధనోఽన్యథా సీదేదత్యుదీర్ణతయాఽథవా| ధాతూనపి పచేదస్య తతస్తేషాం క్షయాన్మరుత్| తేజః సహచరః కుప్యేచ్ఛీతః శీతే విశేషతః||9||

తథా శీతే కాలే హేమంతశిశిరయోః, పురుషాణాం దేహోష్మాణః స్వభావాదిగురుక్షమం ప్రబలమనలం కుర్వతే| కింభూతానాం? విసర్గత్వాద్బలవతాం| కింభూతా దేహోష్మాణః? బహిః క్రుద్ధేన బలవతా చ శీతేన వాయునా ఆహతా పునరంతరే ప్రవిశంతః| కింభూతమగ్నిం? పిండితోష్మాణం ప్రవిష్టైర్దేహోష్మభిర్మిశ్రీభూతమిత్యర్థః| స్వభావాదిగురుక్షమం తజ్జరయితుం శక్నోతీత్యర్థః| స్వభావగురుః ద్రవ్యస్వరూపేణైవ గురుః, యథా మాషాది| ఆదిగ్రహణేన మాత్రాసంయోగసంస్కారపరిణామానాం గ్రహణం| తస్యాగ్నేర్యుక్తయే సమవాహనాయ బృంహణాన్యన్నపానాని యోజయేత్| యద్యేవం న క్రియతే తతో బాహ్యాగ్నిరివ నిరింధనః సీదేత్ నాశం ప్రాప్నుయాత్| అత్యుదీర్ణతయా వా ధాతూనపి పచేత్| తేషాం ధాతూనాం క్షయాన్మరుద్వాయుస్తేజోమిశ్రితః కుప్యేత్|| 9||

Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10

అతో హిమే భజేత్స్నిగ్ధాన్స్వాద్వమ్లలవణాన్రసాన్| బిలేశయౌదకానూప్రసహానాం భృతాని చ| మాంసాని గుడపిష్టోత్థమద్యాన్యభినవాని చ| మాషేక్షుక్షీరవికృతివసాతైలనవౌదనాన్| వ్యాయామోద్వర్తనాభ్యంగస్వేదధూమాంజనాతపాన్| సుఖోదకం శౌచవిధౌ భూమిగర్భగృహాణి చ| సాంగారయానాం శయ్యాంచ కుథకంబలసంస్కృతాం| కుంకుమేనానులిప్తాంగో గురుణాఽగరుణాపి వా| లఘూష్ణైః ప్రావృతః స్వప్యాత్కాలే ధూపాధివాసితః| పీనాంగనాసంసర్గనివారితహితమానిలః||10||

శీతకాలే తస్మాత్స్నిగ్ధమధురాదీన్ రసాన్ భజేత్తస్య మరుతః కోపరక్షార్థం| స్నిగ్ధానితి ఘృతాదిసంస్కృతాన్| అన్యత్ సుబోధం| బిలేశయాదేర్మాంసాని భృతాని యత్నపుష్టస్య ప్రాణినః సంబంధీని, తథా గుడోత్థాని పిష్టోత్థాని చ నవాని మద్యాని| గుడోత్థాని యాని గుడేన ప్రధానేన క్రియంతే, న త్విక్షురసేన, పిష్టం శాలిపిష్టం| అంగారయానమగ్నిశకటికా| కుథం కార్పాసాదిపూర్ణం| గురుణా అగురుణా బహునా అగరుసారేణ, కుంకుమేన వా దిగ్ధః ఉపలిప్తాంగః, లఘూష్ణైశ్చర్మకౌశేయాదిభిః ప్రావృతః సన్నుచితే కాలే స్వప్యాత్| ఉపచితశరీరకామినీవపుః సంబంధపరిహృతశీతపవనః సన్|| 10||

Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11

శిశిరే శీతమధికం మేఘమారుతవర్షజం| రౌక్ష్యమాదానజం తస్మాత్కార్యః పూర్వోఽధికం విధిః||11||

శిశిరే హేమంతస్వరూపాధిక్యాత్ హేమంతవిధిరేవాధికాః కార్యః| యతః శిశిరే బహిః శీతేనాత్యంతం రుధ్యంతే దేహోష్మాణః| ఆదానత్వాచ్చ రౌక్ష్యం జాయతే|| 11||

Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12

వసంతే దక్షిణో వాయురాతామ్రకిరణో రవిః| నవప్రవాలత్వక్పత్రాః పాదపాః కకుభోఽమలాః| కింశుకాశోకచూతాదివనరాజివిరాజితాః| కోకిలాలికులాలాపకలకోలాహలాకులాః||12||

వసంతేత్యాదినా వసంతస్వరూపలక్షణం వర్ణయతి| వసంతే వాయుర్దాక్షిణాత్యో భవతి, రవిశ్చైష లోహితదీధితిః| నవాః ప్రవాలాదయో యేషు పాదపేషు తే తథోక్తాః| ప్రవాలం అభినవోద్భిన్నం కిసలయం| కకుభో దిశో నిర్మలాః| తథా కింశుకాదిభిః యా వనరాజయః తాభిః విరాజితాః కకుభో భవంతి తథా కోకిలానామలికులానాం భ్రమరసంతతీనాం చ ఆలాపైర్యః కలో మధురః కోలాహలస్తేనాఽకులాః|| 12||

Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13

శిశిరే సముచితః శ్లేష్మా దినకృద్భాభిరీరితః| తదా ప్రబోధమానోఽగ్నిం రోగాన్ ప్రకురుతే బహూన్| అతోఽస్మింస్తీక్ష్ణవమనధూమగండూషనావనం| వ్యాయామోద్వర్తనక్షౌద్రయవగోధూమజాంగలాన్| సేవేత సుహృద్యుద్యానయువతీశ్చ మనోరమాః| స్నాతః స్వలంకృతః స్రగ్వీ చందనాగరురూషితః| విచిత్రామత్రవిన్యస్తాన్ సహకారోత్పలాంకితాన్| నిర్గదాంశ్చాసవారిష్టశీధుమార్ద్వీకమాధవాన్| క్వథితం ముస్తశుంఠ్యంబుసారాంభః క్షౌద్రవారి వా| గురుశీతదివాస్వప్నస్నిగ్ధామ్లమధురాంస్త్యజేత్||13||

పూర్వం శిశిరే మధురస్నిగ్ధాదినా ఆహారేణ శ్లేష్మా సంచితోఽతిశయేన స్త్యానత్వాన్న కుపితః, సంప్రతి దినకృత్ ప్రభాభిర్విలాయితో ద్రవస్వరూపత్వాద్విపరీతస్యాగ్నేర్బాధాం కరోతి| తద్బాధయా చానేకరోగోత్పత్తిః| అతః కారణాచ్ఛ్లేష్మనాశనార్థం తీక్ష్ణవమనాదికం సేవేత| అన్యత్ సుబోధం| చందనాగరుభ్యాం రూషితః ఉపలిప్తః ఆసవాదీన్ నిర్గదాన్ దేశకాలాద్యనుపహతాన్| సారాంభః అసనఖదిరచందనాదిసారసంస్కృతాంభః| తదా గుర్వాదీంస్త్యజేత్|| 13||

Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14

గ్రీష్మేఽతసీపుష్పనిభస్తీక్ష్ణాంశుర్దావదీపితాః| దిశో జ్వలంతి భూమిశ్చ మారుతో నైఋతో సుఖః| ప్రవాతాతపసంస్వేదైర్జంతవో జ్వరితా ఇవా| తాపార్తతుంగమాతంగమహిషైః కలుషీకృతాః| దివాకరకరాంగారనికరక్షపితాంభసః| ప్రవృద్ధరోధసో నద్యశ్ఛాయాహీనా మహీరుహాః| విశీర్ణజీర్ణపర్ణాశ్చ శుష్కవల్కలతాంకితాః||14||

గ్రీష్మేత్యాదినా గ్రీష్మస్వరూపస్య లక్షణం దర్శయతి| గ్రీష్మే తీక్ష్ణాంశుః సూర్యోఽతసీపుష్పనిభః, ఆనీల ఇవ| దావో వనాగ్నిః| నైఋతో వాయుః దక్షిణపశ్చిమదిశోరంతరః| తదా హి పవనాదిభిర్జంతవో జ్వరితా ఇవ భవంతి| తథా నద్యస్తాపార్తత్వాదిర్విశిష్టైర్మాతంగాదిభిః కలుషీకృతాః, దివాకరకరా ఏవాంగారాస్తేషాం నికరేణ క్షపితమంభో యాసాం తాస్తథోక్తాః, తథా ప్రవృద్ధాని రోధాంసి తదానీం స్వల్పోదకత్వాత్ తాస్తథా| మహీరుహా వృక్షాః చ్ఛాయాహీనత్వాదిగుణయుక్తాః||14||

Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15

ఆదత్తే జగతస్తేజస్తదాఽదిత్యో భృశం యతః| వ్యాయామాతపకట్వమ్లలవణోష్ణం త్యజేదతః| మద్యం న సేవ్యం స్వల్పం వా సేవ్యం సుబహువారి వా| అన్యథా శోఫశైథిల్యదాహమోహాంకరోతి తత్| నవమృద్భాజనస్థాని హృద్యాని సురభీణి చ| పానకాని సమంథాని సితాఢ్యాని హిమాని చ| స్వాదు శీతం ద్రవం చాన్నం జాంగలాన్మృగపక్షిణః| శాలిక్షీరఘృతద్రాక్షానాలికేరాంబు శర్కరాః| తాలవృంతానిలాణారాన్స్రజః సకమలోత్పలాః| తన్వీర్మృణాలవలయాః కాంతాశ్చందనరూషితాః| సరాంసి వాపీః సరితః కాననాని హిమాని చ| సురభీణి నిషేవేత వాసాంసి సులఘూని చ| నిష్పతద్యంత్రసలిలే స్వప్యాద్ధారాగృహే దివా| రాత్రౌ చాఽకాశతలకే సుగంధికుసుమాస్తృతే| కర్పూరచందనార్ద్రాంకో విరలానంగసంగమః||15||

యతః ఆదిత్యోఽతిశయేన తేజ ఆదత్తే| తేజః శుక్లాంతానాం ధాతూనాం స్నేహః (సారః)| అతో వ్యాయామాదీంస్త్యజేత్| అన్యత్ సుబోధం| సుబహువారి యస్మిన్ మద్యే తత్తథోక్తం| మంథః ప్రభూతోదకాః సక్తవః| తాలవృంతముత్క్షేపకం| నిష్పతద్యంత్రవాహి జలం యస్మిన్ ధారాగృహే తత్తథోక్తమాకాశతలకం శరణపృష్ఠకం|| 15||

Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16

వర్షాసు వారుణో వాయుః సర్వసస్యసముద్గమః| భిన్నేంద్రనీలనీలాభ్రవృందమందావిలం నభః| దీర్ఘికానవవార్యౌఘమగ్నసోపానపంక్తయః| వారిధారాభృశాఘాతవికాసితసరోరుహాః| సరితః సాగరాకారా భూరవ్యక్తజలస్థలా| మంద్రస్తనితజీమూతశిఖిదర్దురనాదితా| ఇంద్రగోపధనుఃఖండవిద్యుదుద్యోతదీపితా| పరితః శ్యామలతృణా సిలింధ్రకుటజోజ్జ్వలా||16||

వర్షాస్విత్యాదినా తస్యైవ స్వరూపలక్షణముచ్యతే| తదా వరుణదిక్కో వాయుర్వహతి సర్వసస్యానాం సముద్రమహేతుః| తథా భిన్నేంద్రనీలేన తుల్యైః నీలత్వైరభ్రవృందైర్మందమపటు ఆవిలమాకులంచ నభో భవతి| భేదే హీంద్రనీలోఽతిశయనీలవాన్ భవతి| నవేన వార్యౌఘేన మగ్నాః స్థగితాః సోపానపంక్తయో యాసు దీర్ఘికాసు పుష్కరిణీషు తాః తథోక్తాః| తథా తా ఏవ మేఘవారిధారాభిర్యోఽసౌ భృశమత్యర్థమాఘాతస్తేన వికాసితసరోరుహాః| నద్యశ్చ సముద్రసదృశాః| భూశ్చ బహులజలప్లావితత్వాదవ్యక్తజలస్థలా భూతపూర్వస్య జలస్య వ్యక్తదేశో న జ్ఞాయత ఇత్యర్థః| తథా మంద్రస్తనితా మధురశబ్దాః యే జీమూతా మేఘాః శిఖినో మయూరాః దర్దురా మండూకాః తైర్నాదితా కృతశబ్దా భూర్భవతి| తథా ఇంద్రగోపైర్భాస్వరైః కృమివిశేషైర్ధనుఃఖండేన చైంద్రేణ విద్యుద్భిశ్చ య ఉద్యోతః ప్రకాశః, తేన దీపితా ప్రకటా భూః భవతి| తథా పరితః సమంతాత్ శ్యామలాని తృణాని యస్యా సా తథోక్తా| తథా సిలింధ్రైః కుటజైశ్చ పుష్పవిశేషైరుజ్జ్వలా|| 16||

Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17

తదాఽఽదానాబలే దేహే మందేఽగ్నౌ బాధితే పునః| వృష్టిభూవాష్పతోయామ్లపాకదుష్టశ్చలాదిభిః| బస్తికర్మ నిషేవేత కృతసంశోధనక్రమః| పురాణశాలిగోధూమయవాన్యూషరసైః కృతైః| నిగదం మదిరారిష్టమార్ద్వీకం స్వల్పమంబు వా| దివ్యం క్వథితకూపోత్థం చౌండం సారసమేవ వా| వృష్టివాతాకులే త్వహ్ని భోజనం క్లేదవాతజిత్| పరిశుష్కం లఘు స్నిగ్ధముష్ణామ్లలవణం భజేత్| ప్రాయోఽన్నపానం సక్షౌద్రం సంస్కృతం చ ఘనోదయే| అసరీసృపభూవాష్పశీతమారుతశీకరం| సాగ్నియానంచ భవనం నిర్దంశమశకోందురం| ప్రఘర్షోద్వర్తనస్నానధూమగంధాగరుప్రియః| యాయాత్కరేణుముఖ్యాభిశ్చిత్రస్రగ్వస్త్రభూషితః| నదీజలోదమంథాహః స్వప్నాతిద్రవమైథునం| తుషారపాదచరణవ్యాయామార్కకరాంస్త్యజేత్||17||

తదా వర్షాస్వాదనత్వాదబలత్వేనాగ్నిమాంద్యం| పునశ్చ వృష్ట్యాదిదుష్టైర్వాతాదిభిరాత్యర్థం బాధితే అగ్నౌ తదుపకారాయ బస్తికర్మాదికం నిషేవేత| కింభూత ఇత్యాహ- కృతసంశోధనక్రమః| యథోక్తౌ వమనవిరేకౌ కృతౌ యేన స తథోక్తః| కృతా యూషాదయః స్నేహశుంఠ్యాదియుక్తాః దివ్యాంబు క్వథితం పిబేత్| చౌండం యత్పర్వతే శిలాకూపికాభవం| వృష్ట్యా వాతేన చాఽకులే వృష్టివాతభూయిష్ఠం, సంస్కృతం కాలయోగ్యైర్ద్రవ్యైః| సరీసృపాః సర్పవృశ్చికాదయః|| 17||

Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18

శరది వ్యోమ శుభ్రాభ్రం కించిత్పంకాంకితా మహీ| ప్రకాశకాశసప్తాహ్వకుముదా శాలిశాలినీ| విక్షిప్తతీక్ష్ణకిరణో మేద్యౌఘవిగమాద్రవిః| బభ్రువర్ణోఽతివిమలాః క్రౌంచమాలాకులా దిశః| కమలాంతరసంలీనమీనహంసాంసఘట్టనైః| తరంగభంగతుంగాని సరాంసి విమలాని చ||18||

శరది వ్యోమేత్యాదినా శరత్స్వరూపం వర్ణయతి- ప్రకాశాః కాశాః సప్తాహ్వపుష్పం కుముదాని చ యస్యాం భువి సా తథోక్తా| తథా మేఘౌఘవిగమాద్ధేతోః రవిర్విక్షిప్తతీక్ష్ణకిరణో బభ్రువర్ణశ్చ భవతి| బభ్రుః కపిలః| తథా కమలానామంతరే యే సంలీనా మీనా హంసాశ్చ తేషాం సంఘట్టనైర్యే తరంగభంగాస్తైస్తుంగాని ఉన్నతాని యాని సరాంసి తాని తథోక్తాని|| 18||

Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19

వర్షాశీతోచితాంగానాం సహసైవార్కరశ్మిభిః| తప్తానాం సంచితం పూర్వం తదా పిత్తం ప్రకుప్యతి| శస్తం తిక్తహవిఃపానం విరేకోఽస్రస్రుతిః సదా| శీతం లఘ్వన్నపానం చ కషాయస్వాదుతిక్తకం| శాలిషష్టికగోధూమయవముద్గసితామధు| పటోలామలకం ద్రాక్షా జాంగలం క్షుద్వతాం భృశం| దివా దివాకరకరైర్నిశాకరకరైర్నిశి| సంతప్తం హ్లాదితం తోయమగస్త్యేనావిషీకృతం| నిర్మలం శుచి కాలేన పక్వం పానేఽమృతోపమం| హంసౌఘపక్షవిక్షేపభ్రమరపంక్తిషు| సుసరోరుహసేవ్యాసు సరసీషు ప్లవేత్ చ| లఘుశుద్ధాంబరః స్రగ్వీ శీతోశీరవిలేపనః| సేవేత చంద్రకిరణాంప్రదోషే సౌధమాశ్రితః| తృప్తిదధ్యాతపక్షారవసాతైలపురోనిలాన్| తీక్ష్ణమద్యదివాస్వప్నతుషారాంశ్చ వివర్జయేత్||19||

వర్షాస్వమ్లావిపాకజలమద్యాదిభిః పిత్తం సంచితం కాలస్య శైత్యాదికుపితమాదిత్యకిరణసంతాపేన శరది కుప్యతి| అతిస్తిక్తఘృతపానాదికం పిత్తజయాయ సేవేత, తిక్తం నామ ఘృతం వక్ష్యతే (చి0అ0-21); అన్యే తు మహాతిక్తపంచతిక్తాది సర్వం తిక్తద్రవ్యసిద్ధమిచ్ఛంతి| అన్యత్ సుబోధం|| 19||

Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20

నిత్యం సర్వరసాభ్యాసః స్వస్వాధిక్యమృతావృతౌ||20||

నిత్యం సర్వేష్వృతుషు సర్వరసాభ్యాసః| యే చ రసా యస్మిన్ ఋతావుక్తాః తత్రాధిక్యేన సేవ్యా ఇతి|| 20||

Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21

ఋత్వోరంతాదిసప్తాహావృతుసంధిరితి స్మృతః| తత్ర పూర్వో విధిస్త్యాజ్యః సేవనీయోఽపరః క్రమాత్| అసాత్మ్యజా హి రోగాః స్యుః సహసా త్యాగశీలనాత్||21||

గచ్ఛత ఋతోరంతసప్తాహ ఆగచ్ఛత ఋతోరాదిసప్తాహః ఇతి దివసాశ్చతుర్దశ ఋతుసంధిశబ్దవాచ్యాః తస్మింశ్చ ఋతుసంధౌ గచ్ఛతస్తు విధిః క్రమేణ త్యాజ్యః| తథైవ క్రమేణ వర్త్తమానస్య విధిః సేవ్యః సేవనీయః| క్రమశ్చ `పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం' (సూ0అ0-9) ఇత్యాదినా వక్ష్యతే| అన్యథా ఝటితి విధిత్యాగోపాదానే కుర్వతోఽసాత్మ్యత్వాద్రోగోత్పత్తిః|| 21||

Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22

ఋతుష్వేవంవిధేష్వేష విధిః స్వాస్థ్యే చ దేహినాం| నిర్దిశ్యతేఽన్యరూపేషు విరుద్ధజ్ఞనికో విధిః||22||

ఏవంవిధేష్వృతుషు యథోక్తకాలస్వరూపలక్షణేష్వేవాయం యథోక్తవిధిః| అనేన చ విధినైవంవిధేష్వేవ స్వాస్థ్యం| అన్యరూపేషు తు విరుద్ధవిజ్ఞానప్రసంగే నిర్దేక్ష్యతే (సూ0అ0-9)|| 22||

Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4

మాసరాశిస్వరూపాఖ్యమృతోర్యల్లక్షణత్రయం| యథోత్తరం భజేచ్చర్యాం తత్ర తస్య బలాదితి||23|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఋతుచర్యానామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||

అస్య చ ఋతోర్మాసాదిస్వరూపేణ యల్లక్షణత్రయం ప్రసిద్ధం తత్ర యథోత్తరం చర్యాం సేవేత యథోత్తరస్యైవ బలవత్త్వాత్| తేనైతదుక్తం భవతి- యో యస్యర్తోర్విధిరుక్తః స తన్మాసప్రారంభ ఏవ సతి రాశిస్వరూపాభ్యాం రహితస్య స్వల్పం యోజ్యః| అథ చేత్ కదాచిద్ రాశిరపి ప్రాప్తో న తు యథోక్తస్వలక్షణస్తత్ర స ఏవ విధిః కించిత్పరిపూరణీయః| యత్ర తు మాసే రాశిః స్వరూపలక్షణంచ పరిపూర్ణం తత్ర విధిరపి పరిపూర్ణ ఏవ| తథా యత్రాపి మాసేన వినా రాశిః ప్రాప్తః న తు స్వరూపలక్షణం, తత్ర మధ్యో విధిః| మాసస్వరూపలక్షణయోరంతరత్వాద్రాశేర్బలవత్త్వం| యత్ర మాసరాశిభ్యాం వినైవ పూర్ణం స్వరూపలక్షణం, తత్ర పూర్ణో విధిః| స్వరూపలక్షణస్య సర్వబలత్త్వాదితి|| 23|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః||4||