Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athā'taḥ śiṣyōpanayanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथाऽतः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
tantrārthaṁ sarvaṁ pūrvasminnadhyāyē sūtrayitvā ēvaṁvidhaḥ śiṣyaḥ tantraṁ śikṣayitavya iti pradarśanārthamadhyāya ārabhyatē- athāta iti| athēti sarvādhyāyēṣu maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantaryē| `adhikr̥tya kr̥tē grantha' iti chapratyayaḥ|| 1||
Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2
gurubhaktō'bhiyuktō'tiyuktō dhīsmr̥tipāṭavaiḥ|
r̥jvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ|
brahmacārī jitadvandvō dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ|
ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklō lajjāśaucakulānvitaḥ|
śiṣyō'dhyāpyō gatō yāvadantaṁ tantrārthakarmaṇām||2||
View original
गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः|
ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः|
ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः|
षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः|
शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्||२||
gurubhaktatvādiyuktaḥ śiṣyō'dhyāpyaḥ śikṣayitavyaḥ| ātantrārthakarmaṇāmantagamanāt| tantrāntaḥ tantrapāṭhaniṣpattiḥ| arthāntaḥ tantrāvabōdhaḥ| karmāntō jñātasya śāstrasya lakṣyē niyōgaḥ| gurōrupādhyāyasya bhaktaḥ sēvātatparaḥ| abhiyuktaḥ śāstravijñānē yatnaparaḥ| tathā dhīsmr̥tipāṭavairatiyuktaḥ atiśayēna yuktaḥ dhīrgrahaṇaśaktiḥ smr̥tiḥ smaraṇaṁ pāṭavamindriyasauṣṭhavam| spaṣṭamukhaḥ spaṣṭanāśaḥ spaṣṭanētraḥ| tanunakhaḥ snigdhanakhaḥ| tanutvak snigdhatvak| brahmacārī nirvyavāyaḥ| jitadvandvō nirdōṣaḥ| dhīrō vigatabhīḥ| sādhuśīlaḥ saccaritaḥ| sthiraḥ acapalasvabhāvaḥ| ṣaṇmāsānupādhyāyanikaṭē uṣitaḥ ētāvatā hi sādhvasādhusvabhāvatāṁ śiṣyasyōpādhyāyō'dhigacchati| śaklaḥ priyaṁvadaḥ| lajjayānvitaḥ śaucēna ca śārīramānasayā śuddhyā samanvitaḥ sukulīnaḥ|| 2||
Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3
nā'kālavidyutstanitē bhūkampē rāhudarśanē|
pañcadaśyāmacandrāyāṁ parōkṣē vā gurōḥ paṭhēt||3||
View original
नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने|
पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्||३||
sa ca śiṣyaḥ akālavidyudādiṣu na paṭhēt| akālavidyudyā varṣākālādanyasmin kālē dr̥ṣṭā, tadvadakālastanitam| stanitaṁ mēghaśabdaḥ| bhūkamparāhudarśanē prasiddhē| acandrā pañcadaśī amāvāsyā yā kuhūrityucyatē| gurāvanavasthitē na paṭhēt| ētāvatā hi duḥśikṣitō bhavati|| 3||
Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4
nāvicchhinnapadaṁ nātimandaṁ nātyuccanīcakaiḥ||4||
View original
नाविच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः||४||
tathā avicchinnapadaṁ na paṭhēt saṁhitayā na paṭhēt| tathā hi visandhyabhyāsō bhavati| atimandamatistabdhañca na paṭhēt| iti prayatnaviśēṣaḥ| nātyuccairnātinīcaiśca iti svaraviśēṣaḥ|| 4||
Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5
hīnānyavēṣa ācāryaṁ paryupāsīta rājavat|
śayīta supta ēvāsminnuttiṣṭhētāsya pūrvataḥ|
na brūyātkēvalaṁ nāma nā'sādhvapi vināṭayēt||5||
View original
हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्|
शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः|
न ब्रूयात्केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्||५||
anyaccēdaṁ śiṣyaḥ kuryāt| rājavannr̥pavaccācāryaṁ paryupāsīta sēvēta| kimbhūtaḥ? hīnānyavēṣaḥ prakaraṇādguruta ēva hīnavēṣaḥ| guruvēṣāt svalpavēṣaḥ, anyavēṣaḥ visadr̥śavēṣaḥ| tathā asmin gurau supta ēva śayīta nāsuptē svapyāt| asya ca gurōḥ pūrvataḥ pūrvamuttiṣṭhēt asmin śayanādanutthita ēvōttiṣṭhēt| anyacca tasya gurōḥ kēvalaṁ pūjāvācakōpapadarahitaṁ nāma na kīrtayēnna kēvalaṁ nāma brūyāt| yāvadasādhvapi na vināṭayēt gurukr̥tāṁ durīhāmupahāsapūrvakaṁ nānukuryādityarthaḥ|| 5||
Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6
abhēdyō'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnr̥taḥ priyadarśanaḥ|
bahuśrutaḥ kālavēdī jñātagranthō'rthaśāstravit|
anāthān rōgiṇō yaśca putravatsamupācarēt|
guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnutē||6||
View original
अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः|
बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्|
अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत्समुपाचरेत्|
गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते||६||
sa ca śiṣyaḥ abhēdyatvādiguṇayōgādbhiṣakchabdaḥ bhiṣagiti nāma aśnutē prāpnōti| abhēdyaḥ paraiḥ prativāditadhūrttādibhiradhr̥ṣyaḥ| anuddhataḥ prasiddhaḥ| stabdhaḥ cirakārī| sūnr̥taḥ sukhōpagamanīyaḥ| priyadarśanaḥ sumukhaḥ suvēṣaśca| bahuśrutaḥ prasiddhaḥ| kālavēdī rōgiṇō'nyasya cāvasthāsvabhāvaviśēṣaṁ jānāti| jñātagranthaḥ abhyastaśāstraḥ| tathā śāstrārthajñaścikitsitaśca| yaśca śiṣyaḥ anāthān svāmibāndhavādyabhāvānnirupāyān vyādhitān| putrasnēhēna paripālayēt guruṇā yōgyatvāccikitsākaraṇē samanujñātaḥ| sa bhiṣakchabdamaśnutē|| 6||
Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7
yastu kēvalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ|
sa muhyatyāturaṁ prāpya prāpya bhīrurivāhavam||7||
View original
यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः|
स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्||७||
yaḥ punaḥ kēvalaśāstrajñaḥ karmasu cikitsitēṣvapariniṣṭhitaḥ avijñātayāthātaththaḥ sa āturaṁ prāpya muhyati| yathā bhīrurāhavaṁ saṁgrāmaṁ prāpya muhyati| na hyāturasya granthapadārthavākyārthāvabōdhād rōgōpaśamaḥ|| 7||
Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8
yaḥ punaḥ kurutē karma dhārṣṭyācchāstravivarjitaḥ|
sa satsu garhāmāpnōti vadhaṁ carcchati rājataḥ||8||
View original
यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्जितः|
स सत्सु गर्हामाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः||८||
yaḥ punaḥ bhiṣagābhāsaḥ śāstrārthajñānēnaiva rahitaḥ dhārṣṭyāt cikitsāṁ karōti sa satsu sādhuṣu madhyē garhāṁ prāpnōti rājataśca vadham| yataḥ sa rājyakaṇṭakatvādrājñā vadhyaḥ āmnātaḥ śāstrāntarē|| 8||
Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9
hētau liṅgē praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē|
jñānaṁ caturvidhaṁ yasya sa rājārhō bhiṣaktamaḥ||9||
View original
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे|
ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||९||
bhiṣagdōṣānuktvā bhiṣagguṇānāha-hētāvityādi| catuḥprakāraṁ yasya jñānaṁ sa bhiṣaktamō rājārhaḥ| bhiṣajaścikitsājñāna-yōgādatiśayaḥ| hētau nidānē, liṅgē lakṣaṇē| praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē naṣṭō rōgō yathā na punarjāyata iti jñānacāturvidhyam|| 9||
Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10
śastraṁ śāstrāṇi salilaṁ guṇādōṣapravr̥ttayē|
pātrāpēkṣīṇyataḥ prajñāṁ bāhuśrutyēna br̥ṁhayēt||10||
View original
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणादोषप्रवृत्तये|
पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्||१०||
anyat bhiṣajā kiṁ kāryam? bāhuśrutyēna prabhūtaśāstraśravaṇēna prajñāṁ prajñānaṁ br̥ṁhayēt| yatō dr̥ṣṭaṁ guṇadōṣakaraṇaṁ bhāvāḥ pātramapēkṣantē| tathā ca śastraṁ śauryayuktē pātrē sthitaṁ kāryakaraṁ bhavati, bhīrau ca dōṣakaram| ēvaṁ śāstrasalilē'pi parikalpanīyē| bāhuśrutyōpabr̥ṁhitaprajñē sthitaṁ śāstraṁ śōbhanatāṁ yātītyarthaḥ|| 10||
Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11
pradīpabhūtaṁ śāstraṁ hi darśanaṁ vipulā matiḥ|
tābhyāmbhiṣaksuyuktābhyāñcikitsannāparādhyati||11||
View original
प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः|
ताभ्याम्भिषक्सुयुक्ताभ्याञ्चिकित्सन्नापराध्यति||११||
kimarthaṁ prajñāmupabr̥ṁhayēdityata āha-pradīpabhūtamityādi| śāstrapradīpayōḥ sādr̥śyam| vistīrṇā matirdr̥ṣṭyā samānā| yathā pradīpōpabr̥ṁhītā dr̥ṣṭirbhāvagrahaṇē samarthā bhavatyēvaṁ śāstrōpabr̥ṁhitā vipulā matiścikitsitayōgyā| ēvaṁ hi cikitsānnāparādhavān bhavati|| 11||
Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12
āhūta ēva yō yāti suvēṣaḥ sunimittataḥ|
gatvā'turārthādanyatra na nidhattē manaḥ kvacit|
vyādhīn parīkṣatē samyaṅnidānādiviśēṣataḥ|
hrēpaṇīyāṁ ca tadvārttāṁ na prakāśayatē bahiḥ|
sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan|
jānāti cōpacarituṁ sa vaidyaḥ siddhimaśnutē||12||
View original
आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः|
गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्|
व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः|
ह्रेपणीयां च तद्वार्त्तां न प्रकाशयते बहिः|
सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्|
जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते||१२||
kimbhūtaśca vaidyaḥ siddhiṁ prāpnōtītyāha-āhūta iti| ya āhūta ēvaturagr̥haṁ yāti| suvēṣaḥ dūtādivijñānīyōktakucēlādivēṣarahitaḥ| sunimittatō yāti durnimittaṁ dr̥ṣṭvā nayātītyarthaḥ| gatvā cāturārthaṁ varjayitvā'nyatra manō na nidhattē| āturārthō nidānādibhiḥ paṁcabhiḥ viśēṣairvyādhiparīkṣaṇaṁ tadyōgyā ca cikitsā| hrēpaṇīyāṁ gōpyāṁ lajjāvahāṁ cāturavārtāṁ bahirjanasaṁsadi na prakāśayēt| āturasyāpi jhaṭiti na prakāśayēt īdr̥śī tavōpagatā pīḍēti| ēvaṁ hyāturasya vyādhisvarūpaṁ kathayatō bhiṣajaḥ kadāciccikitsāhānirbhavati| kriyākālaṁ cikitsākālamatyajannupacarituṁ cikitsituṁ ca yō jānāti cikitsāmārgē spaṣṭavikalpayōgyā buddhirityarthaḥ| ēvambhūtō vaidyō rōgōpaśamalakṣaṇāṁ siddhiṁ prāpnōti|
Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13
nāvadītā'miṣaṁ strībhyastadadhyakṣē parāṅmukhē|
tābhiśca rahasi sthānaṁ parihāsaṁ ca varjayēt||13||
View original
नावदीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे|
ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्||१३||
ētat prasaṅgēnaiva vaidyēnēdamanuṣṭhēyaṁ nēdamanuṣṭhēyamityāha-nādadītēti| parastrībhya āmiṣamarthādikaṁ nā''dadīta na gr̥hṇīyāt| `āmiṣaṁ bhōgyavastuni' iti kōśaḥ| tadadhyakṣē āmiṣadātr̥yōṣidrakṣādhikr̥tē parāṅmukhē parōkṣē tābhiḥ strībhiśca rahasi ēkāntē sthitiṁ parihāsañca varjayēt|| 13 ||
Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14
ārttaṁ ca nr̥pasadvaidyairdviṣṭaṁ taddvēṣiṇaṁ dviṣam|
caṇḍaṁ śōkāturaṁ bhīruṁ kr̥taghnaṁ vaidyamāninam|
hīnōpakaraṇaṁ vyagramavidhēyaṁ gatāyuṣam||14||
View original
आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्द्वेषिणं द्विषम्|
चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्|
हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||१४||
ārttaṁ rōgiṇañcaivambhūtaṁ bhiṣagvarjayēt| kimbhūtam? nr̥pēṇa rājñā dviṣṭaṁ sadvaidyaiśca| athavā nr̥pēṇa sadbhiśca vaidyaiśca| taddvēṣiṇaṁ tān nr̥pasadvaidyān yō dvēṣṭi tam| dviṣaṁ śatruṁ ca na cikitsēt| caṇḍaṁ darpiṇam| śōkāturādayaḥ prasiddhāḥ| vaidyamāninaṁ avaidyō'pi yō vaidyamātmānaṁ manyatē svamatēnauṣadhaṁ karōtītyarthaḥ| hīnōpakaraṇaṁ hīnacikitsāṅgam| vyagraṁ kāryabahulam| avidhēyaṁ bhiṣajaḥ| gatāyuṣaṁ riṣṭajñānēna|| 14||
Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15
jijīviṣurvyādhitō'pi pūrvōktaguṇavarjitān|
kriyāvikriyiṇō vaidyān mr̥tyōragrēsarā hi tē||15||
View original
जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्|
क्रियाविक्रियिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते||१५||
na kēvalaṁ bhiṣagēvambhūtamāturaṁ varjayēt yāvadāturō'pi jīvitumicchuḥ pūrvōktavaidyaguṇavarjitān vaidyāṁstyajēt| kriyāvikrayiṇaḥ paṇyacikitsakān| tē hi mr̥tyōragrēsarāḥ purassarāḥ puruṣāḥ, padātayaḥ|| 15||
Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rōgī pādacatuṣṭayam|
cikitsitasya nirdiṣṭaṁ pratyēkaṁ taccaturguṇam||16||
View original
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्|
चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||१६||
cikitsāyāḥ prakr̥tatvāt idamucyatē-bhiṣagityādi| cikitsitasya rōgōpaśamalakṣaṇasya pādacatuṣṭayamaṅgacatuṣṭayamuktam| pratyēkaṁ taccaturguṇam| upasthātā paricārakaḥ|| 16||
Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17
dakṣastīrthāttaśāstrārthō dr̥ṣṭakarmā śucirbhiṣak||17||
View original
दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्||१७||
bhiṣak vaidyaścaturguṇaḥ| dakṣaścaturaḥ| tīrthāttaśāstrārthaḥ upādhyāyāt prāptaśāstrasvarūpaḥ| dr̥ṣṭakarmā bahuśaścikitsitarōgaḥ| śuciḥ śarīrēṇa manasā vā|| 17||
Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18
bahukalpaṁ bahuguṇaṁ sampannaṁ yōgyamauṣadham||18||
View original
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||१८||
auṣadhamapi caturvidham| bahukalpaṁ bahavaḥ kalpāḥ svarasakvāthacūrṇādikāḥ kalpanā yasya na tu lavaṇavadēkakalpam| bahavō guṇāḥ sattvādayō yasya tadbahuguṇam| sampannaṁ pākasaṁskārādiyuktam| yōgyaṁ rōgasya rōgiṇaśca dēśakālādyavasthāpēkṣayā|| 18||
Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19
anuraktaḥ śucirdakṣō buddhimān paricārakaḥ||19||
View original
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः||१९||
upasthātā'pi caturvidhaḥ| āturasyānuraktaḥ| śucirdakṣau vyākhyātau| buddhimān prasiddhaḥ|| 19||
Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20
āḍhyō rōgī bhiṣagvaśyō jñāpakassattvavānapi||20||
View original
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकस्सत्त्ववानपि||२०||
rōgyapi caturvidhaḥ| āḍhyō dhanavān| vaidyavaśyaḥ| jñāpakaḥ vaidyaṁ rōgāhāravihārādīnāmanvayavyatirēkaṁ bōdhayituṁ samarthaḥ| sattvavānabhīruḥ|| 20||
Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21
yadvaidyē viguṇē pādā guṇavantō'pyanarthakāḥ|
sa pādahīnānapyārttān guṇavān yacca yāpayēt|
cikitsāyāstamēvātaḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ viduḥ||21||
View original
यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः|
स पादहीनानप्यार्त्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्|
चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः||२१||
cikitsāyāśca yadyapi kāraṇaṁ catuṣṭayamuktaṁ tathāpi vaidya ēva pradhānaṁ kāraṇam| kutaḥ? āha- yadvaidya iti| yadyasmādvaidyē viguṇē yathōktaguṇarahitē, śēṣāstrayaḥ pādāḥ guṇavantō yathōktaguṇā apyanarthakāḥ| ayamaparō hētuḥ- yacca yasmāt ca vaidyō guṇavān pādahīnānapyārtān yāpayēt maraṇādrakṣati| atō'pi tamēva pradhānam kāraṇaṁ vidurvidvāṁsaḥ||21||
Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22
sādhyō'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punastridhā|
susādhyaḥ kr̥cchrasādhyaśca vyāpyō yaścānupakramaḥ||22||
View original
साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनस्त्रिधा|
सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च व्याप्यो यश्चानुपक्रमः||२२||
cikitsā prakr̥tā| sā ca vyādhērnāśanam| ata ucyatē, dvividhō vyādhiḥ sādhyō'sādhyaśca| sādhyō dvividhaḥ sukhasādhyaḥ kr̥cchhrasādhyaśca| asādhyō'pi dvividhaḥ yāpyaḥ anupakramaścēti|| 22||
Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23
sarvauṣadhakṣamē dēhē yūnaḥ puṁsō jitātmanaḥ|
amarmagō'lpahētvagrarūparūpō'nupadravaḥ|
atulyadūṣyadēśartuprakr̥tiḥ pādasmpadi|
grahēṣvanuguṇēṣvēkadōṣamārgō navaḥ sukhaḥ|
sukhasādhyaḥ sukhōpāyaḥ kālēnālpēna sādhyatē||23||
View original
सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः|
अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः|
अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादस्म्पदि|
ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः|
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते||२३||
sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyatē| sarvauṣadhakṣamē dēhē utpannō vyādhiḥ sukhaḥ sukhasādhyaḥ| yūnaḥ taruṇasya| puṁsaḥ puruṣasya| jitātmanō jitēndriyasya gēyaśabdādīnāmalōlupasya dēha utpannaḥ| anyacca kimbhūtaḥ? amarmagaḥ hr̥t kaṇṭhādipīḍākaraṇē asamarthaḥ| svalpanidānaḥ svalpapūrvarūpaḥ svalpalakṣaṇaśca susādhyaḥ| tathōpadravarahitaḥ utpannē vyādhāvutpannaṁ duḥkhānubandhivyādhyantaramupadravaśabdēnōcyatē| tathā atulyadūṣyaḥ yasmin vyādhau visadr̥śēna dōṣēṇa dūṣitō dūṣyaḥ| yathā ślēṣmaṇā śītēna raktamuṣṇaṁ dūṣitam| tathā atulyadēśō vyādhiḥ, yathā ānūpadēśē pittasambhūtaḥ| atulyarturyathā śaradi kaphōdbhavaḥ| atulyaprakr̥tiryathā pittaprakr̥tēḥ ślēṣmasambhavaḥ| pādasampadyaṅgacatuṣṭayaparipūrṇatvē sati vyādhiḥ sukhasādhyaḥ| tathā grahēṣu anuguṇēṣu anukūlarāśisthitēṣu| tathaikēna vātādīnāmanyatamēna dōṣēṇa yō jātaḥ tathā ēkamārgaḥ antarmārga ēva vā bahirmārga ēva vā| ētacca parastādvakṣyāmaḥ| tathā navaḥ| iti sukhasādhyasya lakṣaṇamuktam| tasyaiva sukhasādhyasya anvarthatā'pyucyatē| sukhasādhyō yaḥ sukhōpāyaḥ svalpōpāya ityalpēna ca kālēna siddhyati|| 23||
Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24
kr̥cchrairupāyaiḥ kr̥cchrastu mahadbhiśca cirēṇa vā|
asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ||24||
View original
कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण वा|
असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः||२४||
kr̥cchrasādhyastu kr̥cchraiḥ suduṣkarairupāyairmahadbhiḥ prabhūtaiścirēṇa ca siddhyati| asādhyaliṅgāni yathāsvaṁ vakṣyamāṇāni| taiḥ saṅkīrṇō miśritaḥ| tathā śastrādikaṁ sādhanamupāyō yasya| ādigrahaṇēnāgnikṣārādīnāṁ grahaṇamiti kr̥cchrasādhyalakṣaṇāni|| 24||
Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25
śēṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyō viparyayē|
dattvā'lpaṁ sukhamalpēna hētunā sa pratanyatē|
yāti nāśēṣatāṁ rōgaḥ karmajō niyatāyuṣaḥ|
prapatanniva viṣkambhairdhāryatē'trāturō hitaiḥ||25||
View original
शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये|
दत्त्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते|
याति नाशेषतां रोगः कर्मजो नियतायुषः|
प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः||२५||
yāpya ucyatē- śēṣatvādityādi| bāhulyēna viparyayē sādhyalakṣaṇaviparītatvē satyāyuṣō jīvitasya śēṣatvādakṣīṇatvānmārayitumasamarthaḥ| pathyairāhāravihārairyāpyaḥ| sa ca vyādhiḥ cikitsitēnālpaṁ sukhaṁ dattvā punaḥ sō'lpēnaiva hētunā pratanyatē vistīryatē| yataśca duṣkr̥takarmajō rōgō niyatāyuṣa utpannō na ca naśyati nāpi mārayati| atra ca yāpyē vyādhau āturō hitairāhāravihārādikairdhāryatē, yathā- prapatan pipatiṣuḥ kuḍyādirviṣkambhaiḥ stambhairdhāryatē| iti yāpyalakṣaṇāni|| 25||
Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26
parō'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyēyō'tivarttatē|
tasmādupēkṣya ēvāsau sthitō'tyantaviparyayē|
bhramamōhāratikarō dr̥ṣṭiriṣṭō'kṣanāśanaḥ||26||
View original
परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्त्तते|
तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये|
भ्रममोहारतिकरो दृष्टिरिष्टोऽक्षनाशनः||२६||
anupakramaṇalakṣaṇānyucyantē| paraścaiṣāṁ śēṣa asādhyaḥ pratyākhyēyaḥ san sarvāḥ kriyāḥ cikitsāḥ ativarttatē kuṇṭhayati| tasmātsukhasādhyalakṣaṇēbhyō'tyantaviparītatvē sthita upēkṣaṇīya ēva| tathā bhramādikaraḥ bhrama iva bhramaḥ cittasya bahusvarūpamavasthānam| mōhō vai caitanyam| aratiḥ kutracidanavasthitiḥ| tathā'kṣanāśanō darśanādīndriyanāśana| ityanukramalakṣaṇāni|
Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27
vyādhīn purā parīkṣaivamārabhēta tataḥ kriyām|
svārthavidyāyaśōhānimanyathā dhruvamāpnuyāt||27||
View original
व्याधीन् पुरा परीक्षैवमारभेत ततः क्रियाम्|
स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्||२७||
ityēvamanantarōktaprakārēṇa vyādhīn purā''turasaṁyōga ēva samīkṣya tataḥ kriyāṁ cikitsāmārabhēta| anyathaitadakurvan dhruvamavaśyaṁ svārthādihānimavāpnuyādaśnuvīta|| 27||
Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28
sādhyayōrapi saṁyōgō balinōryātyasādhyatām|
vidyādasādhyamēvātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam|
nāsādhyassādhyatāṁ yāti sādhyō yāti tvasādhyatām||28||
View original
साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्|
विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्|
नासाध्यस्साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्||२८||
vēdyasya parīkṣaṇīyaprasaṅgaḥ idamapyāha- sādhyayōrityādi| balinōrbalayuktayōḥ sādhyalakṣaṇayuktayōḥ saṁyōgō'pyasādhyatāṁ yāti| ata ēva saṁyōgāddhētōḥ sādhyāsādhyasamāgamamapyasādhyaṁ vidyāt| tathā yō'sādhyō vyādhiḥ sa na kadācidapi sādhyatāmēti| sādhyaḥ punarasādhyatāmēti|| 28||
Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29
pādāpacārāddaivācca yāntavasthāntaraṁ gadāḥ||29||
View original
पादापचाराद्दैवाच्च यान्तवस्थान्तरं गदाः||२९||
kathamityāha- pādāpacārādityādi| pādāpacārō yathōktānāmaṅgānāmaparipūrṇatvam| athavā sarva ēva vyādhayaḥ pādanirapēkṣā ēva daivāddhētōravasthāntaraṁ svarūpādvilakṣaṇatāṁ yānti| daivamanyajanmakr̥taṁ karma|| 29||
Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30
varamāśīviṣaviṣaṁ dīptamagnimayō'pi vā|
upayuñjīta na tvarttādāmiṣaṁ kr̥paṇājjanāt||30||
View original
वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा|
उपयुञ्जीत न त्वर्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्||३०||
vaidyasyānuṣṭhēyaprasaṅga idamapyāha- varamityādi| varamāśīviṣāṇāṁ daṁṣṭriṇāṁ viṣamupayuktam| dīptō vā'gnirupayuktaḥ| dīptāmayō'pi vā upayuktaṁ śarīrēṇa saṁyōgaṁ nītam| na tu kr̥paṇājjanādāmiṣamarthādikamupayuktam| athavā āśīviṣāśca varam| viṣaśca varam|| 30||
Adhikarana antya (2) · Śloka 2
varō bhūtadayā dharma ityārttēṣu bhiṣagvaraḥ|
varttatē yastu siddhārthaḥ sa sarvamativarttatē||31||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śiṣyōpanayanīyō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः|
वर्त्तते यस्तु सिद्धार्थः स सर्वमतिवर्त्तते||३१||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
iti yō bhiṣagvaidyaḥ bhūtadayā varaḥ śrēṣṭhō dharmaḥ iti viditvā'rttēṣu rōgiṣu varttatē, sa siddhārthaḥ arthasiddhyā yuktaḥ sarvaṁ sadācāraṁ janamativarttatē tēṣāmupari bhavatītyarthaḥ|| 31|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā-maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ||2||