Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athā'taḥ śiṣyōpanayanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथाऽतः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
2. śiṣyōpanayanīyaḥ
Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2
gurubhaktō'bhiyuktō'tiyuktō dhīsmr̥tipāṭavaiḥ| r̥jvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ| brahmacārī jitadvandvō dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ| ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklō lajjāśaucakulānvitaḥ| śiṣyō'dhyāpyō gatō yāvadantaṁ tantrārthakarmaṇām||2||
View original
गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः| ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः| ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः| षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः| शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3
nā'kālavidyutstanitē bhūkampē rāhudarśanē| pañcadaśyāmacandrāyāṁ parōkṣē vā gurōḥ paṭhēt||3||
View original
नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने| पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4
nāvicchhinnapadaṁ nātimandaṁ nātyuccanīcakaiḥ||4||
View original
नाविच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5
hīnānyavēṣa ācāryaṁ paryupāsīta rājavat| śayīta supta ēvāsminnuttiṣṭhētāsya pūrvataḥ| na brūyātkēvalaṁ nāma nā'sādhvapi vināṭayēt||5||
View original
हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्| शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः| न ब्रूयात्केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6
abhēdyō'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnr̥taḥ priyadarśanaḥ| bahuśrutaḥ kālavēdī jñātagranthō'rthaśāstravit| anāthān rōgiṇō yaśca putravatsamupācarēt| guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnutē||6||
View original
अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः| बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्| अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत्समुपाचरेत्| गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7
yastu kēvalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ| sa muhyatyāturaṁ prāpya prāpya bhīrurivāhavam||7||
View original
यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः| स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8
yaḥ punaḥ kurutē karma dhārṣṭyācchāstravivarjitaḥ| sa satsu garhāmāpnōti vadhaṁ carcchati rājataḥ||8||
View original
यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्जितः| स सत्सु गर्हामाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9
hētau liṅgē praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē| jñānaṁ caturvidhaṁ yasya sa rājārhō bhiṣaktamaḥ||9||
View original
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे| ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10
śastraṁ śāstrāṇi salilaṁ guṇādōṣapravr̥ttayē| pātrāpēkṣīṇyataḥ prajñāṁ bāhuśrutyēna br̥ṁhayēt||10||
View original
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणादोषप्रवृत्तये| पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11
pradīpabhūtaṁ śāstraṁ hi darśanaṁ vipulā matiḥ| tābhyāmbhiṣaksuyuktābhyāñcikitsannāparādhyati||11||
View original
प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः| ताभ्याम्भिषक्सुयुक्ताभ्याञ्चिकित्सन्नापराध्यति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12
āhūta ēva yō yāti suvēṣaḥ sunimittataḥ| gatvā'turārthādanyatra na nidhattē manaḥ kvacit| vyādhīn parīkṣatē samyaṅnidānādiviśēṣataḥ| hrēpaṇīyāṁ ca tadvārttāṁ na prakāśayatē bahiḥ| sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan| jānāti cōpacarituṁ sa vaidyaḥ siddhimaśnutē||12||
View original
आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः| गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्| व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः| ह्रेपणीयां च तद्वार्त्तां न प्रकाशयते बहिः| सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्| जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13
nāvadītā'miṣaṁ strībhyastadadhyakṣē parāṅmukhē| tābhiśca rahasi sthānaṁ parihāsaṁ ca varjayēt||13||
View original
नावदीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे| ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14
ārttaṁ ca nr̥pasadvaidyairdviṣṭaṁ taddvēṣiṇaṁ dviṣam| caṇḍaṁ śōkāturaṁ bhīruṁ kr̥taghnaṁ vaidyamāninam| hīnōpakaraṇaṁ vyagramavidhēyaṁ gatāyuṣam||14||
View original
आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्द्वेषिणं द्विषम्| चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्| हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15
jijīviṣurvyādhitō'pi pūrvōktaguṇavarjitān| kriyāvikriyiṇō vaidyān mr̥tyōragrēsarā hi tē||15||
View original
जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्| क्रियाविक्रियिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rōgī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṁ pratyēkaṁ taccaturguṇam||16||
View original
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्| चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17
dakṣastīrthāttaśāstrārthō dr̥ṣṭakarmā śucirbhiṣak||17||
View original
दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18
bahukalpaṁ bahuguṇaṁ sampannaṁ yōgyamauṣadham||18||
View original
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19
anuraktaḥ śucirdakṣō buddhimān paricārakaḥ||19||
View original
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20
āḍhyō rōgī bhiṣagvaśyō jñāpakassattvavānapi||20||
View original
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकस्सत्त्ववानपि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21
yadvaidyē viguṇē pādā guṇavantō'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārttān guṇavān yacca yāpayēt| cikitsāyāstamēvātaḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ viduḥ||21||
View original
यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः| स पादहीनानप्यार्त्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्| चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22
sādhyō'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punastridhā| susādhyaḥ kr̥cchrasādhyaśca vyāpyō yaścānupakramaḥ||22||
View original
साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनस्त्रिधा| सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च व्याप्यो यश्चानुपक्रमः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23
sarvauṣadhakṣamē dēhē yūnaḥ puṁsō jitātmanaḥ| amarmagō'lpahētvagrarūparūpō'nupadravaḥ| atulyadūṣyadēśartuprakr̥tiḥ pādasmpadi| grahēṣvanuguṇēṣvēkadōṣamārgō navaḥ sukhaḥ| sukhasādhyaḥ sukhōpāyaḥ kālēnālpēna sādhyatē||23||
View original
सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः| अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः| अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादस्म्पदि| ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः| सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24
kr̥cchrairupāyaiḥ kr̥cchrastu mahadbhiśca cirēṇa vā| asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ||24||
View original
कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण वा| असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25
śēṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyō viparyayē| dattvā'lpaṁ sukhamalpēna hētunā sa pratanyatē| yāti nāśēṣatāṁ rōgaḥ karmajō niyatāyuṣaḥ| prapatanniva viṣkambhairdhāryatē'trāturō hitaiḥ||25||
View original
शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये| दत्त्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते| याति नाशेषतां रोगः कर्मजो नियतायुषः| प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26
parō'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyēyō'tivarttatē| tasmādupēkṣya ēvāsau sthitō'tyantaviparyayē| bhramamōhāratikarō dr̥ṣṭiriṣṭō'kṣanāśanaḥ||26||
View original
परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्त्तते| तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये| भ्रममोहारतिकरो दृष्टिरिष्टोऽक्षनाशनः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27
vyādhīn purā parīkṣaivamārabhēta tataḥ kriyām| svārthavidyāyaśōhānimanyathā dhruvamāpnuyāt||27||
View original
व्याधीन् पुरा परीक्षैवमारभेत ततः क्रियाम्| स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28
sādhyayōrapi saṁyōgō balinōryātyasādhyatām| vidyādasādhyamēvātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyassādhyatāṁ yāti sādhyō yāti tvasādhyatām||28||
View original
साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्| विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्| नासाध्यस्साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29
pādāpacārāddaivācca yāntavasthāntaraṁ gadāḥ||29||
View original
पादापचाराद्दैवाच्च यान्तवस्थान्तरं गदाः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30
varamāśīviṣaviṣaṁ dīptamagnimayō'pi vā| upayuñjīta na tvarttādāmiṣaṁ kr̥paṇājjanāt||30||
View original
वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा| उपयुञ्जीत न त्वर्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antya (2) · Śloka 2
varō bhūtadayā dharma ityārttēṣu bhiṣagvaraḥ| varttatē yastu siddhārthaḥ sa sarvamativarttatē||31|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śiṣyōpanayanīyō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः| वर्त्तते यस्तु सिद्धार्थः स सर्वमतिवर्त्तते||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon