2. śiṣyōpanayanīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાઽતઃ શિષ્યોપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2

ગુરુભક્તોઽભિયુક્તોઽતિયુક્તો ધીસ્મૃતિપાટવૈઃ| ઋજ્વાસ્યનાસાનયનસ્તનુસ્નિગ્ધનખચ્છવિઃ| બ્રહ્મચારી જિતદ્વન્દ્વો ધીરઃ સુચરિતઃ સ્થિરઃ| ષણ્માસાનુષિતઃ શક્લો લજ્જાશૌચકુલાન્વિતઃ| શિષ્યોઽધ્યાપ્યો ગતો યાવદન્તં તન્ત્રાર્થકર્મણામ્||૨||

Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3

નાઽકાલવિદ્યુત્સ્તનિતે ભૂકમ્પે રાહુદર્શને| પઞ્ચદશ્યામચન્દ્રાયાં પરોક્ષે વા ગુરોઃ પઠેત્||૩||

Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4

નાવિચ્છિન્નપદં નાતિમન્દં નાત્યુચ્ચનીચકૈઃ||૪||

Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5

હીનાન્યવેષ આચાર્યં પર્યુપાસીત રાજવત્| શયીત સુપ્ત એવાસ્મિન્નુત્તિષ્ઠેતાસ્ય પૂર્વતઃ| ન બ્રૂયાત્કેવલં નામ નાઽસાધ્વપિ વિનાટયેત્||૫||

Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6

અભેદ્યોઽનુદ્ધતઃ સ્તબ્ધઃ સૂનૃતઃ પ્રિયદર્શનઃ| બહુશ્રુતઃ કાલવેદી જ્ઞાતગ્રન્થોઽર્થશાસ્ત્રવિત્| અનાથાન્ રોગિણો યશ્ચ પુત્રવત્સમુપાચરેત્| ગુરુણા સમનુજ્ઞાતઃ સ ભિષક્છબ્દમશ્નુતે||૬||

Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7

યસ્તુ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસ્વપરિનિષ્ઠિતઃ| સ મુહ્યત્યાતુરં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ભીરુરિવાહવમ્||૭||

Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8

યઃ પુનઃ કુરુતે કર્મ ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્ત્રવિવર્જિતઃ| સ સત્સુ ગર્હામાપ્નોતિ વધં ચર્ચ્છતિ રાજતઃ||૮||

Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9

હેતૌ લિઙ્ગે પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે| જ્ઞાનં ચતુર્વિધં યસ્ય સ રાજાર્હો ભિષક્તમઃ||૯||

Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10

શસ્ત્રં શાસ્ત્રાણિ સલિલં ગુણાદોષપ્રવૃત્તયે| પાત્રાપેક્ષીણ્યતઃ પ્રજ્ઞાં બાહુશ્રુત્યેન બૃંહયેત્||૧૦||

Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11

પ્રદીપભૂતં શાસ્ત્રં હિ દર્શનં વિપુલા મતિઃ| તાભ્યામ્ભિષક્સુયુક્તાભ્યાઞ્ચિકિત્સન્નાપરાધ્યતિ||૧૧||

Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12

આહૂત એવ યો યાતિ સુવેષઃ સુનિમિત્તતઃ| ગત્વાઽતુરાર્થાદન્યત્ર ન નિધત્તે મનઃ ક્વચિત્| વ્યાધીન્ પરીક્ષતે સમ્યઙ્નિદાનાદિવિશેષતઃ| હ્રેપણીયાં ચ તદ્વાર્ત્તાં ન પ્રકાશયતે બહિઃ| સહસા ન ચ તસ્યાપિ ક્રિયાકાલમહાપયન્| જાનાતિ ચોપચરિતું સ વૈદ્યઃ સિદ્ધિમશ્નુતે||૧૨||

Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13

નાવદીતાઽમિષં સ્ત્રીભ્યસ્તદધ્યક્ષે પરાઙ્મુખે| તાભિશ્ચ રહસિ સ્થાનં પરિહાસં ચ વર્જયેત્||૧૩||

Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14

આર્ત્તં ચ નૃપસદ્વૈદ્યૈર્દ્વિષ્ટં તદ્દ્વેષિણં દ્વિષમ્| ચણ્ડં શોકાતુરં ભીરું કૃતઘ્નં વૈદ્યમાનિનમ્| હીનોપકરણં વ્યગ્રમવિધેયં ગતાયુષમ્||૧૪||

Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15

જિજીવિષુર્વ્યાધિતોઽપિ પૂર્વોક્તગુણવર્જિતાન્| ક્રિયાવિક્રિયિણો વૈદ્યાન્ મૃત્યોરગ્રેસરા હિ તે||૧૫||

Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16

ભિષગ્દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્||૧૬||

Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17

દક્ષસ્તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા શુચિર્ભિષક્||૧૭||

Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18

બહુકલ્પં બહુગુણં સમ્પન્નં યોગ્યમૌષધમ્||૧૮||

Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19

અનુરક્તઃ શુચિર્દક્ષો બુદ્ધિમાન્ પરિચારકઃ||૧૯||

Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20

આઢ્યો રોગી ભિષગ્વશ્યો જ્ઞાપકસ્સત્ત્વવાનપિ||૨૦||

Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21

યદ્વૈદ્યે વિગુણે પાદા ગુણવન્તોઽપ્યનર્થકાઃ| સ પાદહીનાનપ્યાર્ત્તાન્ ગુણવાન્ યચ્ચ યાપયેત્| ચિકિત્સાયાસ્તમેવાતઃ પ્રધાનં કારણં વિદુઃ||૨૧||

Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22

સાધ્યોઽસાધ્ય ઇતિ વ્યાધિર્દ્વિધા તૌ તુ પુનસ્ત્રિધા| સુસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ વ્યાપ્યો યશ્ચાનુપક્રમઃ||૨૨||

Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23

સર્વૌષધક્ષમે દેહે યૂનઃ પુંસો જિતાત્મનઃ| અમર્મગોઽલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપોઽનુપદ્રવઃ| અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિઃ પાદસ્મ્પદિ| ગ્રહેષ્વનુગુણેષ્વેકદોષમાર્ગો નવઃ સુખઃ| સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે||૨૩||

Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24

કૃચ્છ્રૈરુપાયૈઃ કૃચ્છ્રસ્તુ મહદ્ભિશ્ચ ચિરેણ વા| અસાધ્યલિઙ્ગસઙ્કીર્ણસ્તથા શસ્ત્રાદિસાધનઃ||૨૪||

Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25

શેષત્વાદાયુષઃ પથ્યૈર્યાપ્યઃ પ્રાયો વિપર્યયે| દત્ત્વાઽલ્પં સુખમલ્પેન હેતુના સ પ્રતન્યતે| યાતિ નાશેષતાં રોગઃ કર્મજો નિયતાયુષઃ| પ્રપતન્નિવ વિષ્કમ્ભૈર્ધાર્યતેઽત્રાતુરો હિતૈઃ||૨૫||

Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26

પરોઽસાધ્યઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રત્યાખ્યેયોઽતિવર્ત્તતે| તસ્માદુપેક્ષ્ય એવાસૌ સ્થિતોઽત્યન્તવિપર્યયે| ભ્રમમોહારતિકરો દૃષ્ટિરિષ્ટોઽક્ષનાશનઃ||૨૬||

Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27

વ્યાધીન્ પુરા પરીક્ષૈવમારભેત તતઃ ક્રિયામ્| સ્વાર્થવિદ્યાયશોહાનિમન્યથા ધ્રુવમાપ્નુયાત્||૨૭||

Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28

સાધ્યયોરપિ સંયોગો બલિનોર્યાત્યસાધ્યતામ્| વિદ્યાદસાધ્યમેવાતઃ સાધ્યાસાધ્યસમાગમમ્| નાસાધ્યસ્સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્||૨૮||

Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29

પાદાપચારાદ્દૈવાચ્ચ યાન્તવસ્થાન્તરં ગદાઃ||૨૯||

Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30

વરમાશીવિષવિષં દીપ્તમગ્નિમયોઽપિ વા| ઉપયુઞ્જીત ન ત્વર્ત્તાદામિષં કૃપણાજ્જનાત્||૩૦||

Adhikarana antya (2) · Śloka 2

વરો ભૂતદયા ધર્મ ઇત્યાર્ત્તેષુ ભિષગ્વરઃ| વર્ત્તતે યસ્તુ સિદ્ધાર્થઃ સ સર્વમતિવર્ત્તતે||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શિષ્યોપનયનીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||