38. śastrakarmavidhiḥ

Adhikarana atha shastrakarmavidhirnAmAShTatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શસ્ત્રકર્મવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાખ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

દ્વિવિધાનાં વ્યાધીનાં શસ્ત્રસ્યોપયોગવત્ત્વમુક્તમ્| તદ્વિજ્ઞાનપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana shastrakarmaviShayaH (2) · Śloka 2

દ્વિવિધે હિ વ્યાધાવુપાયાપેક્ષે નિજ આગન્તૌ વા ભેષજ- વિષયાતીતે શસ્ત્રકર્મ પ્રયુજ્યતે||૨||

દ્વિવિધે વ્યાધૌ નિજ આગન્તૌ ચ સાધ્યલક્ષણયુક્તેઽપ્યૌષધવિષયત્વમતીતે શસ્ત્રકર્મ પ્રયુજ્યતે| તસ્ય પ્રસઙ્ગો ભવતીત્યર્થઃ||૨||

Adhikarana shoPAvasthAyAM cikitsAvisheShaH (3) · Śloka 3

સ ચામયઃ પ્રાયેણ શ્વયથુપૂર્વકો ભવતિ| અતઃ શોફા વસ્થસ્યૈવ વાતપિત્તકફરક્તસંસર્ગસન્નિપાતાત્મકતામુપ લક્ષ્ય પાકભયાદ્યથાસ્વમુપવાસલેપસેકાસૃઙ્મોક્ષકષા યઘૃતપાનશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત| તથાપ્યનુપશામ્યતિ પ્રવિ લયનમ્| અવિલીયમાને ચોપનાહનમ્||૩||

સ ચ શસ્ત્રકર્મવિષય આમયઃ પ્રાયેણ શ્વયથુપૂર્વકો ભવતિ| પ્રાયોગ્રહણં નિજત્વોપલક્ષણાર્થમ્| અતસ્તસ્યામયસ્ય વાતાદ્યન્યતમલક્ષણૈસ્તદાત્મકતામુપલક્ષ્ય પાકરક્ષાર્થમુપવાસાદ્યં કુર્યાત્| વાતાદિપારતન્ત્ર્યેવૈણેતિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ| ઉપવાસાદિના ત્વશામ્યતિ પ્રવિલયનં વક્ષ્યમાણં કુર્યાત્| તેન ચાવિલીયમાન ઉપનાહનં સાધુપાકાય|| ૩||

Adhikarana AmashoPalakShaNam (4) · Śloka 4

તત્ર શોફસ્યામલક્ષણમલ્પતા ચાલ્પોષ્મરુજત્વં ત્વક્સ વર્ણતા સ્થૈર્યં ચ||૪||

અલ્પતાદિ શોફસ્યામલક્ષણમ્ ||૪||

Adhikarana pacyamAnashoPalakShaNam (5) · Śloka 5

પચ્યમાનસ્તુ વિવર્ણો બસ્તિરિવાતતઃ| સંરમ્ભશૂલરાગ- દાહોષારુચિતૃષ્ણાજ્વરારતિસ્પર્શાસહત્વાનિદ્રતાસમન્વિતો વિષ્યન્દયતિ સર્પિઃ શોષયતિ પ્રદેહં સર્ષપકલ્કોપલિપ્ત ઇવ ચિમિચિમાયતે પિપીલિકાભિરિવ સંસર્પ્યતે પીડ્યત ઇવ પાણિના ઘટ્યત ઇવાઙ્ગુલ્યા તાડ્યત ઇવ દણ્ડેન તુદ્યત ઇવ સૂચીભિર્ભિદ્યત ઇવ શક્તિભિશ્છિદ્યત ઇવ શસ્ત્રેણ દશ્યત એવ વૃશ્ચિકૈર્દહ્યત ઇવાગ્નિક્ષારાભ્યાં મથ્યત ઇવોમુલ્કેન||૫||

વિવર્ણતાદિ પચ્યમાનલક્ષણમ્| અન્યત્સુબોધમ્|| ૫||

Adhikarana pakvashoPalakShaNAni (6) · Śloka 6

પક્વે તુ ગતવેગત્વં પ્રમ્લાનતા ત્વકિશથિલતા બલી પ્રાદુર્ભાવઃ પાણ્ડુતા મધ્યોન્નતતાઙ્ગુલ્યવપીડિતમુક્તે પ્રત્યુ ન્નમનં બસ્તાવિવોદકસ્ય પૂયસ્ય સઞ્ચરણં કણ્ડુસંરમ્ભ શૂલાદ્યુપશમશ્ચ||૬||

ગતવેગત્વાદિ પક્વલક્ષણમ્| સુબોધમ્|| ૬||

Adhikarana shoPapAke tridoShasambandhaH (7) · Śloka 7

શૂલં નર્તેઽનિલાદ્દાહઃ પિત્તાચ્છોફઃ કફોદયાત્| રાગો રક્તાચ્ચ પાકઃ સ્યાદતો દોષૈઃ સશોણિતૈઃ||૭||

અનિલં વિના શૂલં ન ભવતિ| પિત્તમન્તરેણ દાહો ન સ્યાત્| કફોદયાદ્વિના શોફો ન સ્યાત્| શોફઃ કફાદિતિ વક્તવ્ય ઉદયગ્રહણં વિશેષદ્યોતનાર્થમ્| રક્તાદૃતે રક્તં વિના રાગસ્ય લૌહિત્યસ્ય સમ્ભવો ન| તેન કફાધિકૈઃ સર્વદોષૈશ્શોણિતસહિતૈઃ શ્વયથુપાકઃ સ્યાદિતિ ગમ્યતે|| ૭||

Adhikarana pAkalakShaNAni (8) · Śloka 8

પાકેઽતિવૃત્તે સુષિરસ્તનુત્વગ્દોષભક્ષિતઃ| બલીભિરાચિતઃ શ્યાવઃ શીર્યમાણતનૂરુહઃ||૮||

પાકેઽતિવૃત્તેઽતિક્રાન્તે સુષિરોઽન્તસ્થઃ શોફદેશઃ સમ્પદ્યતે| તથા તનુત્વક્| તથા દોષભક્ષિતઃ| દોષશબ્દેનેહ પૂય ઉચ્યતે| તેન ભક્ષિતત્વાત્ સુષિરત્વં તનુત્વક્ત્વં ચાસ્ય| તથા વલીભિરાચિતો વ્યાપ્તઃ| તથા શ્યામવર્ણઃ તથા શીર્યમાણતનૂરુહઃ પતદ્રોમા|| ૮||

Adhikarana raktapAkalakShaNam (9) · Śloka 9

કફજેષુ તુ શોફેષુ કેષુચિદ્ગમ્ભીરત્વાદ્રક્તમેવ વિપ ચ્યતે| તતશ્ચાસ્પષ્ટં પક્વલિઙ્ગં ભવતિ| યત્ર હિ ત્વક્સા વર્ણ્યં શીતશોફતાલ્પરુજતાશ્મવચ્ચ ઘનતા, ન તત્ર મોહ મુપેયાત્તં રક્તપાકમિત્યાચક્ષતે||૯||

કફજે શોફે ગમ્ભીરં પાકં રક્તં પ્રાપ્નોતિ| તસ્મિંશ્ચ પક્વે પક્વલિઙ્ગાન્યલ્પાનિ ભવન્તિ ત્વક્સાવર્ણ્યાદિ ચ|| ૯||

Adhikarana raktapAke dAraNapATanayoH prayogasthAnaBedaH (10) · Śloka 10

અથૈનં સમ્યક્પક્વમવધાર્ય ભીરુવૃદ્ધબાલદુર્બલક્લી બક્ષીણગર્ભિણીવિષાર્દિતશસ્ત્રક્ષામેષુ પાકોદ્ધતદોષેષુ ચ પિણ્ડિતેષુ સન્ધિમર્માશ્રિતેષ્વલ્પેષુ વા શોફેષુ તીક્ષ્ણોષ્ણ દ્રવ્યૈર્દારણં કુર્વીત| ઇતરેષુ પાટનમ્||૧૦||

અથૈનં રક્તપાકાખ્યં શોફં સમ્યક્ પક્વં વિદિત્વા ભીર્વાદિષુ ચ તીક્ષ્ણોષ્ણદ્રવ્યૈર્વ્રણપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણૈશ્ચિત્રકાદિભિર્દારણં કુર્યાત્| શસ્ત્રેણ વ્યધનં ન કુર્યાત્| ઇતરેષુ ચૈતદ્વિપરીતેષુ પાટનં દીર્ઘચ્છેદઃ||૧૦||

Adhikarana AmapATanadoShAH (11) · Śloka 11

આમપાટને સિરાસ્નાયુવ્યાપાદનં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વેદ નાતિવૃદ્ધિરવદરણં ક્ષતવિસર્પો વા સ્યાત્||૧૧||

સર્વત્રામશોફપાટને સિરાવ્યાપાદનાદિ સ્યાત્|| ૧૧||

Adhikarana pakvasyApATane doShaH (12) · Śloka 12

તિષ્ઠન્નન્તઃ પુનઃ પૂયઃ સિરાસ્નાય્વસૃગામિષમ્| વિવૃદ્ધો દહતિ ક્ષિપ્રં તૃણોલપમિવાનલઃ||૧૨||

પાકેઽતિક્રાન્તે અપાટિતે ચ શોફે પૂયોઽન્તસ્તિષ્ઠન્| વિવ્રુદ્ધઃ સિરાદીન્ દહતિ| યથાનલો વિવૃદ્ધસ્તૃણોલપં દહતિ|| ૧૨||

Adhikarana aj~javaidyanindA (13) · Śloka 13

યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે| શ્વપચાવિવ વિજ્ઞેયૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ||૧૩||

યશ્છિનત્તીત્યાદિ સુબોધમ્|| ૧૩||

Adhikarana shastrakarmaNaH prAgvidhirapavAdashca (14) · Śloka 14

પ્રાક્ શસ્ત્રાદ્ભોજયેદિષ્ટં તીક્ષ્ણં મદ્યઞ્ચ પાયયેત્| ન મૂર્છત્યન્નસંયોગાન્મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે| અન્યત્ર મૂઢગર્ભોદરાશ્મરીમુખરોગેભ્યઃ||૧૪||

પ્રાક્ શસ્ત્રાચ્છસ્રકર્મણઃ પૂર્વં મૂઢગર્ભાદિષુ ભોજનસ્ય પ્રતિષેધઃ||૧૪||

Adhikarana shastrakarmavidhiH (15) · Śloka 15

અથોપહૃતયન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્લોતપત્ર સૂત્રચર્મપટ્ટમધુસ્નેહકષાયાલેપકલ્કસેકોદકુમ્ભશી તોષ્ણોદકકટાહવ્યજનાદિવ્રણોપયોગિ સર્વોપકરણમા શ્રિતશયનીયમુપસ્થિતસ્થિરસ્નેહબલવદવલમ્બકપુરુષ મિષ્ટેઽહનિ મુહૂર્તે ચ દધ્યક્ષતાન્નપાનરુક્મરત્નાર્ચિતવિપ્રં પ્રણતેષ્ટદેવતં કૃતમઙ્ગલં ભુક્તવન્તમાતુરં પ્રાઙ્મુખમુપ વેશ્ય સંવેશ્ય વા યન્ત્રયિત્વા પ્રત્યઙ્મુખો વૈદ્યો મર્મસિ રાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરનનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદા પૂયદર્શનાત્સકૃદેવાહરેચ્છસ્રમાશુ ચ| મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલં શસ્ત્રપદમુક્તમ્| દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વાઽ ભિસમીક્ષ્ય વિવૃત્તે પ્રદેશે વામપ્રદશિન્યૈષિત્વા નાતિ વિવૃત્તે ગમ્ભીરમાંસલે ચૈષણ્યા વિપરીતે કરીરાદિનાલે નાતિસંવૃતે સૂકરવાલેન||૧૫||

અથોપહૃતયન્ત્રાદિકં પ્રાઙ્મુખમાતુરં નિવેશ્ય પ્રત્યઙ્મુખઃ પશ્ચિમાભિમુખો વૈદ્યઃ શોફે આપૂયદર્શનાચ્છસ્ત્રં નિદધ્યાદ્યોજયેત્| સકૃદાશુ ચ તમાહરેત્| ઉપહૃતાનિ નિકટીકૃતાનિ યન્ત્રાદીનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ| ઉપસ્થિતા સ્થિરસ્નેહબલવન્તશ્ચાવલમ્બક પુરુષા આલમ્બનપરિચારકા યસ્ય સ તથોક્તઃ| દધ્યાદિભિરર્ચિતા વિપ્રા યેન સ તથોક્તઃ| ઉપવેશનમાસને| સંવેશનં શયને| અનુલોમં યત એવ લોમાનિ| મહત્સ્વપિ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલં શસ્ત્રપદં કુર્યાત્| યત્રજ્ ચ પાકમહત્ત્વપેક્ષયા બહૂનિ પદાનિ ક્રિયન્તે તત્ર તાનિ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરાણિ ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરાણિ વા વિદધ્યાત્| પાકે પ્રદેશિન્યાદિનાન્તરમભિસમીક્ષ્ય|| ૧૫||

Adhikarana vraNakaraNasthAnaM vraNasvarUpa~jca (16) · Śloka 16

યતો ગતાં ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ| તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાત્સુવિભક્તં નિરાશયમ્| આયતઞ્ચ વિશાલઞ્ચ યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ||૧૬||

યતો ગતાં ગતિં નાડીં વિદ્યાત્| યત્ર ચોત્સઙ્ગસ્તત્ર વ્રણં કુર્યાત્| આયતં દીર્ઘમ્| વિશાલં વિસ્તીર્ણમ્|| ૧૬||

Adhikarana shastrakarmaNi vaidyaguNAH vaidyAshritAH prashastaguNAH (17) · Śloka 17

શૌર્યમાશુક્રિયા તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમસ્વેદવેપથુમ્| અસમ્મોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે||૧૭||

ઇદમિદં શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યત ઇત્યાહ-આતુરસ્ય વૈદ્યસ્ય ચ શૌર્યમ્| સર્વા ચાશુક્રિયા| તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમ્| સ્વેદરહિતત્વં કમ્પરહિતત્વં ચાતુરે| વૈદ્યે ચ કર્મણ્યસમ્મોહ ઇતિ શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે| અથવા શૌર્યાદિકં સર્વં વૈદ્યસ્યૈવ શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે||૧૭||

Adhikarana tiryakCedaviShayaH (18) · Śloka 18

તત્ર ભ્રૂગણ્ડલલાટાક્ષિકૂટૌષ્ઠદન્તવેષ્ટમન્યાકણ્ઠજત્રુ કક્ષ્યાકુલ્ક્ષિવઙ્ક્ષણેષુ તિર્યક્છેદ ઇષ્ટઃ||૧૮||

તત્ર ભ્રૂગણ્ડાદીનાં તિર્યક્ચ્છેદ ઉક્તઃ|| ૧૮||

Adhikarana aviShaye tiryakCede doShAH (19) · Śloka 19

અન્યત્ર તુ સિરાસ્નાયૂપઘાતોઽતિવેદના ચિરાદ્વ્રણસંરોહો માંસસ્કન્દી ચ તિર્યક્ચ્છેદાદ્ભવન્તિ||૧૯||

અન્યત્ર તિર્યક્ચ્છેદાત્ સિરોપઘાતાદીનિ ભવન્તિ| માંસસ્કન્દી માંસરૂઢો ગ્રન્થિઃ| સુબોધમ્|| ૧૯||

Adhikarana shastrAvacAraNottaraM karma (20) · Śloka 20

તતઃ શસ્ત્રમવચાર્ય શીતાભિરદ્ભિરાતુરમાશવાસ્ય સમન્તાત્ પ્રતિપીડ્યાઙ્ગુલ્યા વ્રણમપિ પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ વ્રણાત્ પ્લોતેનામ્ભોઽપનીય વેદનારક્ષોઘ્નૈર્ગુગ્ગુલ્વગરુસર્જરસવચા ગૌરસર્ષપહિઙ્ગુલવણનિમ્બપત્રૈઃ સઘૃતૈર્વ્રણં ધૂપયિત્વા યથા સ્વમૌષધેન મધુઘૃતતિલકલ્કૈશ્ચ દિગ્ધાં વર્તિં પ્રણિ ધાય કલ્કેન પૂરયિત્વા નાતિભૃષ્ટયવસક્તુભિર્ઘૃતા ક્તૈર્ભાજનાન્તેઽમ્ભસા દક્ષિણાઙ્ગુલીભિઃ સુમૃદિતૈરવચ્છાદ્ય ઘનાં કવલિકાં દત્વા સવ્યદક્ષિણાન્યતરપાર્શ્વે ઋજુમના વિદ્ધમસઙ્કુચિતં મૃદુપટ્ટં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાંસ્તત્ર દ્વિસ્ત્રિર્વા વેષ્ટયેદ્વ્રણાન્| સકૃદેવ પરિક્ષિપ્ય પિત્તરક્તાભિઘાતજાન્| શસ્ત્રક્ષતરુજાયાં તુ પ્રતતાયાં યષ્ટીમધુકસર્પિષોષ્ણેન વ્રણં સિઞ્ચેત્| ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ પરિતો પર્ણ શબર્યાદિભિરસ્ય રક્ષાં કુર્યાદ્રક્ષો ઽભિભવનિષેધાર્થમ્| તેભ્યશ્ચ બલિમુપહરેત્| ધારયેચ્ચ શિરસા| લક્ષ્મી ગુહામતિગુહાં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીમ્| વચાં છત્રામતિચ્છત્રાં દૂર્વાં સિદ્ધાર્થકાનપિ| ગુગ્ગુલ્વાદિભિરેવં શયનાસનાદિ દ્વિરહ્નો ધૂપયેત્| તથા સ્નેહોક્તં દિનચર્યોક્તમાચારમનુવર્તેત||૨૦||

વર્તિર્યા અન્તર્વ્રણં દીયતે| કવલિકા યા વ્રણસ્યોપરિ દીયતે| વ્રણસ્ય સવ્યે દક્ષિણે વા પાર્શ્વે પટ્ટં બધ્નીયાત્ ગ્રથયેદિત્યર્થઃ| વાતકફોદ્ભવાન્ વ્રણાન્ દ્વિસ્ત્રિવા પટ્ટેન વેષ્ટયેત્| પિત્તાદિજાન્ સકૃદેવ| સુબોધમન્યત્|| ૨૦||

Adhikarana vraNitasya visheSharihAryANi (21) · Śloka 21

વિશેષતશ્ચ દિવાસ્વપ્નાદ્ વ્રણે શોફકણ્ડૂરાગરુક્પૂય વૃદ્ધિઃ| સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિસંસ્પર્શદશનશ્ચલિતે સ્રુતે| શુક્રે વ્યવાયજાન્ દોષાનસંસર્ગેઽપ્યવાપ્નુયાત્||૨૧||

દિવાસ્વપ્નાત્ વ્રણે શોફાદિવૃદ્ધિઃ| અસંસર્ગેઽપિ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃત્યાદિનૈવ શુક્રસ્ય ચલિતસ્ય સ્રુતત્વાદેવ વ્યવાયજાન્ મૈથુનોદ્ભવાન્ રોગાન્ પ્રાપ્નુયાત્|| ૨૧||

Adhikarana pathyAhAraH (22) · Śloka 22

ભોજયેચ્ચૈનં યથાસાત્મ્યં સમાતીતશાલિષષ્ટિકયવ ગોધૂમાન્યતમં મુદ્ગમસૂરાઢકીસતીનયૂષજાઙ્ગલરસોપેતં જીવન્તીસુનિષણ્ણકતણ્ડુલીયકવાસ્તુકવાર્તાકપટોલ કારવેલ્લકબાલમૂલકશાકયુક્તં દાડિમામલકસૈન્ધ વસહિતં સર્પિઃસ્નિગ્ધં લઘ્વલ્પમુષ્ણોદકોત્તરં ચ| એવમસ્ય સમ્યગશિતં જરામુપૈતિ||૨૨||

સમાતીતં સંવત્સરોષિતં શાલ્યાદિકં મુદ્ગાદ્યન્યતમરસેનોપેતં જીવન્ત્યાદિશાકયુક્તં દાડિમાદિસહિતં સ્નિગ્ધત્વાદિગુણમુષ્ણોદકાનુપાનં ચ ભોજયેત્| સુબોધમન્યત્|| ૨૨||

Adhikarana ajIrNadoShAH navadhAnyAdivargastadvarjana~jca (23) · Śloka 23

અજીર્ણાદનિલાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્| તતઃ શોફરુજાપાકદાહાનાહાનવાપ્નુયાત્| નવધાન્યમાષકલાયકુલત્થનિષ્પાવશિમ્બીશિતામ્બુમદ્યે ક્ષુક્ષીરપિષ્ટતિલવિકૃતિશુષ્કશાકપિશિતહરિતશાકામ્લ લવણકટુકક્ષારાનૂપામિષાણિ વર્જયેત્| વર્ગોઽયં નવધાન્યાદિર્વણિનઃ સર્વદોષકૃત્| મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષામ્લમાશુ વ્યાપાદયેદ્ વ્રણમ્||૨૩||

નવધાન્યાદીન્યવચારિતશસ્ત્રો વર્જયેત્|| ૨૩||

Adhikarana vihArAdi pathya~jca (24) · Śloka 24

બાલોશીરૈશ્ચ વીજ્યેત ન ચૈનં પરિઘટ્ટયેત્| ન તુદેન્ન ચ કણ્ડૂયેચ્ચેષ્ટમાનશ્ચ પાલયેત્| સ્નિગ્ધવૃદ્ધદ્વિજાતીનાં કથાઃ શૃણ્વન્મનઃપ્રિયા| આશાવાન્ વ્યાધિમોક્ષાય ક્ષિપ્રં વ્રણમપોહતિ||૨૪||

બાલૈરુશીરેણ ચ વ્રણે વ્યજનકર્મ કુર્યાત્| ચેષ્ટમાનઃ ક્રિયાસુ વ્રણં પાલયેત્|| ૨૪||

Adhikarana punarvraNaprakShAlanAdikarmakAlaH dvitIyadivase mokShaNAddoShAH (25) · Śloka 25

પુનશ્ચ તૃતીયેઽહનિ પ્રક્ષાલનાદિ પૂર્વવત્ વ્રણકર્મ કુર્યાત્| દ્વિતીયે દિવસે મોક્ષણાદ્વિગ્રથિતો વ્રણશ્ચિરાદુપરોહત્યુગ્રરુ જશ્ચ ભવતિ||૨૫||

દ્વિતીયે દિવસે મુક્તો વ્રણશ્ચિરાદ્રોહતિ|| ૨૫||

Adhikarana vikeshikauShadhadoShAdi (26) · Śloka 26

ન ચ વિકેશિકામૌષધં વાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષમતિશ્લથ મતિગાઢમશ્લક્ષ્ણં દુર્ન્યસ્તં વા દદ્યાત્| અતિસ્નેહાત્ ક્લેદઃ| અતિરૌક્ષ્યાચ્છેદો વેદના ચ| અતિશ્લથત્વાદ પરિશુદ્ધિઃ| ગાઢતયા સંરમ્ભ અશ્લક્ષ્ણત્વાદ્દુર્ન્યાસાચ્ચ વ્રણવર્ત્મોપઘર્ષણમ્||૨૬||

ન ચ વ્રણે વિકેશિકામતિસ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તાં દદ્યાત્ નાપ્યૌષધમ્| વિકેશિકા અન્તર્વર્તિઃ| કિમિતિ ન દદ્યાદિત્યાહ-અતિસ્નેહાદિત્યાદિ| સુબોધમ્|| ૨૬||

Adhikarana vikeshikAguNAH (27) · Śloka 27

અવશ્યં સાશયે વ્રણે વિકેશિકાં દદ્યાત્| સપૂતિમાંસં સોત્સ્સર્ગમ્| સગતિં પૂયગર્ભિણમ્| વ્રણં શોધયતે શીઘ્રં સ્થિતા હ્યન્તર્વિકેશિકાઃ||૨૭||

સાશયેઽન્તર્વિસ્તીર્ણે વ્રણે વિશેષાદ્વિકેશિકાં દદ્યાત્| કિં વિકેશિકયા ભવતીત્યાહ-સપૂતીત્યાદિ| સુબોધમ્|| ૨૭||

Adhikarana IShatpakvashoPapATane upacAraH (28) · Śloka 28

વ્યમ્લં તુ પાટિતં શોફં પાચનૈઃ સમુપાચરેત્| ભોજનૈરુપનાહૈશ્ચ નાતિવ્રણવિરોધિભિઃ||૨૮||

વ્યમ્લમીષત્પક્વં શોફમજ્ઞાનાત્પાટિતં નાતિવ્રણવિરોધિભિઃ પાચનાદિભિઃ સમુપાચરેત્|| ૨૮||

Adhikarana sIvanavidhiH (29) · Śloka 29

યસ્તુ સીવ્યો વ્રણસ્તત્ર ચલાસ્થિશલ્યપાંસુતૃણરોમશુષ્ક રક્તાદીનપોહ્ય વિચ્છિન્નં પ્રવિલમ્બિતં માંસં સમ્ધ્યસ્થીનિ ચ યથાસ્થાનં સમ્યક્ સ્થાપયિત્વા સ્થિતે રક્તે યથાર્હં સૂચ્યોપહૃતેન સ્નાયુસૂત્રવાલાન્યતમેન સીવ્યેત્| શણા શ્મન્તકમુર્વાતસીનાં વા વલ્કૈઃ||૨૯||

યસ્તુ વ્રણઃ સીવનમપેક્ષતે તત્ર ચલાસ્થ્યાદીનપોહ્ય વિચ્છિન્નપ્રલમ્બ્યાદિ યથાસ્થાનં નિવેશ્ય રક્તે સ્થિતે રુદ્ધે સીવ્યેત્| સ્નાય્વાદ્યન્યતમેન|| ૨૯||

Adhikarana caturvidhasIvanaprakArAH (30) · Śloka 30

સીવનવિકલ્પાસ્તુ સમાસેન ચત્વારઃ| તદ્યથા ગોષ્ફ ણિકાતુન્નસીવનવેલ્લિતકરજ્જુગ્રન્થિબન્ધનમિતિ| તેષાં નામભિરેવાકૃતિવિભાગઃ| પ્રહારવશાચ્ચોપયોગઃ|૩૦|

Adhikarana sIvanavidhiH sIvanottarakarma (30) · Śloka 30

ન ચાતિસન્નિકૃષ્ટાં વિપ્રકૃષ્ટામત્યલ્પબહુગ્રાહિણીં વા સૂચીં પાતયેત્| એવં સમ્યક્સ્યૂતમવેક્ષ્ય મઘુઘૃતયુક્તૈરઞ્જનમધુકનિમ્બ લોધ્રપ્રિયઙ્ગુસલ્લકીફલક્ષૌમમષીચૂર્ણૈરવકિર્ય પુર્વ વદ્વન્ધાદિ યોજયેત્||૩૦||

ગોષ્ફણિકાદયશ્ચત્વારઃ સીવનવિકલ્પાઃ| યઃ કાકપદાકૃતિર્વ્રણઃ સ ચતુર્ભિઃ કોણૈઃ સીવ્યેત્| તત્ ગોષ્ફણિકા નામ સીવનમ્| યત્રાતિનિકટૌ દ્વૌ વ્રણાવનેકકાલૈરેકમેકેન સૂત્રેણ જીર્ણમિવ વસ્ત્રં તુદ્યતે તત્તુન્નસીવનં નામ સીવનમ્| વેલ્લિતકં યદ્ વ્રણોષ્ઠૌ વેષ્ટ-યન્નિવ સીવ્યતે| રજ્જુગ્રન્થિરેકવારં સૂત્રયોજનમ્| એષાઞ્ચ પ્રહારવિશેષમાશ્રિત્ય ક્વચિત્ કસ્યચિદુપયોગઃ| નાતિસન્નિકૃષ્ટૈઃ પદૈર્નાતિવિપ્રકૃષ્ટૈશ્ચ સૂચીં પાતયેત્| યા ચ વ્રણેઽતિપ્રવેશાન્ન બહુ ગૃહ્ણાતિ નાત્યલ્પમ્| સુબોધમ્|| ૩૦||

Adhikarana asIvyA vraNAH (31) · Śloka 31

અસીવ્યા વંક્ષણવક્ષઃકક્ષાદિષુ પ્રચલેષ્વલ્પમાંસેષુ ચ વાયુનિર્વમિણોઽન્તર્લોહિતશલ્યા વિષાગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચ વ્રણાઃ||૩૧||

વઙ્ક્ષણાદિસ્થા વ્રણા વાયુનિર્વામિત્વાદિયુક્તાશ્ચ ન સીવ્યાઃ||૩૧||

Adhikarana sIvyavraNAH (32) · Śloka 32

સીવ્યાસ્તુ મેદસ્સમુત્થિતા ભિન્નલિખિતાઃ કફગ્રન્થિરલ્પ પાલિકાઃ કર્ણઃ સદ્યોવ્રણાશ્ચ| શિરોલલાટાક્ષિકૂટ કર્ણનાસાગણ્ડૌષ્ઠકૃકાટિકાબાહૂદરસ્ફિક્પાયુપ્રજનન મુષ્કાદિષ્વચલેષુ માંસવસ્તુ ચ પ્રદેશેષુ||૩૨||

સીવ્યાસ્તુ મેદસ્સમુત્થાદયઃ| સુબોધમ્|| ૩૨||

Adhikarana pa~jcadashabandhAsteShAmupayogasthAnAni ca (33) · Śloka 33

કોશદામોત્સઙ્ગસ્વસ્તિકાનુવેલ્લિતમુત્તોલીમણ્ડલસ્થ વિકાયમકખટ્વાચીનવિબન્ધવિતાનગોષ્ફણાઃ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ પઞ્ચદશ બન્ધવિશેષાઃ| તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ| તત્ર કોશમઙ્ગુલીપર્વસુ વિદધ્યાત્| દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે| ઉત્સઙ્ગ વિલમ્બિનિ| સ્વસ્તિકં સન્ધિ કૂર્ચભ્રૂસ્તનાન્તરકુક્ષ્યક્ષિકપોલકર્ણેષુ| અનુવેલ્લિતં શાખાસુ| મુત્તોલીં ગ્રીવામેઢ્રયોઃ| મણ્ડલં વ્રુત્તેઽઙ્ગે| સ્થવિકામઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગમેઢ્રાગ્રામૂત્રવૃદ્ધિષુ| યમકં યમલવ્ર ણયોઃ| ખટ્વાં હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ| ચીનમપાઙ્ગયોઃ| વિબ ન્ધમુદરોરુપૃષ્ઠેષુ| વિતાનં મૂર્ધાદૌ પૃથુલેઽઙ્ગે| ગોષ્ફણં નાસૌષ્ઠચિબુકસન્ધિષુ| પઞ્ચાઙ્ગી જત્રૂર્ધ્વમિતિ| યો યસ્મિન્ પ્રદેશે સુનિવિષ્ટો ભવતિ તં તસ્મિન્ કુર્વીત| ન તુ વ્રણ સ્યોપરિ ન ચાબાધકરો યથા સ્યાત્||૩૩||

કોશાદયઃ પઞ્ચદશ બન્ધાઃ| એષાં સ્વૈરેવ નામભિરેવાકૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ| પ્રાયોગ્રહણમસાકલ્યાર્થમ્| તત્ર કોશઃ કોશાકારઃ કીટસ્યેવ| સોઽઙ્ગુલિપર્વસુ સમ્બાધેઽવયવસઙ્કટેઽઙ્ગે| દામાકૃતિ દામ| ઉત્સઙ્ગમુત્સઙ્ગમિવ વિલમ્બિનિ બાહ્વાદૌ કણ્ઠાદિલમ્બમાનમ્| સ્વસ્તિકાકૃતિ સ્વસ્તિકં યદૂર્ધ્વં દક્ષિણાદેત્યધો વામં યાતિ પુનઃ પરિવૃત્યાધો દક્ષિણાદૂર્ધ્વં વામં તત્સન્ધ્યાદિષુ યોજ્યમ્| કૂર્ચો નામ મર્મ| અનુવેલ્લિતં યદ્દીર્ઘં કૃત્વા વેષ્ટનમ્| મુત્તોલીવ મુત્તોલી તૃણમયઃ ફલાધારઃ| મણ્ડલમિવ વૃત્તં મણ્ડલં તદ્વૃત્તેઽઙ્ગે સ્તનાદૌ| સ્થવિકેવ સ્થવિકા લમ્બમાનં તામ્બૂલકરકમ્| યમકં યદેકસ્મિન્ પટ્ટકે દ્વિવ્રણબન્ધે મધ્યં દૈર્ઘ્યેણ વિચ્છિદ્યાપનીયતે સ્વેદાદ્યભાવાય| ખટ્વા ચતુર્બહુપટ્ટમ્| ચીનં સ્તોકવિસ્તીર્ણા આયતા પટ્ટિકા| વિતાનમિવ વિતાનમ્| ગોષ્ફણ ઇવ ગોષ્ફણા કૃષીવલાનાં પક્ષિવારણાય ભ્રામ્યત્પાષાણધારણમ્| પઞ્ચાઙ્ગી યસ્મિન્ પટે ચત્વારો બાહવઃ એકા ચોર્ધ્વે પટ્ટિકા|| ૩૩||

Adhikarana bandhasyAvAntaraBedAH doShAnusAraM gADhAdibandhaviBAgaH (34) · Śloka 34

બન્ધસ્ત્વષ્ટોઽનિલે દુષ્ટે દષ્ટે ભગ્ને વ્રણેષુ ચ| તત્રાન્ત્યયોર્દ્વિધા બન્ધઃ સવ્યદક્ષિણભેદતઃ| ત્રિવિધસ્ત્વેવ સર્વત્ર ગાઢશ્લથસમત્વતઃ| કફવાતે ઘનો ઘાઢઃ પિત્તરક્તે તનુઃશ્લથઃ| વાતપિત્તે સમો બન્ધઃ કફપિત્તવ્રણેષુ ચ||૩૪||

નનુ ચૈષાં કો વિષય ઇત્યાહ-બન્ધસ્ત્વિત્યાદિ| અનિલે વાયૌ દુષ્ટે વિનૈવ વ્રણેન બન્ધ ઇષ્ટઃ| તથા સર્પાદિદશ્ટે દંશાદૂર્ધ્વં વિષસઙ્ક્રામરક્ષણાયૈવ બન્ધઃ| તથા દંશસ્યોપરિ બધ્નીયાદરિષ્ટાં ચતુરઙ્ગુલે| તથા ન વહન્તિ સિરાશ્ચાસ્ય વિષં બન્ધાભિપીડિતાઃ| ભગ્ને ચાઙ્ગે બન્ધો વિનૈવ વ્રણેન| તથા વ્રણેષુ ચ| તત્ર બન્ધઃ સવ્યદક્ષિણભેદેન દ્વિવિધઃ| કદાચિદ્વામપાર્શ્વેન કદાચિદ્દક્ષિણેન| કિં સર્વત્રૈવ દુષ્ટવાતાદાવયં નિયમં? અન્ત્યયોરેવ ભગ્ને વ્રણે ચ| દુષ્ટવાતાદીનામનિયમઃ| સર્વત્ર બન્ધપ્રસઙ્ગે ગાઢાદિભેદેન ત્રિવિધો બન્ધઃ| ગાઢશિથિલૌ પ્રસિદ્ધૌ| સમસ્ત્વનતિગાઢશિથિલઃ| સુબોધમ્||૩૪||

Adhikarana sthAnadoShakAlavisheShAnusAraM gADhabandhanAdiniyamAH (35) · Śloka 35

તથા સ્ફિક્કક્ષ્યાવઙ્ક્ષણોરુશિરસ્સુ ગાઢં બધ્નીયાત્| શાખાવદનકણ્ઠકર્ણમેઢ્રમુષ્કપૃષ્ઠપાર્શ્વોદરોરસ્સુ સમમ્| અક્ષ્ણોઃ સન્ધિષુ ચ શિથિલમ્| વાતશ્લેષ્મજેષુ શિથિલ સ્થાને સમમ્| સમસ્થાને ગાઢમ્| ગાઢસ્થાને ગાઢતરમ્| તથા શીતવસન્તયોસ્ત્ર્યહાત્| પિત્તરક્તેષુ તુ ગાઢસ્થાને સમમ્| સમસ્થાને શિથિલમ્| શિથિલસ્થાને નૈવ| તથા શરદ્ગ્રીષ્મયોઃ સાયં પ્રાતઃ સ્યાત્|૩૫|

Adhikarana abadhyamAnavraNadoShAH (35) · Śloka 35

અબધ્યમાનઃ પુનર્દંશમશકતૃણકાષ્ઠપાંસુશીતવાતાત પાદિસમ્પર્કાદ્વિવિધોપદ્રવોપદ્રુતો દુષ્ટવ્રણતામુપૈતિ| સ્નેહ શ્ચાત્ર ન ચિરં તિષ્ઠતિ| ભેષજમાચિરાચ્છુષ્યતિ| કૃચ્છ્રેણ રોહતિ| રૂઢે ચ વૈવર્ણ્યં ભવતિ||૩૫||

શિથિલસ્થાને નેત્રાદૌ વાતવ્રણં શ્લેષ્મવ્રણં ચ સમં બધ્નીયાત્| સમસ્થાને શાખાદૌ વાતશ્લેષ્મવ્રણૌ ગાઢં બધ્નીયાત્| ગાઢસ્થાને સ્ફિગાદૌ વાતશ્લેષ્મવ્રણૌ ગાઢતરં બધ્નીયાત્| તથા શીતે વસન્તે ચ ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાત્ બધ્નીયાત્| ગાઢસ્થાને સ્ફિગાદૌ પિત્તરક્તવ્રણૌ સમં બધ્નીયાત્| સમસ્થાને શાખાદૌ પિત્તરક્તવ્રણૌ શિથિલં બધ્નીયાત્| શિથિલસ્થાને નેત્રાદૌ પિત્તરક્તવ્રણૌ નૈવ બધ્નીયાત્| રક્તપિત્તયોઃ શરદ્ગ્રીષ્મયોશ્ચ સાયમ્પ્રાતરુભયકાલં બન્ધઃ| યત્ર તુ બન્ધ ઉક્તસ્તત્ર દુષ્ટતાપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ દુષ્ટવ્રણતાં યાતીત્યર્થઃ| તત્ર ચ સ્નેહાદિલક્ષણમ્|| ૩૫||

Adhikarana bandhaprashaMsA (36) · Śloka 36

અપિ ચ - ચૂર્ણિતં મથિતં ભગ્નં વિશ્લિષ્ટમથ પાટિતમ્| અસ્થિસ્નાયુસિરાંચ્છિન્નમાશુ બન્ધેન રોહતિ| ઉત્થાનશયનાદ્યાસુ સર્વેહાસુ ન પીડ્યતે| ઉદ્દ્undefinedૃત્તૌષ્ઠઃ સમુત્સન્નો વિષમઃ કઠિનોઽતિરુક્| સમો મૃદુરરુક્ શીઘ્રં વ્રણઃ શુધ્યતિ રોહતિ||૩૬||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| ચૂર્ણિમથિતત્વાદિયુક્તોઽપિ વ્રણો બન્ધેન શીઘ્રં રોહતિ| ઉદ્દૃત્તૌષ્ઠત્વાદિયુક્તો વ્રણઃ શીઘ્રં શુધ્યતિ રોહતિ ચ||૩૬||

Adhikarana vraNasya patrairAcCAdanam (37) · Śloka 37

શ્થિરાણામલ્પમાંસાનાં રૌક્ષ્યાદનુપરોહતામ્| પ્રચ્છાદ્યમૌષધં પત્રૈર્યથાદોષં યથર્ત્તુ ચ| અજીર્ણાતરુણાચ્છિદ્રૈઃ સમન્તાત્સુનિવેશિતૈઃ| ધૌતૈરકર્કશૈઃ ક્ષીરીભૂર્જાર્જુનકદમ્બજૈઃ||૩૭||

સ્થિરત્વાદિયુક્તાનાં વ્રણાનામુપરિ દત્તમૌષધં દોષાનુરૂપૈઃ ઋત્વનુરૂપૈશ્ચ પત્રૈઃ પ્રચ્છાદ્યમ્| કિમ્ભૂતૈઃ પત્રૈરિત્યાહ-અજીર્ણેત્યાદિ| ન જીર્ણૈર્નાપિ તરુણૈઃ|| ૩૭||

Adhikarana abandhyavraNAH (38) · Śloka 38

કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિટકામધુમેહિનામ્| કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે ક્ષારદગ્ધા વિષાન્વિતાઃ| માંસપાકે ન બદ્ધ્વ્યા ગુદપાકે ચ દારુણે| શીર્યમાણાઃ સરુગ્દાહાઃ શોફાવસ્થાવિસર્પિણઃ||૩૮||

કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાદીનાઞ્ચ યે વ્રણાસ્તે ન બન્ધનીયાઃ| કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાદીનાં ચ તદ્ધેતુક એવ વ્રણે બન્ધપ્રતિષેધઃ|| ૩૮||

Adhikarana sakrimivraNacikitsA (39) · Śloka 39

અરક્ષયા વ્રણે યસ્મિન્મક્ષિકા નિક્ષિપેત્ક્રિમીન્| તે ભક્ષયન્તઃ કુર્વન્તિ રુજાશોફાસ્રસંસ્રવાન્| સુરસાદિં પ્રયુઞ્જીત તત્ર ધાવનપૂરણે| સપ્તપૂણકરઞ્જાર્કનિમ્બરાજાદનત્વચઃ| ગોમૂત્રકલ્કિતો લેપઃ સેકઃ ક્ષારામ્બુના હિતઃ| પ્રચ્છાદ્ય માંસપેશ્યા વા વ્રણં તાનાશુ નિર્હરેત્||૩૯||

તથા યસ્ય પુરુષસ્યારક્ષયા વ્રણે મક્ષિકાઃ ક્રિર્મીન્નિક્ષિપન્તિ તસ્ય તે ક્રિમયો વ્રણમાંસં ભક્ષયન્તો રુજાદીન્ કુર્વન્તિ| તત્ર સુરસાદિગણો ધાવને પૂરણે ચ યોજ્યઃ|| ૩૯||

Adhikarana vraNaM sAntardoShaN na rohayet (40) · Śloka 40

ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસ્વવસ્થાસુ દોષાદીનપેક્ષ્ય યથા સ્વમુપક્રમૈરુપક્રમેત્| ન ચૈનં ત્વરમાણઃ સાન્તર્દોષ મુપસંરોહયેત્| સ હ્યલ્પેનાપ્યવચારેણાન્તરુત્સઙ્ગં કૃત્વા ભૂયો વિકુરુતે| તસ્માત્સુશુદ્ધં રોપયેત્||૪૦||

તથા નાનાવિધાસ્વવસ્થાસુ વ્રણે યથાયોગં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| એનં ચ વ્રણં વૈદ્યઃ શોધિતં રોપયેન્ન ત્વશુદ્ધમ્| પુનઃ કોપભયાત્||૪૦||

Adhikarana vraNe rUDhe~api pathyamaryAdA (41) · Śloka 41

રૂઢેઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્વિવર્જયેત્| માસાન્ષટ્ સપ્ત વા નૃણાં વિધિરેષઃ પ્રશસ્યતે||૪૧||

સમ્યગ્રૂઢેઽપિ ષટ્ સપ્ત માસાનજીર્ણાદીન્ વર્જયેત્|| ૪૧||

Adhikarana upasaMhAraH (42-43) · Śloka 43

ઇતીદં વ્રણમાશ્રિત્ય દિઙ્માત્રમુપદર્શિતમ્| ઉત્તરે વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે સાધનં પ્રતિ||૪૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રકર્મવિધિર્નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૪૩||

વ્રણમુદ્દિશ્ય ઇદં દિઙ્માત્રં દર્શિતમ્| વિસ્તરસ્તુ ઉત્તરસ્થાને વક્ષ્યતે|| ૩૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને અષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ