2. śiṣyōpanayanīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાઽતઃ શિષ્યોપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

તન્ત્રાર્થં સર્વં પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે સૂત્રયિત્વા એવંવિધઃ શિષ્યઃ તન્ત્રં શિક્ષયિતવ્ય ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે- અથાત ઇતિ| અથેતિ સર્વાધ્યાયેષુ મઙ્ગલાર્થઃ| તથા અત ઇત્યાનન્તર્યે| `અધિકૃત્ય કૃતે ગ્રન્થ' ઇતિ છપ્રત્યયઃ|| ૧||

Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2

ગુરુભક્તોઽભિયુક્તોઽતિયુક્તો ધીસ્મૃતિપાટવૈઃ| ઋજ્વાસ્યનાસાનયનસ્તનુસ્નિગ્ધનખચ્છવિઃ| બ્રહ્મચારી જિતદ્વન્દ્વો ધીરઃ સુચરિતઃ સ્થિરઃ| ષણ્માસાનુષિતઃ શક્લો લજ્જાશૌચકુલાન્વિતઃ| શિષ્યોઽધ્યાપ્યો ગતો યાવદન્તં તન્ત્રાર્થકર્મણામ્||૨||

ગુરુભક્તત્વાદિયુક્તઃ શિષ્યોઽધ્યાપ્યઃ શિક્ષયિતવ્યઃ| આતન્ત્રાર્થકર્મણામન્તગમનાત્| તન્ત્રાન્તઃ તન્ત્રપાઠનિષ્પત્તિઃ| અર્થાન્તઃ તન્ત્રાવબોધઃ| કર્માન્તો જ્ઞાતસ્ય શાસ્ત્રસ્ય લક્ષ્યે નિયોગઃ| ગુરોરુપાધ્યાયસ્ય ભક્તઃ સેવાતત્પરઃ| અભિયુક્તઃ શાસ્ત્રવિજ્ઞાને યત્નપરઃ| તથા ધીસ્મૃતિપાટવૈરતિયુક્તઃ અતિશયેન યુક્તઃ ધીર્ગ્રહણશક્તિઃ સ્મૃતિઃ સ્મરણં પાટવમિન્દ્રિયસૌષ્ઠવમ્| સ્પષ્ટમુખઃ સ્પષ્ટનાશઃ સ્પષ્ટનેત્રઃ| તનુનખઃ સ્નિગ્ધનખઃ| તનુત્વક્ સ્નિગ્ધત્વક્| બ્રહ્મચારી નિર્વ્યવાયઃ| જિતદ્વન્દ્વો નિર્દોષઃ| ધીરો વિગતભીઃ| સાધુશીલઃ સચ્ચરિતઃ| સ્થિરઃ અચપલસ્વભાવઃ| ષણ્માસાનુપાધ્યાયનિકટે ઉષિતઃ એતાવતા હિ સાધ્વસાધુસ્વભાવતાં શિષ્યસ્યોપાધ્યાયોઽધિગચ્છતિ| શક્લઃ પ્રિયંવદઃ| લજ્જયાન્વિતઃ શૌચેન ચ શારીરમાનસયા શુદ્ધ્યા સમન્વિતઃ સુકુલીનઃ|| ૨||

Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3

નાઽકાલવિદ્યુત્સ્તનિતે ભૂકમ્પે રાહુદર્શને| પઞ્ચદશ્યામચન્દ્રાયાં પરોક્ષે વા ગુરોઃ પઠેત્||૩||

સ ચ શિષ્યઃ અકાલવિદ્યુદાદિષુ ન પઠેત્| અકાલવિદ્યુદ્યા વર્ષાકાલાદન્યસ્મિન્ કાલે દૃષ્ટા, તદ્વદકાલસ્તનિતમ્| સ્તનિતં મેઘશબ્દઃ| ભૂકમ્પરાહુદર્શને પ્રસિદ્ધે| અચન્દ્રા પઞ્ચદશી અમાવાસ્યા યા કુહૂરિત્યુચ્યતે| ગુરાવનવસ્થિતે ન પઠેત્| એતાવતા હિ દુઃશિક્ષિતો ભવતિ|| ૩||

Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4

નાવિચ્છિન્નપદં નાતિમન્દં નાત્યુચ્ચનીચકૈઃ||૪||

તથા અવિચ્છિન્નપદં ન પઠેત્ સંહિતયા ન પઠેત્| તથા હિ વિસન્ધ્યભ્યાસો ભવતિ| અતિમન્દમતિસ્તબ્ધઞ્ચ ન પઠેત્| ઇતિ પ્રયત્નવિશેષઃ| નાત્યુચ્ચૈર્નાતિનીચૈશ્ચ ઇતિ સ્વરવિશેષઃ|| ૪||

Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5

હીનાન્યવેષ આચાર્યં પર્યુપાસીત રાજવત્| શયીત સુપ્ત એવાસ્મિન્નુત્તિષ્ઠેતાસ્ય પૂર્વતઃ| ન બ્રૂયાત્કેવલં નામ નાઽસાધ્વપિ વિનાટયેત્||૫||

અન્યચ્ચેદં શિષ્યઃ કુર્યાત્| રાજવન્નૃપવચ્ચાચાર્યં પર્યુપાસીત સેવેત| કિમ્ભૂતઃ? હીનાન્યવેષઃ પ્રકરણાદ્ગુરુત એવ હીનવેષઃ| ગુરુવેષાત્ સ્વલ્પવેષઃ, અન્યવેષઃ વિસદૃશવેષઃ| તથા અસ્મિન્ ગુરૌ સુપ્ત એવ શયીત નાસુપ્તે સ્વપ્યાત્| અસ્ય ચ ગુરોઃ પૂર્વતઃ પૂર્વમુત્તિષ્ઠેત્ અસ્મિન્ શયનાદનુત્થિત એવોત્તિષ્ઠેત્| અન્યચ્ચ તસ્ય ગુરોઃ કેવલં પૂજાવાચકોપપદરહિતં નામ ન કીર્તયેન્ન કેવલં નામ બ્રૂયાત્| યાવદસાધ્વપિ ન વિનાટયેત્ ગુરુકૃતાં દુરીહામુપહાસપૂર્વકં નાનુકુર્યાદિત્યર્થઃ|| ૫||

Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6

અભેદ્યોઽનુદ્ધતઃ સ્તબ્ધઃ સૂનૃતઃ પ્રિયદર્શનઃ| બહુશ્રુતઃ કાલવેદી જ્ઞાતગ્રન્થોઽર્થશાસ્ત્રવિત્| અનાથાન્ રોગિણો યશ્ચ પુત્રવત્સમુપાચરેત્| ગુરુણા સમનુજ્ઞાતઃ સ ભિષક્છબ્દમશ્નુતે||૬||

સ ચ શિષ્યઃ અભેદ્યત્વાદિગુણયોગાદ્ભિષક્છબ્દઃ ભિષગિતિ નામ અશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ| અભેદ્યઃ પરૈઃ પ્રતિવાદિતધૂર્ત્તાદિભિરધૃષ્યઃ| અનુદ્ધતઃ પ્રસિદ્ધઃ| સ્તબ્ધઃ ચિરકારી| સૂનૃતઃ સુખોપગમનીયઃ| પ્રિયદર્શનઃ સુમુખઃ સુવેષશ્ચ| બહુશ્રુતઃ પ્રસિદ્ધઃ| કાલવેદી રોગિણોઽન્યસ્ય ચાવસ્થાસ્વભાવવિશેષં જાનાતિ| જ્ઞાતગ્રન્થઃ અભ્યસ્તશાસ્ત્રઃ| તથા શાસ્ત્રાર્થજ્ઞશ્ચિકિત્સિતશ્ચ| યશ્ચ શિષ્યઃ અનાથાન્ સ્વામિબાન્ધવાદ્યભાવાન્નિરુપાયાન્ વ્યાધિતાન્| પુત્રસ્નેહેન પરિપાલયેત્ ગુરુણા યોગ્યત્વાચ્ચિકિત્સાકરણે સમનુજ્ઞાતઃ| સ ભિષક્છબ્દમશ્નુતે|| ૬||

Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7

યસ્તુ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસ્વપરિનિષ્ઠિતઃ| સ મુહ્યત્યાતુરં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ભીરુરિવાહવમ્||૭||

યઃ પુનઃ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસુ ચિકિત્સિતેષ્વપરિનિષ્ઠિતઃ અવિજ્ઞાતયાથાતથ્થઃ સ આતુરં પ્રાપ્ય મુહ્યતિ| યથા ભીરુરાહવં સંગ્રામં પ્રાપ્ય મુહ્યતિ| ન હ્યાતુરસ્ય ગ્રન્થપદાર્થવાક્યાર્થાવબોધાદ્ રોગોપશમઃ|| ૭||

Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8

યઃ પુનઃ કુરુતે કર્મ ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્ત્રવિવર્જિતઃ| સ સત્સુ ગર્હામાપ્નોતિ વધં ચર્ચ્છતિ રાજતઃ||૮||

યઃ પુનઃ ભિષગાભાસઃ શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનેનૈવ રહિતઃ ધાર્ષ્ટ્યાત્ ચિકિત્સાં કરોતિ સ સત્સુ સાધુષુ મધ્યે ગર્હાં પ્રાપ્નોતિ રાજતશ્ચ વધમ્| યતઃ સ રાજ્યકણ્ટકત્વાદ્રાજ્ઞા વધ્યઃ આમ્નાતઃ શાસ્ત્રાન્તરે|| ૮||

Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9

હેતૌ લિઙ્ગે પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે| જ્ઞાનં ચતુર્વિધં યસ્ય સ રાજાર્હો ભિષક્તમઃ||૯||

ભિષગ્દોષાનુક્ત્વા ભિષગ્ગુણાનાહ-હેતાવિત્યાદિ| ચતુઃપ્રકારં યસ્ય જ્ઞાનં સ ભિષક્તમો રાજાર્હઃ| ભિષજશ્ચિકિત્સાજ્ઞાન-યોગાદતિશયઃ| હેતૌ નિદાને, લિઙ્ગે લક્ષણે| પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે નષ્ટો રોગો યથા ન પુનર્જાયત ઇતિ જ્ઞાનચાતુર્વિધ્યમ્|| ૯||

Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10

શસ્ત્રં શાસ્ત્રાણિ સલિલં ગુણાદોષપ્રવૃત્તયે| પાત્રાપેક્ષીણ્યતઃ પ્રજ્ઞાં બાહુશ્રુત્યેન બૃંહયેત્||૧૦||

અન્યત્ ભિષજા કિં કાર્યમ્? બાહુશ્રુત્યેન પ્રભૂતશાસ્ત્રશ્રવણેન પ્રજ્ઞાં પ્રજ્ઞાનં બૃંહયેત્| યતો દૃષ્ટં ગુણદોષકરણં ભાવાઃ પાત્રમપેક્ષન્તે| તથા ચ શસ્ત્રં શૌર્યયુક્તે પાત્રે સ્થિતં કાર્યકરં ભવતિ, ભીરૌ ચ દોષકરમ્| એવં શાસ્ત્રસલિલેઽપિ પરિકલ્પનીયે| બાહુશ્રુત્યોપબૃંહિતપ્રજ્ઞે સ્થિતં શાસ્ત્રં શોભનતાં યાતીત્યર્થઃ|| ૧૦||

Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11

પ્રદીપભૂતં શાસ્ત્રં હિ દર્શનં વિપુલા મતિઃ| તાભ્યામ્ભિષક્સુયુક્તાભ્યાઞ્ચિકિત્સન્નાપરાધ્યતિ||૧૧||

કિમર્થં પ્રજ્ઞામુપબૃંહયેદિત્યત આહ-પ્રદીપભૂતમિત્યાદિ| શાસ્ત્રપ્રદીપયોઃ સાદૃશ્યમ્| વિસ્તીર્ણા મતિર્દૃષ્ટ્યા સમાના| યથા પ્રદીપોપબૃંહીતા દૃષ્ટિર્ભાવગ્રહણે સમર્થા ભવત્યેવં શાસ્ત્રોપબૃંહિતા વિપુલા મતિશ્ચિકિત્સિતયોગ્યા| એવં હિ ચિકિત્સાન્નાપરાધવાન્ ભવતિ|| ૧૧||

Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12

આહૂત એવ યો યાતિ સુવેષઃ સુનિમિત્તતઃ| ગત્વાઽતુરાર્થાદન્યત્ર ન નિધત્તે મનઃ ક્વચિત્| વ્યાધીન્ પરીક્ષતે સમ્યઙ્નિદાનાદિવિશેષતઃ| હ્રેપણીયાં ચ તદ્વાર્ત્તાં ન પ્રકાશયતે બહિઃ| સહસા ન ચ તસ્યાપિ ક્રિયાકાલમહાપયન્| જાનાતિ ચોપચરિતું સ વૈદ્યઃ સિદ્ધિમશ્નુતે||૧૨||

કિમ્ભૂતશ્ચ વૈદ્યઃ સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતીત્યાહ-આહૂત ઇતિ| ય આહૂત એવતુરગૃહં યાતિ| સુવેષઃ દૂતાદિવિજ્ઞાનીયોક્તકુચેલાદિવેષરહિતઃ| સુનિમિત્તતો યાતિ દુર્નિમિત્તં દૃષ્ટ્વા નયાતીત્યર્થઃ| ગત્વા ચાતુરાર્થં વર્જયિત્વાઽન્યત્ર મનો ન નિધત્તે| આતુરાર્થો નિદાનાદિભિઃ પંચભિઃ વિશેષૈર્વ્યાધિપરીક્ષણં તદ્યોગ્યા ચ ચિકિત્સા| હ્રેપણીયાં ગોપ્યાં લજ્જાવહાં ચાતુરવાર્તાં બહિર્જનસંસદિ ન પ્રકાશયેત્| આતુરસ્યાપિ ઝટિતિ ન પ્રકાશયેત્ ઈદૃશી તવોપગતા પીડેતિ| એવં હ્યાતુરસ્ય વ્યાધિસ્વરૂપં કથયતો ભિષજઃ કદાચિચ્ચિકિત્સાહાનિર્ભવતિ| ક્રિયાકાલં ચિકિત્સાકાલમત્યજન્નુપચરિતું ચિકિત્સિતું ચ યો જાનાતિ ચિકિત્સામાર્ગે સ્પષ્ટવિકલ્પયોગ્યા બુદ્ધિરિત્યર્થઃ| એવમ્ભૂતો વૈદ્યો રોગોપશમલક્ષણાં સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13

નાવદીતાઽમિષં સ્ત્રીભ્યસ્તદધ્યક્ષે પરાઙ્મુખે| તાભિશ્ચ રહસિ સ્થાનં પરિહાસં ચ વર્જયેત્||૧૩||

એતત્ પ્રસઙ્ગેનૈવ વૈદ્યેનેદમનુષ્ઠેયં નેદમનુષ્ઠેયમિત્યાહ-નાદદીતેતિ| પરસ્ત્રીભ્ય આમિષમર્થાદિકં નાઽઽદદીત ન ગૃહ્ણીયાત્| `આમિષં ભોગ્યવસ્તુનિ' ઇતિ કોશઃ| તદધ્યક્ષે આમિષદાતૃયોષિદ્રક્ષાધિકૃતે પરાઙ્મુખે પરોક્ષે તાભિઃ સ્ત્રીભિશ્ચ રહસિ એકાન્તે સ્થિતિં પરિહાસઞ્ચ વર્જયેત્|| ૧૩ ||

Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14

આર્ત્તં ચ નૃપસદ્વૈદ્યૈર્દ્વિષ્ટં તદ્દ્વેષિણં દ્વિષમ્| ચણ્ડં શોકાતુરં ભીરું કૃતઘ્નં વૈદ્યમાનિનમ્| હીનોપકરણં વ્યગ્રમવિધેયં ગતાયુષમ્||૧૪||

આર્ત્તં રોગિણઞ્ચૈવમ્ભૂતં ભિષગ્વર્જયેત્| કિમ્ભૂતમ્? નૃપેણ રાજ્ઞા દ્વિષ્ટં સદ્વૈદ્યૈશ્ચ| અથવા નૃપેણ સદ્ભિશ્ચ વૈદ્યૈશ્ચ| તદ્દ્વેષિણં તાન્ નૃપસદ્વૈદ્યાન્ યો દ્વેષ્ટિ તમ્| દ્વિષં શત્રું ચ ન ચિકિત્સેત્| ચણ્ડં દર્પિણમ્| શોકાતુરાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ| વૈદ્યમાનિનં અવૈદ્યોઽપિ યો વૈદ્યમાત્માનં મન્યતે સ્વમતેનૌષધં કરોતીત્યર્થઃ| હીનોપકરણં હીનચિકિત્સાઙ્ગમ્| વ્યગ્રં કાર્યબહુલમ્| અવિધેયં ભિષજઃ| ગતાયુષં રિષ્ટજ્ઞાનેન|| ૧૪||

Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15

જિજીવિષુર્વ્યાધિતોઽપિ પૂર્વોક્તગુણવર્જિતાન્| ક્રિયાવિક્રિયિણો વૈદ્યાન્ મૃત્યોરગ્રેસરા હિ તે||૧૫||

ન કેવલં ભિષગેવમ્ભૂતમાતુરં વર્જયેત્ યાવદાતુરોઽપિ જીવિતુમિચ્છુઃ પૂર્વોક્તવૈદ્યગુણવર્જિતાન્ વૈદ્યાંસ્ત્યજેત્| ક્રિયાવિક્રયિણઃ પણ્યચિકિત્સકાન્| તે હિ મૃત્યોરગ્રેસરાઃ પુરસ્સરાઃ પુરુષાઃ, પદાતયઃ|| ૧૫||

Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16

ભિષગ્દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્||૧૬||

ચિકિત્સાયાઃ પ્રકૃતત્વાત્ ઇદમુચ્યતે-ભિષગિત્યાદિ| ચિકિત્સિતસ્ય રોગોપશમલક્ષણસ્ય પાદચતુષ્ટયમઙ્ગચતુષ્ટયમુક્તમ્| પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્| ઉપસ્થાતા પરિચારકઃ|| ૧૬||

Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17

દક્ષસ્તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા શુચિર્ભિષક્||૧૭||

ભિષક્ વૈદ્યશ્ચતુર્ગુણઃ| દક્ષશ્ચતુરઃ| તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થઃ ઉપાધ્યાયાત્ પ્રાપ્તશાસ્ત્રસ્વરૂપઃ| દૃષ્ટકર્મા બહુશશ્ચિકિત્સિતરોગઃ| શુચિઃ શરીરેણ મનસા વા|| ૧૭||

Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18

બહુકલ્પં બહુગુણં સમ્પન્નં યોગ્યમૌષધમ્||૧૮||

ઔષધમપિ ચતુર્વિધમ્| બહુકલ્પં બહવઃ કલ્પાઃ સ્વરસક્વાથચૂર્ણાદિકાઃ કલ્પના યસ્ય ન તુ લવણવદેકકલ્પમ્| બહવો ગુણાઃ સત્ત્વાદયો યસ્ય તદ્બહુગુણમ્| સમ્પન્નં પાકસંસ્કારાદિયુક્તમ્| યોગ્યં રોગસ્ય રોગિણશ્ચ દેશકાલાદ્યવસ્થાપેક્ષયા|| ૧૮||

Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19

અનુરક્તઃ શુચિર્દક્ષો બુદ્ધિમાન્ પરિચારકઃ||૧૯||

ઉપસ્થાતાઽપિ ચતુર્વિધઃ| આતુરસ્યાનુરક્તઃ| શુચિર્દક્ષૌ વ્યાખ્યાતૌ| બુદ્ધિમાન્ પ્રસિદ્ધઃ|| ૧૯||

Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20

આઢ્યો રોગી ભિષગ્વશ્યો જ્ઞાપકસ્સત્ત્વવાનપિ||૨૦||

રોગ્યપિ ચતુર્વિધઃ| આઢ્યો ધનવાન્| વૈદ્યવશ્યઃ| જ્ઞાપકઃ વૈદ્યં રોગાહારવિહારાદીનામન્વયવ્યતિરેકં બોધયિતું સમર્થઃ| સત્ત્વવાનભીરુઃ|| ૨૦||

Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21

યદ્વૈદ્યે વિગુણે પાદા ગુણવન્તોઽપ્યનર્થકાઃ| સ પાદહીનાનપ્યાર્ત્તાન્ ગુણવાન્ યચ્ચ યાપયેત્| ચિકિત્સાયાસ્તમેવાતઃ પ્રધાનં કારણં વિદુઃ||૨૧||

ચિકિત્સાયાશ્ચ યદ્યપિ કારણં ચતુષ્ટયમુક્તં તથાપિ વૈદ્ય એવ પ્રધાનં કારણમ્| કુતઃ? આહ- યદ્વૈદ્ય ઇતિ| યદ્યસ્માદ્વૈદ્યે વિગુણે યથોક્તગુણરહિતે, શેષાસ્ત્રયઃ પાદાઃ ગુણવન્તો યથોક્તગુણા અપ્યનર્થકાઃ| અયમપરો હેતુઃ- યચ્ચ યસ્માત્ ચ વૈદ્યો ગુણવાન્ પાદહીનાનપ્યાર્તાન્ યાપયેત્ મરણાદ્રક્ષતિ| અતોઽપિ તમેવ પ્રધાનમ્ કારણં વિદુર્વિદ્વાંસઃ||૨૧||

Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22

સાધ્યોઽસાધ્ય ઇતિ વ્યાધિર્દ્વિધા તૌ તુ પુનસ્ત્રિધા| સુસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ વ્યાપ્યો યશ્ચાનુપક્રમઃ||૨૨||

ચિકિત્સા પ્રકૃતા| સા ચ વ્યાધેર્નાશનમ્| અત ઉચ્યતે, દ્વિવિધો વ્યાધિઃ સાધ્યોઽસાધ્યશ્ચ| સાધ્યો દ્વિવિધઃ સુખસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ| અસાધ્યોઽપિ દ્વિવિધઃ યાપ્યઃ અનુપક્રમશ્ચેતિ|| ૨૨||

Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23

સર્વૌષધક્ષમે દેહે યૂનઃ પુંસો જિતાત્મનઃ| અમર્મગોઽલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપોઽનુપદ્રવઃ| અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિઃ પાદસ્મ્પદિ| ગ્રહેષ્વનુગુણેષ્વેકદોષમાર્ગો નવઃ સુખઃ| સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે||૨૩||

સુખસાધ્યાદિકસ્ય વ્યાધિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| સર્વૌષધક્ષમે દેહે ઉત્પન્નો વ્યાધિઃ સુખઃ સુખસાધ્યઃ| યૂનઃ તરુણસ્ય| પુંસઃ પુરુષસ્ય| જિતાત્મનો જિતેન્દ્રિયસ્ય ગેયશબ્દાદીનામલોલુપસ્ય દેહ ઉત્પન્નઃ| અન્યચ્ચ કિમ્ભૂતઃ? અમર્મગઃ હૃત્ કણ્ઠાદિપીડાકરણે અસમર્થઃ| સ્વલ્પનિદાનઃ સ્વલ્પપૂર્વરૂપઃ સ્વલ્પલક્ષણશ્ચ સુસાધ્યઃ| તથોપદ્રવરહિતઃ ઉત્પન્ને વ્યાધાવુત્પન્નં દુઃખાનુબન્ધિવ્યાધ્યન્તરમુપદ્રવશબ્દેનોચ્યતે| તથા અતુલ્યદૂષ્યઃ યસ્મિન્ વ્યાધૌ વિસદૃશેન દોષેણ દૂષિતો દૂષ્યઃ| યથા શ્લેષ્મણા શીતેન રક્તમુષ્ણં દૂષિતમ્| તથા અતુલ્યદેશો વ્યાધિઃ, યથા આનૂપદેશે પિત્તસમ્ભૂતઃ| અતુલ્યર્તુર્યથા શરદિ કફોદ્ભવઃ| અતુલ્યપ્રકૃતિર્યથા પિત્તપ્રકૃતેઃ શ્લેષ્મસમ્ભવઃ| પાદસમ્પદ્યઙ્ગચતુષ્ટયપરિપૂર્ણત્વે સતિ વ્યાધિઃ સુખસાધ્યઃ| તથા ગ્રહેષુ અનુગુણેષુ અનુકૂલરાશિસ્થિતેષુ| તથૈકેન વાતાદીનામન્યતમેન દોષેણ યો જાતઃ તથા એકમાર્ગઃ અન્તર્માર્ગ એવ વા બહિર્માર્ગ એવ વા| એતચ્ચ પરસ્તાદ્વક્ષ્યામઃ| તથા નવઃ| ઇતિ સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| તસ્યૈવ સુખસાધ્યસ્ય અન્વર્થતાઽપ્યુચ્યતે| સુખસાધ્યો યઃ સુખોપાયઃ સ્વલ્પોપાય ઇત્યલ્પેન ચ કાલેન સિદ્ધ્યતિ|| ૨૩||

Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24

કૃચ્છ્રૈરુપાયૈઃ કૃચ્છ્રસ્તુ મહદ્ભિશ્ચ ચિરેણ વા| અસાધ્યલિઙ્ગસઙ્કીર્ણસ્તથા શસ્ત્રાદિસાધનઃ||૨૪||

કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તુ કૃચ્છ્રૈઃ સુદુષ્કરૈરુપાયૈર્મહદ્ભિઃ પ્રભૂતૈશ્ચિરેણ ચ સિદ્ધ્યતિ| અસાધ્યલિઙ્ગાનિ યથાસ્વં વક્ષ્યમાણાનિ| તૈઃ સઙ્કીર્ણો મિશ્રિતઃ| તથા શસ્ત્રાદિકં સાધનમુપાયો યસ્ય| આદિગ્રહણેનાગ્નિક્ષારાદીનાં ગ્રહણમિતિ કૃચ્છ્રસાધ્યલક્ષણાનિ|| ૨૪||

Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25

શેષત્વાદાયુષઃ પથ્યૈર્યાપ્યઃ પ્રાયો વિપર્યયે| દત્ત્વાઽલ્પં સુખમલ્પેન હેતુના સ પ્રતન્યતે| યાતિ નાશેષતાં રોગઃ કર્મજો નિયતાયુષઃ| પ્રપતન્નિવ વિષ્કમ્ભૈર્ધાર્યતેઽત્રાતુરો હિતૈઃ||૨૫||

યાપ્ય ઉચ્યતે- શેષત્વાદિત્યાદિ| બાહુલ્યેન વિપર્યયે સાધ્યલક્ષણવિપરીતત્વે સત્યાયુષો જીવિતસ્ય શેષત્વાદક્ષીણત્વાન્મારયિતુમસમર્થઃ| પથ્યૈરાહારવિહારૈર્યાપ્યઃ| સ ચ વ્યાધિઃ ચિકિત્સિતેનાલ્પં સુખં દત્ત્વા પુનઃ સોઽલ્પેનૈવ હેતુના પ્રતન્યતે વિસ્તીર્યતે| યતશ્ચ દુષ્કૃતકર્મજો રોગો નિયતાયુષ ઉત્પન્નો ન ચ નશ્યતિ નાપિ મારયતિ| અત્ર ચ યાપ્યે વ્યાધૌ આતુરો હિતૈરાહારવિહારાદિકૈર્ધાર્યતે, યથા- પ્રપતન્ પિપતિષુઃ કુડ્યાદિર્વિષ્કમ્ભૈઃ સ્તમ્ભૈર્ધાર્યતે| ઇતિ યાપ્યલક્ષણાનિ|| ૨૫||

Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26

પરોઽસાધ્યઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રત્યાખ્યેયોઽતિવર્ત્તતે| તસ્માદુપેક્ષ્ય એવાસૌ સ્થિતોઽત્યન્તવિપર્યયે| ભ્રમમોહારતિકરો દૃષ્ટિરિષ્ટોઽક્ષનાશનઃ||૨૬||

અનુપક્રમણલક્ષણાન્યુચ્યન્તે| પરશ્ચૈષાં શેષ અસાધ્યઃ પ્રત્યાખ્યેયઃ સન્ સર્વાઃ ક્રિયાઃ ચિકિત્સાઃ અતિવર્ત્તતે કુણ્ઠયતિ| તસ્માત્સુખસાધ્યલક્ષણેભ્યોઽત્યન્તવિપરીતત્વે સ્થિત ઉપેક્ષણીય એવ| તથા ભ્રમાદિકરઃ ભ્રમ ઇવ ભ્રમઃ ચિત્તસ્ય બહુસ્વરૂપમવસ્થાનમ્| મોહો વૈ ચૈતન્યમ્| અરતિઃ કુત્રચિદનવસ્થિતિઃ| તથાઽક્ષનાશનો દર્શનાદીન્દ્રિયનાશન| ઇત્યનુક્રમલક્ષણાનિ|

Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27

વ્યાધીન્ પુરા પરીક્ષૈવમારભેત તતઃ ક્રિયામ્| સ્વાર્થવિદ્યાયશોહાનિમન્યથા ધ્રુવમાપ્નુયાત્||૨૭||

ઇત્યેવમનન્તરોક્તપ્રકારેણ વ્યાધીન્ પુરાઽઽતુરસંયોગ એવ સમીક્ષ્ય તતઃ ક્રિયાં ચિકિત્સામારભેત| અન્યથૈતદકુર્વન્ ધ્રુવમવશ્યં સ્વાર્થાદિહાનિમવાપ્નુયાદશ્નુવીત|| ૨૭||

Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28

સાધ્યયોરપિ સંયોગો બલિનોર્યાત્યસાધ્યતામ્| વિદ્યાદસાધ્યમેવાતઃ સાધ્યાસાધ્યસમાગમમ્| નાસાધ્યસ્સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્||૨૮||

વેદ્યસ્ય પરીક્ષણીયપ્રસઙ્ગઃ ઇદમપ્યાહ- સાધ્યયોરિત્યાદિ| બલિનોર્બલયુક્તયોઃ સાધ્યલક્ષણયુક્તયોઃ સંયોગોઽપ્યસાધ્યતાં યાતિ| અત એવ સંયોગાદ્ધેતોઃ સાધ્યાસાધ્યસમાગમમપ્યસાધ્યં વિદ્યાત્| તથા યોઽસાધ્યો વ્યાધિઃ સ ન કદાચિદપિ સાધ્યતામેતિ| સાધ્યઃ પુનરસાધ્યતામેતિ|| ૨૮||

Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29

પાદાપચારાદ્દૈવાચ્ચ યાન્તવસ્થાન્તરં ગદાઃ||૨૯||

કથમિત્યાહ- પાદાપચારાદિત્યાદિ| પાદાપચારો યથોક્તાનામઙ્ગાનામપરિપૂર્ણત્વમ્| અથવા સર્વ એવ વ્યાધયઃ પાદનિરપેક્ષા એવ દૈવાદ્ધેતોરવસ્થાન્તરં સ્વરૂપાદ્વિલક્ષણતાં યાન્તિ| દૈવમન્યજન્મકૃતં કર્મ|| ૨૯||

Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30

વરમાશીવિષવિષં દીપ્તમગ્નિમયોઽપિ વા| ઉપયુઞ્જીત ન ત્વર્ત્તાદામિષં કૃપણાજ્જનાત્||૩૦||

વૈદ્યસ્યાનુષ્ઠેયપ્રસઙ્ગ ઇદમપ્યાહ- વરમિત્યાદિ| વરમાશીવિષાણાં દંષ્ટ્રિણાં વિષમુપયુક્તમ્| દીપ્તો વાઽગ્નિરુપયુક્તઃ| દીપ્તામયોઽપિ વા ઉપયુક્તં શરીરેણ સંયોગં નીતમ્| ન તુ કૃપણાજ્જનાદામિષમર્થાદિકમુપયુક્તમ્| અથવા આશીવિષાશ્ચ વરમ્| વિષશ્ચ વરમ્|| ૩૦||

Adhikarana antya (2) · Śloka 2

વરો ભૂતદયા ધર્મ ઇત્યાર્ત્તેષુ ભિષગ્વરઃ| વર્ત્તતે યસ્તુ સિદ્ધાર્થઃ સ સર્વમતિવર્ત્તતે||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શિષ્યોપનયનીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

ઇતિ યો ભિષગ્વૈદ્યઃ ભૂતદયા વરઃ શ્રેષ્ઠો ધર્મઃ ઇતિ વિદિત્વાઽર્ત્તેષુ રોગિષુ વર્ત્તતે, સ સિદ્ધાર્થઃ અર્થસિદ્ધ્યા યુક્તઃ સર્વં સદાચારં જનમતિવર્ત્તતે તેષામુપરિ ભવતીત્યર્થઃ|| ૩૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા-મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||