Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

2. śiṣyōpanayanīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

athā'taḥ śiṣyōpanayanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथाऽतः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

tantrārthaṁ sarvaṁ pūrvasminnadhyāyē sūtrayitvā ēvaṁvidhaḥ śiṣyaḥ tantraṁ śikṣayitavya iti pradarśanārthamadhyāya ārabhyatē- athāta iti| athēti sarvādhyāyēṣu maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantaryē| `adhikr̥tya kr̥tē grantha' iti chapratyayaḥ|| 1||

Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2

gurubhaktō'bhiyuktō'tiyuktō dhīsmr̥tipāṭavaiḥ| r̥jvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ| brahmacārī jitadvandvō dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ| ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklō lajjāśaucakulānvitaḥ| śiṣyō'dhyāpyō gatō yāvadantaṁ tantrārthakarmaṇām||2||

View original

गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः| ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः| ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः| षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः| शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्||२||

🔊 Audio coming soon

gurubhaktatvādiyuktaḥ śiṣyō'dhyāpyaḥ śikṣayitavyaḥ| ātantrārthakarmaṇāmantagamanāt| tantrāntaḥ tantrapāṭhaniṣpattiḥ| arthāntaḥ tantrāvabōdhaḥ| karmāntō jñātasya śāstrasya lakṣyē niyōgaḥ| gurōrupādhyāyasya bhaktaḥ sēvātatparaḥ| abhiyuktaḥ śāstravijñānē yatnaparaḥ| tathā dhīsmr̥tipāṭavairatiyuktaḥ atiśayēna yuktaḥ dhīrgrahaṇaśaktiḥ smr̥tiḥ smaraṇaṁ pāṭavamindriyasauṣṭhavam| spaṣṭamukhaḥ spaṣṭanāśaḥ spaṣṭanētraḥ| tanunakhaḥ snigdhanakhaḥ| tanutvak snigdhatvak| brahmacārī nirvyavāyaḥ| jitadvandvō nirdōṣaḥ| dhīrō vigatabhīḥ| sādhuśīlaḥ saccaritaḥ| sthiraḥ acapalasvabhāvaḥ| ṣaṇmāsānupādhyāyanikaṭē uṣitaḥ ētāvatā hi sādhvasādhusvabhāvatāṁ śiṣyasyōpādhyāyō'dhigacchati| śaklaḥ priyaṁvadaḥ| lajjayānvitaḥ śaucēna ca śārīramānasayā śuddhyā samanvitaḥ sukulīnaḥ|| 2||

Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3

nā'kālavidyutstanitē bhūkampē rāhudarśanē| pañcadaśyāmacandrāyāṁ parōkṣē vā gurōḥ paṭhēt||3||

View original

नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने| पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्||३||

🔊 Audio coming soon

sa ca śiṣyaḥ akālavidyudādiṣu na paṭhēt| akālavidyudyā varṣākālādanyasmin kālē dr̥ṣṭā, tadvadakālastanitam| stanitaṁ mēghaśabdaḥ| bhūkamparāhudarśanē prasiddhē| acandrā pañcadaśī amāvāsyā yā kuhūrityucyatē| gurāvanavasthitē na paṭhēt| ētāvatā hi duḥśikṣitō bhavati|| 3||

Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4

nāvicchhinnapadaṁ nātimandaṁ nātyuccanīcakaiḥ||4||

View original

नाविच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः||४||

🔊 Audio coming soon

tathā avicchinnapadaṁ na paṭhēt saṁhitayā na paṭhēt| tathā hi visandhyabhyāsō bhavati| atimandamatistabdhañca na paṭhēt| iti prayatnaviśēṣaḥ| nātyuccairnātinīcaiśca iti svaraviśēṣaḥ|| 4||

Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5

hīnānyavēṣa ācāryaṁ paryupāsīta rājavat| śayīta supta ēvāsminnuttiṣṭhētāsya pūrvataḥ| na brūyātkēvalaṁ nāma nā'sādhvapi vināṭayēt||5||

View original

हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्| शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः| न ब्रूयात्केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्||५||

🔊 Audio coming soon

anyaccēdaṁ śiṣyaḥ kuryāt| rājavannr̥pavaccācāryaṁ paryupāsīta sēvēta| kimbhūtaḥ? hīnānyavēṣaḥ prakaraṇādguruta ēva hīnavēṣaḥ| guruvēṣāt svalpavēṣaḥ, anyavēṣaḥ visadr̥śavēṣaḥ| tathā asmin gurau supta ēva śayīta nāsuptē svapyāt| asya ca gurōḥ pūrvataḥ pūrvamuttiṣṭhēt asmin śayanādanutthita ēvōttiṣṭhēt| anyacca tasya gurōḥ kēvalaṁ pūjāvācakōpapadarahitaṁ nāma na kīrtayēnna kēvalaṁ nāma brūyāt| yāvadasādhvapi na vināṭayēt gurukr̥tāṁ durīhāmupahāsapūrvakaṁ nānukuryādityarthaḥ|| 5||

Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6

abhēdyō'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnr̥taḥ priyadarśanaḥ| bahuśrutaḥ kālavēdī jñātagranthō'rthaśāstravit| anāthān rōgiṇō yaśca putravatsamupācarēt| guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnutē||6||

View original

अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः| बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्| अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत्समुपाचरेत्| गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते||६||

🔊 Audio coming soon

sa ca śiṣyaḥ abhēdyatvādiguṇayōgādbhiṣakchabdaḥ bhiṣagiti nāma aśnutē prāpnōti| abhēdyaḥ paraiḥ prativāditadhūrttādibhiradhr̥ṣyaḥ| anuddhataḥ prasiddhaḥ| stabdhaḥ cirakārī| sūnr̥taḥ sukhōpagamanīyaḥ| priyadarśanaḥ sumukhaḥ suvēṣaśca| bahuśrutaḥ prasiddhaḥ| kālavēdī rōgiṇō'nyasya cāvasthāsvabhāvaviśēṣaṁ jānāti| jñātagranthaḥ abhyastaśāstraḥ| tathā śāstrārthajñaścikitsitaśca| yaśca śiṣyaḥ anāthān svāmibāndhavādyabhāvānnirupāyān vyādhitān| putrasnēhēna paripālayēt guruṇā yōgyatvāccikitsākaraṇē samanujñātaḥ| sa bhiṣakchabdamaśnutē|| 6||

Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7

yastu kēvalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ| sa muhyatyāturaṁ prāpya prāpya bhīrurivāhavam||7||

View original

यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः| स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्||७||

🔊 Audio coming soon

yaḥ punaḥ kēvalaśāstrajñaḥ karmasu cikitsitēṣvapariniṣṭhitaḥ avijñātayāthātaththaḥ sa āturaṁ prāpya muhyati| yathā bhīrurāhavaṁ saṁgrāmaṁ prāpya muhyati| na hyāturasya granthapadārthavākyārthāvabōdhād rōgōpaśamaḥ|| 7||

Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8

yaḥ punaḥ kurutē karma dhārṣṭyācchāstravivarjitaḥ| sa satsu garhāmāpnōti vadhaṁ carcchati rājataḥ||8||

View original

यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्जितः| स सत्सु गर्हामाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः||८||

🔊 Audio coming soon

yaḥ punaḥ bhiṣagābhāsaḥ śāstrārthajñānēnaiva rahitaḥ dhārṣṭyāt cikitsāṁ karōti sa satsu sādhuṣu madhyē garhāṁ prāpnōti rājataśca vadham| yataḥ sa rājyakaṇṭakatvādrājñā vadhyaḥ āmnātaḥ śāstrāntarē|| 8||

Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9

hētau liṅgē praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē| jñānaṁ caturvidhaṁ yasya sa rājārhō bhiṣaktamaḥ||9||

View original

हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे| ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||९||

🔊 Audio coming soon

bhiṣagdōṣānuktvā bhiṣagguṇānāha-hētāvityādi| catuḥprakāraṁ yasya jñānaṁ sa bhiṣaktamō rājārhaḥ| bhiṣajaścikitsājñāna-yōgādatiśayaḥ| hētau nidānē, liṅgē lakṣaṇē| praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē naṣṭō rōgō yathā na punarjāyata iti jñānacāturvidhyam|| 9||

Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10

śastraṁ śāstrāṇi salilaṁ guṇādōṣapravr̥ttayē| pātrāpēkṣīṇyataḥ prajñāṁ bāhuśrutyēna br̥ṁhayēt||10||

View original

शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणादोषप्रवृत्तये| पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

anyat bhiṣajā kiṁ kāryam? bāhuśrutyēna prabhūtaśāstraśravaṇēna prajñāṁ prajñānaṁ br̥ṁhayēt| yatō dr̥ṣṭaṁ guṇadōṣakaraṇaṁ bhāvāḥ pātramapēkṣantē| tathā ca śastraṁ śauryayuktē pātrē sthitaṁ kāryakaraṁ bhavati, bhīrau ca dōṣakaram| ēvaṁ śāstrasalilē'pi parikalpanīyē| bāhuśrutyōpabr̥ṁhitaprajñē sthitaṁ śāstraṁ śōbhanatāṁ yātītyarthaḥ|| 10||

Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11

pradīpabhūtaṁ śāstraṁ hi darśanaṁ vipulā matiḥ| tābhyāmbhiṣaksuyuktābhyāñcikitsannāparādhyati||11||

View original

प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः| ताभ्याम्भिषक्सुयुक्ताभ्याञ्चिकित्सन्नापराध्यति||११||

🔊 Audio coming soon

kimarthaṁ prajñāmupabr̥ṁhayēdityata āha-pradīpabhūtamityādi| śāstrapradīpayōḥ sādr̥śyam| vistīrṇā matirdr̥ṣṭyā samānā| yathā pradīpōpabr̥ṁhītā dr̥ṣṭirbhāvagrahaṇē samarthā bhavatyēvaṁ śāstrōpabr̥ṁhitā vipulā matiścikitsitayōgyā| ēvaṁ hi cikitsānnāparādhavān bhavati|| 11||

Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12

āhūta ēva yō yāti suvēṣaḥ sunimittataḥ| gatvā'turārthādanyatra na nidhattē manaḥ kvacit| vyādhīn parīkṣatē samyaṅnidānādiviśēṣataḥ| hrēpaṇīyāṁ ca tadvārttāṁ na prakāśayatē bahiḥ| sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan| jānāti cōpacarituṁ sa vaidyaḥ siddhimaśnutē||12||

View original

आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः| गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्| व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः| ह्रेपणीयां च तद्वार्त्तां न प्रकाशयते बहिः| सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्| जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते||१२||

🔊 Audio coming soon

kimbhūtaśca vaidyaḥ siddhiṁ prāpnōtītyāha-āhūta iti| ya āhūta ēvaturagr̥haṁ yāti| suvēṣaḥ dūtādivijñānīyōktakucēlādivēṣarahitaḥ| sunimittatō yāti durnimittaṁ dr̥ṣṭvā nayātītyarthaḥ| gatvā cāturārthaṁ varjayitvā'nyatra manō na nidhattē| āturārthō nidānādibhiḥ paṁcabhiḥ viśēṣairvyādhiparīkṣaṇaṁ tadyōgyā ca cikitsā| hrēpaṇīyāṁ gōpyāṁ lajjāvahāṁ cāturavārtāṁ bahirjanasaṁsadi na prakāśayēt| āturasyāpi jhaṭiti na prakāśayēt īdr̥śī tavōpagatā pīḍēti| ēvaṁ hyāturasya vyādhisvarūpaṁ kathayatō bhiṣajaḥ kadāciccikitsāhānirbhavati| kriyākālaṁ cikitsākālamatyajannupacarituṁ cikitsituṁ ca yō jānāti cikitsāmārgē spaṣṭavikalpayōgyā buddhirityarthaḥ| ēvambhūtō vaidyō rōgōpaśamalakṣaṇāṁ siddhiṁ prāpnōti|

Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13

nāvadītā'miṣaṁ strībhyastadadhyakṣē parāṅmukhē| tābhiśca rahasi sthānaṁ parihāsaṁ ca varjayēt||13||

View original

नावदीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे| ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्||१३||

🔊 Audio coming soon

ētat prasaṅgēnaiva vaidyēnēdamanuṣṭhēyaṁ nēdamanuṣṭhēyamityāha-nādadītēti| parastrībhya āmiṣamarthādikaṁ nā''dadīta na gr̥hṇīyāt| `āmiṣaṁ bhōgyavastuni' iti kōśaḥ| tadadhyakṣē āmiṣadātr̥yōṣidrakṣādhikr̥tē parāṅmukhē parōkṣē tābhiḥ strībhiśca rahasi ēkāntē sthitiṁ parihāsañca varjayēt|| 13 ||

Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14

ārttaṁ ca nr̥pasadvaidyairdviṣṭaṁ taddvēṣiṇaṁ dviṣam| caṇḍaṁ śōkāturaṁ bhīruṁ kr̥taghnaṁ vaidyamāninam| hīnōpakaraṇaṁ vyagramavidhēyaṁ gatāyuṣam||14||

View original

आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्द्वेषिणं द्विषम्| चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्| हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||१४||

🔊 Audio coming soon

ārttaṁ rōgiṇañcaivambhūtaṁ bhiṣagvarjayēt| kimbhūtam? nr̥pēṇa rājñā dviṣṭaṁ sadvaidyaiśca| athavā nr̥pēṇa sadbhiśca vaidyaiśca| taddvēṣiṇaṁ tān nr̥pasadvaidyān yō dvēṣṭi tam| dviṣaṁ śatruṁ ca na cikitsēt| caṇḍaṁ darpiṇam| śōkāturādayaḥ prasiddhāḥ| vaidyamāninaṁ avaidyō'pi yō vaidyamātmānaṁ manyatē svamatēnauṣadhaṁ karōtītyarthaḥ| hīnōpakaraṇaṁ hīnacikitsāṅgam| vyagraṁ kāryabahulam| avidhēyaṁ bhiṣajaḥ| gatāyuṣaṁ riṣṭajñānēna|| 14||

Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15

jijīviṣurvyādhitō'pi pūrvōktaguṇavarjitān| kriyāvikriyiṇō vaidyān mr̥tyōragrēsarā hi tē||15||

View original

जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्| क्रियाविक्रियिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते||१५||

🔊 Audio coming soon

na kēvalaṁ bhiṣagēvambhūtamāturaṁ varjayēt yāvadāturō'pi jīvitumicchuḥ pūrvōktavaidyaguṇavarjitān vaidyāṁstyajēt| kriyāvikrayiṇaḥ paṇyacikitsakān| tē hi mr̥tyōragrēsarāḥ purassarāḥ puruṣāḥ, padātayaḥ|| 15||

Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16

bhiṣagdravyāṇyupasthātā rōgī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṁ pratyēkaṁ taccaturguṇam||16||

View original

भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्| चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||१६||

🔊 Audio coming soon

cikitsāyāḥ prakr̥tatvāt idamucyatē-bhiṣagityādi| cikitsitasya rōgōpaśamalakṣaṇasya pādacatuṣṭayamaṅgacatuṣṭayamuktam| pratyēkaṁ taccaturguṇam| upasthātā paricārakaḥ|| 16||

Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17

dakṣastīrthāttaśāstrārthō dr̥ṣṭakarmā śucirbhiṣak||17||

View original

दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्||१७||

🔊 Audio coming soon

bhiṣak vaidyaścaturguṇaḥ| dakṣaścaturaḥ| tīrthāttaśāstrārthaḥ upādhyāyāt prāptaśāstrasvarūpaḥ| dr̥ṣṭakarmā bahuśaścikitsitarōgaḥ| śuciḥ śarīrēṇa manasā vā|| 17||

Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18

bahukalpaṁ bahuguṇaṁ sampannaṁ yōgyamauṣadham||18||

View original

बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||१८||

🔊 Audio coming soon

auṣadhamapi caturvidham| bahukalpaṁ bahavaḥ kalpāḥ svarasakvāthacūrṇādikāḥ kalpanā yasya na tu lavaṇavadēkakalpam| bahavō guṇāḥ sattvādayō yasya tadbahuguṇam| sampannaṁ pākasaṁskārādiyuktam| yōgyaṁ rōgasya rōgiṇaśca dēśakālādyavasthāpēkṣayā|| 18||

Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19

anuraktaḥ śucirdakṣō buddhimān paricārakaḥ||19||

View original

अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः||१९||

🔊 Audio coming soon

upasthātā'pi caturvidhaḥ| āturasyānuraktaḥ| śucirdakṣau vyākhyātau| buddhimān prasiddhaḥ|| 19||

Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20

āḍhyō rōgī bhiṣagvaśyō jñāpakassattvavānapi||20||

View original

आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकस्सत्त्ववानपि||२०||

🔊 Audio coming soon

rōgyapi caturvidhaḥ| āḍhyō dhanavān| vaidyavaśyaḥ| jñāpakaḥ vaidyaṁ rōgāhāravihārādīnāmanvayavyatirēkaṁ bōdhayituṁ samarthaḥ| sattvavānabhīruḥ|| 20||

Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21

yadvaidyē viguṇē pādā guṇavantō'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārttān guṇavān yacca yāpayēt| cikitsāyāstamēvātaḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ viduḥ||21||

View original

यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः| स पादहीनानप्यार्त्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्| चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः||२१||

🔊 Audio coming soon

cikitsāyāśca yadyapi kāraṇaṁ catuṣṭayamuktaṁ tathāpi vaidya ēva pradhānaṁ kāraṇam| kutaḥ? āha- yadvaidya iti| yadyasmādvaidyē viguṇē yathōktaguṇarahitē, śēṣāstrayaḥ pādāḥ guṇavantō yathōktaguṇā apyanarthakāḥ| ayamaparō hētuḥ- yacca yasmāt ca vaidyō guṇavān pādahīnānapyārtān yāpayēt maraṇādrakṣati| atō'pi tamēva pradhānam kāraṇaṁ vidurvidvāṁsaḥ||21||

Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22

sādhyō'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punastridhā| susādhyaḥ kr̥cchrasādhyaśca vyāpyō yaścānupakramaḥ||22||

View original

साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनस्त्रिधा| सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च व्याप्यो यश्चानुपक्रमः||२२||

🔊 Audio coming soon

cikitsā prakr̥tā| sā ca vyādhērnāśanam| ata ucyatē, dvividhō vyādhiḥ sādhyō'sādhyaśca| sādhyō dvividhaḥ sukhasādhyaḥ kr̥cchhrasādhyaśca| asādhyō'pi dvividhaḥ yāpyaḥ anupakramaścēti|| 22||

Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23

sarvauṣadhakṣamē dēhē yūnaḥ puṁsō jitātmanaḥ| amarmagō'lpahētvagrarūparūpō'nupadravaḥ| atulyadūṣyadēśartuprakr̥tiḥ pādasmpadi| grahēṣvanuguṇēṣvēkadōṣamārgō navaḥ sukhaḥ| sukhasādhyaḥ sukhōpāyaḥ kālēnālpēna sādhyatē||23||

View original

सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः| अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः| अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादस्म्पदि| ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः| सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते||२३||

🔊 Audio coming soon

sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyatē| sarvauṣadhakṣamē dēhē utpannō vyādhiḥ sukhaḥ sukhasādhyaḥ| yūnaḥ taruṇasya| puṁsaḥ puruṣasya| jitātmanō jitēndriyasya gēyaśabdādīnāmalōlupasya dēha utpannaḥ| anyacca kimbhūtaḥ? amarmagaḥ hr̥t kaṇṭhādipīḍākaraṇē asamarthaḥ| svalpanidānaḥ svalpapūrvarūpaḥ svalpalakṣaṇaśca susādhyaḥ| tathōpadravarahitaḥ utpannē vyādhāvutpannaṁ duḥkhānubandhivyādhyantaramupadravaśabdēnōcyatē| tathā atulyadūṣyaḥ yasmin vyādhau visadr̥śēna dōṣēṇa dūṣitō dūṣyaḥ| yathā ślēṣmaṇā śītēna raktamuṣṇaṁ dūṣitam| tathā atulyadēśō vyādhiḥ, yathā ānūpadēśē pittasambhūtaḥ| atulyarturyathā śaradi kaphōdbhavaḥ| atulyaprakr̥tiryathā pittaprakr̥tēḥ ślēṣmasambhavaḥ| pādasampadyaṅgacatuṣṭayaparipūrṇatvē sati vyādhiḥ sukhasādhyaḥ| tathā grahēṣu anuguṇēṣu anukūlarāśisthitēṣu| tathaikēna vātādīnāmanyatamēna dōṣēṇa yō jātaḥ tathā ēkamārgaḥ antarmārga ēva vā bahirmārga ēva vā| ētacca parastādvakṣyāmaḥ| tathā navaḥ| iti sukhasādhyasya lakṣaṇamuktam| tasyaiva sukhasādhyasya anvarthatā'pyucyatē| sukhasādhyō yaḥ sukhōpāyaḥ svalpōpāya ityalpēna ca kālēna siddhyati|| 23||

Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24

kr̥cchrairupāyaiḥ kr̥cchrastu mahadbhiśca cirēṇa vā| asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ||24||

View original

कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण वा| असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः||२४||

🔊 Audio coming soon

kr̥cchrasādhyastu kr̥cchraiḥ suduṣkarairupāyairmahadbhiḥ prabhūtaiścirēṇa ca siddhyati| asādhyaliṅgāni yathāsvaṁ vakṣyamāṇāni| taiḥ saṅkīrṇō miśritaḥ| tathā śastrādikaṁ sādhanamupāyō yasya| ādigrahaṇēnāgnikṣārādīnāṁ grahaṇamiti kr̥cchrasādhyalakṣaṇāni|| 24||

Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25

śēṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyō viparyayē| dattvā'lpaṁ sukhamalpēna hētunā sa pratanyatē| yāti nāśēṣatāṁ rōgaḥ karmajō niyatāyuṣaḥ| prapatanniva viṣkambhairdhāryatē'trāturō hitaiḥ||25||

View original

शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये| दत्त्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते| याति नाशेषतां रोगः कर्मजो नियतायुषः| प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः||२५||

🔊 Audio coming soon

yāpya ucyatē- śēṣatvādityādi| bāhulyēna viparyayē sādhyalakṣaṇaviparītatvē satyāyuṣō jīvitasya śēṣatvādakṣīṇatvānmārayitumasamarthaḥ| pathyairāhāravihārairyāpyaḥ| sa ca vyādhiḥ cikitsitēnālpaṁ sukhaṁ dattvā punaḥ sō'lpēnaiva hētunā pratanyatē vistīryatē| yataśca duṣkr̥takarmajō rōgō niyatāyuṣa utpannō na ca naśyati nāpi mārayati| atra ca yāpyē vyādhau āturō hitairāhāravihārādikairdhāryatē, yathā- prapatan pipatiṣuḥ kuḍyādirviṣkambhaiḥ stambhairdhāryatē| iti yāpyalakṣaṇāni|| 25||

Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26

parō'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyēyō'tivarttatē| tasmādupēkṣya ēvāsau sthitō'tyantaviparyayē| bhramamōhāratikarō dr̥ṣṭiriṣṭō'kṣanāśanaḥ||26||

View original

परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्त्तते| तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये| भ्रममोहारतिकरो दृष्टिरिष्टोऽक्षनाशनः||२६||

🔊 Audio coming soon

anupakramaṇalakṣaṇānyucyantē| paraścaiṣāṁ śēṣa asādhyaḥ pratyākhyēyaḥ san sarvāḥ kriyāḥ cikitsāḥ ativarttatē kuṇṭhayati| tasmātsukhasādhyalakṣaṇēbhyō'tyantaviparītatvē sthita upēkṣaṇīya ēva| tathā bhramādikaraḥ bhrama iva bhramaḥ cittasya bahusvarūpamavasthānam| mōhō vai caitanyam| aratiḥ kutracidanavasthitiḥ| tathā'kṣanāśanō darśanādīndriyanāśana| ityanukramalakṣaṇāni|

Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27

vyādhīn purā parīkṣaivamārabhēta tataḥ kriyām| svārthavidyāyaśōhānimanyathā dhruvamāpnuyāt||27||

View original

व्याधीन् पुरा परीक्षैवमारभेत ततः क्रियाम्| स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्||२७||

🔊 Audio coming soon

ityēvamanantarōktaprakārēṇa vyādhīn purā''turasaṁyōga ēva samīkṣya tataḥ kriyāṁ cikitsāmārabhēta| anyathaitadakurvan dhruvamavaśyaṁ svārthādihānimavāpnuyādaśnuvīta|| 27||

Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28

sādhyayōrapi saṁyōgō balinōryātyasādhyatām| vidyādasādhyamēvātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyassādhyatāṁ yāti sādhyō yāti tvasādhyatām||28||

View original

साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्| विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्| नासाध्यस्साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्||२८||

🔊 Audio coming soon

vēdyasya parīkṣaṇīyaprasaṅgaḥ idamapyāha- sādhyayōrityādi| balinōrbalayuktayōḥ sādhyalakṣaṇayuktayōḥ saṁyōgō'pyasādhyatāṁ yāti| ata ēva saṁyōgāddhētōḥ sādhyāsādhyasamāgamamapyasādhyaṁ vidyāt| tathā yō'sādhyō vyādhiḥ sa na kadācidapi sādhyatāmēti| sādhyaḥ punarasādhyatāmēti|| 28||

Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29

pādāpacārāddaivācca yāntavasthāntaraṁ gadāḥ||29||

View original

पादापचाराद्दैवाच्च यान्तवस्थान्तरं गदाः||२९||

🔊 Audio coming soon

kathamityāha- pādāpacārādityādi| pādāpacārō yathōktānāmaṅgānāmaparipūrṇatvam| athavā sarva ēva vyādhayaḥ pādanirapēkṣā ēva daivāddhētōravasthāntaraṁ svarūpādvilakṣaṇatāṁ yānti| daivamanyajanmakr̥taṁ karma|| 29||

Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30

varamāśīviṣaviṣaṁ dīptamagnimayō'pi vā| upayuñjīta na tvarttādāmiṣaṁ kr̥paṇājjanāt||30||

View original

वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा| उपयुञ्जीत न त्वर्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्||३०||

🔊 Audio coming soon

vaidyasyānuṣṭhēyaprasaṅga idamapyāha- varamityādi| varamāśīviṣāṇāṁ daṁṣṭriṇāṁ viṣamupayuktam| dīptō vā'gnirupayuktaḥ| dīptāmayō'pi vā upayuktaṁ śarīrēṇa saṁyōgaṁ nītam| na tu kr̥paṇājjanādāmiṣamarthādikamupayuktam| athavā āśīviṣāśca varam| viṣaśca varam|| 30||

Adhikarana antya (2) · Śloka 2

varō bhūtadayā dharma ityārttēṣu bhiṣagvaraḥ| varttatē yastu siddhārthaḥ sa sarvamativarttatē||31|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śiṣyōpanayanīyō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||

View original

वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः| वर्त्तते यस्तु सिद्धार्थः स सर्वमतिवर्त्तते||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||

🔊 Audio coming soon

iti yō bhiṣagvaidyaḥ bhūtadayā varaḥ śrēṣṭhō dharmaḥ iti viditvā'rttēṣu rōgiṣu varttatē, sa siddhārthaḥ arthasiddhyā yuktaḥ sarvaṁ sadācāraṁ janamativarttatē tēṣāmupari bhavatītyarthaḥ|| 31|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā-maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ||2||

2. śiṣyōpanayanīyaḥ — Ashtanga Sangraha | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi