Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాఽతః శిష్యోపనయనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथाऽतः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
తంత్రార్థం సర్వం పూర్వస్మిన్నధ్యాయే సూత్రయిత్వా ఏవంవిధః శిష్యః తంత్రం శిక్షయితవ్య ఇతి ప్రదర్శనార్థమధ్యాయ ఆరభ్యతే- అథాత ఇతి| అథేతి సర్వాధ్యాయేషు మంగలార్థః| తథా అత ఇత్యానంతర్యే| `అధికృత్య కృతే గ్రంథా ఇతి ఛప్రత్యయః|| 1||
Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2
గురుభక్తోఽభియుక్తోఽతియుక్తో ధీస్మృతిపాటవైః| ఋజ్వాస్యనాసానయనస్తనుస్నిగ్ధనఖచ్ఛవిః| బ్రహ్మచారీ జితద్వంద్వో ధీరః సుచరితః స్థిరః| షణ్మాసానుషితః శక్లో లజ్జాశౌచకులాన్వితః| శిష్యోఽధ్యాప్యో గతో యావదంతం తంత్రార్థకర్మణాం||2||
गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः| ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः| ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः| षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः| शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
గురుభక్తత్వాదియుక్తః శిష్యోఽధ్యాప్యః శిక్షయితవ్యః| ఆతంత్రార్థకర్మణామంతగమనాత్| తంత్రాంతః తంత్రపాఠనిష్పత్తిః| అర్థాంతః తంత్రావబోధః| కర్మాంతో జ్ఞాతస్య శాస్త్రస్య లక్ష్యే నియోగః| గురోరుపాధ్యాయస్య భక్తః సేవాతత్పరః| అభియుక్తః శాస్త్రవిజ్ఞానే యత్నపరః| తథా ధీస్మృతిపాటవైరతియుక్తః అతిశయేన యుక్తః ధీర్గ్రహణశక్తిః స్మృతిః స్మరణం పాటవమింద్రియసౌష్ఠవం| స్పష్టముఖః స్పష్టనాశః స్పష్టనేత్రః| తనునఖః స్నిగ్ధనఖః| తనుత్వక్ స్నిగ్ధత్వక్| బ్రహ్మచారీ నిర్వ్యవాయః| జితద్వంద్వో నిర్దోషః| ధీరో విగతభీః| సాధుశీలః సచ్చరితః| స్థిరః అచపలస్వభావః| షణ్మాసానుపాధ్యాయనికటే ఉషితః ఏతావతా హి సాధ్వసాధుస్వభావతాం శిష్యస్యోపాధ్యాయోఽధిగచ్ఛతి| శక్లః ప్రియంవదః| లజ్జయాన్వితః శౌచేన చ శారీరమానసయా శుద్ధ్యా సమన్వితః సుకులీనః|| 2||
Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3
నాఽకాలవిద్యుత్స్తనితే భూకంపే రాహుదర్శనే| పంచదశ్యామచంద్రాయాం పరోక్షే వా గురోః పఠేత్||3||
नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने| पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्||३||
🔊 Audio coming soon
స చ శిష్యః అకాలవిద్యుదాదిషు న పఠేత్| అకాలవిద్యుద్యా వర్షాకాలాదన్యస్మిన్ కాలే దృష్టా, తద్వదకాలస్తనితం| స్తనితం మేఘశబ్దః| భూకంపరాహుదర్శనే ప్రసిద్ధే| అచంద్రా పంచదశీ అమావాస్యా యా కుహూరిత్యుచ్యతే| గురావనవస్థితే న పఠేత్| ఏతావతా హి దుఃశిక్షితో భవతి|| 3||
Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4
నావిచ్ఛ్హిన్నపదం నాతిమందం నాత్యుచ్చనీచకైః||4||
नाविच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः||४||
🔊 Audio coming soon
తథా అవిచ్ఛిన్నపదం న పఠేత్ సంహితయా న పఠేత్| తథా హి విసంధ్యభ్యాసో భవతి| అతిమందమతిస్తబ్ధంచ న పఠేత్| ఇతి ప్రయత్నవిశేషః| నాత్యుచ్చైర్నాతినీచైశ్చ ఇతి స్వరవిశేషః|| 4||
Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5
హీనాన్యవేష ఆచార్యం పర్యుపాసీత రాజవత్| శయీత సుప్త ఏవాస్మిన్నుత్తిష్ఠేతాస్య పూర్వతః| న బ్రూయాత్కేవలం నామ నాఽసాధ్వపి వినాటయేత్||5||
हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्| शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः| न ब्रूयात्केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
అన్యచ్చేదం శిష్యః కుర్యాత్| రాజవన్నృపవచ్చాచార్యం పర్యుపాసీత సేవేత| కింభూతః? హీనాన్యవేషః ప్రకరణాద్గురుత ఏవ హీనవేషః| గురువేషాత్ స్వల్పవేషః, అన్యవేషః విసదృశవేషః| తథా అస్మిన్ గురౌ సుప్త ఏవ శయీత నాసుప్తే స్వప్యాత్| అస్య చ గురోః పూర్వతః పూర్వముత్తిష్ఠేత్ అస్మిన్ శయనాదనుత్థిత ఏవోత్తిష్ఠేత్| అన్యచ్చ తస్య గురోః కేవలం పూజావాచకోపపదరహితం నామ న కీర్తయేన్న కేవలం నామ బ్రూయాత్| యావదసాధ్వపి న వినాటయేత్ గురుకృతాం దురీహాముపహాసపూర్వకం నానుకుర్యాదిత్యర్థః|| 5||
Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6
అభేద్యోఽనుద్ధతః స్తబ్ధః సూనృతః ప్రియదర్శనః| బహుశ్రుతః కాలవేదీ జ్ఞాతగ్రంథోఽర్థశాస్త్రవిత్| అనాథాన్ రోగిణో యశ్చ పుత్రవత్సముపాచరేత్| గురుణా సమనుజ్ఞాతః స భిషక్ఛబ్దమశ్నుతే||6||
अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः| बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्| अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत्समुपाचरेत्| गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते||६||
🔊 Audio coming soon
స చ శిష్యః అభేద్యత్వాదిగుణయోగాద్భిషక్ఛబ్దః భిషగితి నామ అశ్నుతే ప్రాప్నోతి| అభేద్యః పరైః ప్రతివాదితధూర్త్తాదిభిరధృష్యః| అనుద్ధతః ప్రసిద్ధః| స్తబ్ధః చిరకారీ| సూనృతః సుఖోపగమనీయః| ప్రియదర్శనః సుముఖః సువేషశ్చ| బహుశ్రుతః ప్రసిద్ధః| కాలవేదీ రోగిణోఽన్యస్య చావస్థాస్వభావవిశేషం జానాతి| జ్ఞాతగ్రంథః అభ్యస్తశాస్త్రః| తథా శాస్త్రార్థజ్ఞశ్చికిత్సితశ్చ| యశ్చ శిష్యః అనాథాన్ స్వామిబాంధవాద్యభావాన్నిరుపాయాన్ వ్యాధితాన్| పుత్రస్నేహేన పరిపాలయేత్ గురుణా యోగ్యత్వాచ్చికిత్సాకరణే సమనుజ్ఞాతః| స భిషక్ఛబ్దమశ్నుతే|| 6||
Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7
యస్తు కేవలశాస్త్రజ్ఞః కర్మస్వపరినిష్ఠితః| స ముహ్యత్యాతురం ప్రాప్య ప్రాప్య భీరురివాహవం||7||
यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः| स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्||७||
🔊 Audio coming soon
యః పునః కేవలశాస్త్రజ్ఞః కర్మసు చికిత్సితేష్వపరినిష్ఠితః అవిజ్ఞాతయాథాతథ్థః స ఆతురం ప్రాప్య ముహ్యతి| యథా భీరురాహవం సంగ్రామం ప్రాప్య ముహ్యతి| న హ్యాతురస్య గ్రంథపదార్థవాక్యార్థావబోధాద్ రోగోపశమః|| 7||
Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8
యః పునః కురుతే కర్మ ధార్ష్ట్యాచ్ఛాస్త్రవివర్జితః| స సత్సు గర్హామాప్నోతి వధం చర్చ్ఛతి రాజతః||8||
यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्जितः| स सत्सु गर्हामाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः||८||
🔊 Audio coming soon
యః పునః భిషగాభాసః శాస్త్రార్థజ్ఞానేనైవ రహితః ధార్ష్ట్యాత్ చికిత్సాం కరోతి స సత్సు సాధుషు మధ్యే గర్హాం ప్రాప్నోతి రాజతశ్చ వధం| యతః స రాజ్యకంటకత్వాద్రాజ్ఞా వధ్యః ఆమ్నాతః శాస్త్రాంతరే|| 8||
Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9
హేతౌ లింగే ప్రశమనే రోగాణామపునర్భవే| జ్ఞానం చతుర్విధం యస్య స రాజార్హో భిషక్తమః||9||
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे| ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||९||
🔊 Audio coming soon
భిషగ్దోషానుక్త్వా భిషగ్గుణానాహ-హేతావిత్యాది| చతుఃప్రకారం యస్య జ్ఞానం స భిషక్తమో రాజార్హః| భిషజశ్చికిత్సాజ్ఞాన-యోగాదతిశయః| హేతౌ నిదానే, లింగే లక్షణే| ప్రశమనే రోగాణామపునర్భవే నష్టో రోగో యథా న పునర్జాయత ఇతి జ్ఞానచాతుర్విధ్యం|| 9||
Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10
శస్త్రం శాస్త్రాణి సలిలం గుణాదోషప్రవృత్తయే| పాత్రాపేక్షీణ్యతః ప్రజ్ఞాం బాహుశ్రుత్యేన బృంహయేత్||10||
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणादोषप्रवृत्तये| पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
అన్యత్ భిషజా కిం కార్యం? బాహుశ్రుత్యేన ప్రభూతశాస్త్రశ్రవణేన ప్రజ్ఞాం ప్రజ్ఞానం బృంహయేత్| యతో దృష్టం గుణదోషకరణం భావాః పాత్రమపేక్షంతే| తథా చ శస్త్రం శౌర్యయుక్తే పాత్రే స్థితం కార్యకరం భవతి, భీరౌ చ దోషకరం| ఏవం శాస్త్రసలిలేఽపి పరికల్పనీయే| బాహుశ్రుత్యోపబృంహితప్రజ్ఞే స్థితం శాస్త్రం శోభనతాం యాతీత్యర్థః|| 10||
Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11
ప్రదీపభూతం శాస్త్రం హి దర్శనం విపులా మతిః| తాభ్యాంభిషక్సుయుక్తాభ్యాంచికిత్సన్నాపరాధ్యతి||11||
प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः| ताभ्याम्भिषक्सुयुक्ताभ्याञ्चिकित्सन्नापराध्यति||११||
🔊 Audio coming soon
కిమర్థం ప్రజ్ఞాముపబృంహయేదిత్యత ఆహ-ప్రదీపభూతమిత్యాది| శాస్త్రప్రదీపయోః సాదృశ్యం| విస్తీర్ణా మతిర్దృష్ట్యా సమానా| యథా ప్రదీపోపబృంహీతా దృష్టిర్భావగ్రహణే సమర్థా భవత్యేవం శాస్త్రోపబృంహితా విపులా మతిశ్చికిత్సితయోగ్యా| ఏవం హి చికిత్సాన్నాపరాధవాన్ భవతి|| 11||
Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12
ఆహూత ఏవ యో యాతి సువేషః సునిమిత్తతః| గత్వాఽతురార్థాదన్యత్ర న నిధత్తే మనః క్వచిత్| వ్యాధీన్ పరీక్షతే సమ్యఙ్నిదానాదివిశేషతః| హ్రేపణీయాం చ తద్వార్త్తాం న ప్రకాశయతే బహిః| సహసా న చ తస్యాపి క్రియాకాలమహాపయన్| జానాతి చోపచరితుం స వైద్యః సిద్ధిమశ్నుతే||12||
आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः| गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्| व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः| ह्रेपणीयां च तद्वार्त्तां न प्रकाशयते बहिः| सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्| जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते||१२||
🔊 Audio coming soon
కింభూతశ్చ వైద్యః సిద్ధిం ప్రాప్నోతీత్యాహ-ఆహూత ఇతి| య ఆహూత ఏవతురగృహం యాతి| సువేషః దూతాదివిజ్ఞానీయోక్తకుచేలాదివేషరహితః| సునిమిత్తతో యాతి దుర్నిమిత్తం దృష్ట్వా నయాతీత్యర్థః| గత్వా చాతురార్థం వర్జయిత్వాఽన్యత్ర మనో న నిధత్తే| ఆతురార్థో నిదానాదిభిః పంచభిః విశేషైర్వ్యాధిపరీక్షణం తద్యోగ్యా చ చికిత్సా| హ్రేపణీయాం గోప్యాం లజ్జావహాం చాతురవార్తాం బహిర్జనసంసది న ప్రకాశయేత్| ఆతురస్యాపి ఝటితి న ప్రకాశయేత్ ఈదృశీ తవోపగతా పీడేతి| ఏవం హ్యాతురస్య వ్యాధిస్వరూపం కథయతో భిషజః కదాచిచ్చికిత్సాహానిర్భవతి| క్రియాకాలం చికిత్సాకాలమత్యజన్నుపచరితుం చికిత్సితుం చ యో జానాతి చికిత్సామార్గే స్పష్టవికల్పయోగ్యా బుద్ధిరిత్యర్థః| ఏవంభూతో వైద్యో రోగోపశమలక్షణాం సిద్ధిం ప్రాప్నోతి|
Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13
నావదీతాఽమిషం స్త్రీభ్యస్తదధ్యక్షే పరాఙ్ముఖే| తాభిశ్చ రహసి స్థానం పరిహాసం చ వర్జయేత్||13||
नावदीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे| ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏతత్ ప్రసంగేనైవ వైద్యేనేదమనుష్ఠేయం నేదమనుష్ఠేయమిత్యాహ-నాదదీతేతి| పరస్త్రీభ్య ఆమిషమర్థాదికం నాఽఽదదీత న గృహ్ణీయాత్| `ఆమిషం భోగ్యవస్తునీ ఇతి కోశః| తదధ్యక్షే ఆమిషదాతృయోషిద్రక్షాధికృతే పరాఙ్ముఖే పరోక్షే తాభిః స్త్రీభిశ్చ రహసి ఏకాంతే స్థితిం పరిహాసంచ వర్జయేత్|| 13 ||
Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14
ఆర్త్తం చ నృపసద్వైద్యైర్ద్విష్టం తద్ద్వేషిణం ద్విషం| చండం శోకాతురం భీరుం కృతఘ్నం వైద్యమానినం| హీనోపకరణం వ్యగ్రమవిధేయం గతాయుషం||14||
आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्द्वेषिणं द्विषम्| चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्| हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||१४||
🔊 Audio coming soon
ఆర్త్తం రోగిణంచైవంభూతం భిషగ్వర్జయేత్| కింభూతం? నృపేణ రాజ్ఞా ద్విష్టం సద్వైద్యైశ్చ| అథవా నృపేణ సద్భిశ్చ వైద్యైశ్చ| తద్ద్వేషిణం తాన్ నృపసద్వైద్యాన్ యో ద్వేష్టి తం| ద్విషం శత్రుం చ న చికిత్సేత్| చండం దర్పిణం| శోకాతురాదయః ప్రసిద్ధాః| వైద్యమానినం అవైద్యోఽపి యో వైద్యమాత్మానం మన్యతే స్వమతేనౌషధం కరోతీత్యర్థః| హీనోపకరణం హీనచికిత్సాంగం| వ్యగ్రం కార్యబహులం| అవిధేయం భిషజః| గతాయుషం రిష్టజ్ఞానేన|| 14||
Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15
జిజీవిషుర్వ్యాధితోఽపి పూర్వోక్తగుణవర్జితాన్| క్రియావిక్రియిణో వైద్యాన్ మృత్యోరగ్రేసరా హి తే||15||
जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्| क्रियाविक्रियिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते||१५||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం భిషగేవంభూతమాతురం వర్జయేత్ యావదాతురోఽపి జీవితుమిచ్ఛుః పూర్వోక్తవైద్యగుణవర్జితాన్ వైద్యాంస్త్యజేత్| క్రియావిక్రయిణః పణ్యచికిత్సకాన్| తే హి మృత్యోరగ్రేసరాః పురస్సరాః పురుషాః, పదాతయః|| 15||
Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16
భిషగ్ద్రవ్యాణ్యుపస్థాతా రోగీ పాదచతుష్టయం| చికిత్సితస్య నిర్దిష్టం ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణం||16||
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्| चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||१६||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సాయాః ప్రకృతత్వాత్ ఇదముచ్యతే-భిషగిత్యాది| చికిత్సితస్య రోగోపశమలక్షణస్య పాదచతుష్టయమంగచతుష్టయముక్తం| ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణం| ఉపస్థాతా పరిచారకః|| 16||
Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17
దక్షస్తీర్థాత్తశాస్త్రార్థో దృష్టకర్మా శుచిర్భిషక్||17||
दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
భిషక్ వైద్యశ్చతుర్గుణః| దక్షశ్చతురః| తీర్థాత్తశాస్త్రార్థః ఉపాధ్యాయాత్ ప్రాప్తశాస్త్రస్వరూపః| దృష్టకర్మా బహుశశ్చికిత్సితరోగః| శుచిః శరీరేణ మనసా వా|| 17||
Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18
బహుకల్పం బహుగుణం సంపన్నం యోగ్యమౌషధం||18||
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ఔషధమపి చతుర్విధం| బహుకల్పం బహవః కల్పాః స్వరసక్వాథచూర్ణాదికాః కల్పనా యస్య న తు లవణవదేకకల్పం| బహవో గుణాః సత్త్వాదయో యస్య తద్బహుగుణం| సంపన్నం పాకసంస్కారాదియుక్తం| యోగ్యం రోగస్య రోగిణశ్చ దేశకాలాద్యవస్థాపేక్షయా|| 18||
Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19
అనురక్తః శుచిర్దక్షో బుద్ధిమాన్ పరిచారకః||19||
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः||१९||
🔊 Audio coming soon
ఉపస్థాతాఽపి చతుర్విధః| ఆతురస్యానురక్తః| శుచిర్దక్షౌ వ్యాఖ్యాతౌ| బుద్ధిమాన్ ప్రసిద్ధః|| 19||
Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20
ఆఢ్యో రోగీ భిషగ్వశ్యో జ్ఞాపకస్సత్త్వవానపి||20||
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकस्सत्त्ववानपि||२०||
🔊 Audio coming soon
రోగ్యపి చతుర్విధః| ఆఢ్యో ధనవాన్| వైద్యవశ్యః| జ్ఞాపకః వైద్యం రోగాహారవిహారాదీనామన్వయవ్యతిరేకం బోధయితుం సమర్థః| సత్త్వవానభీరుః|| 20||
Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21
యద్వైద్యే విగుణే పాదా గుణవంతోఽప్యనర్థకాః| స పాదహీనానప్యార్త్తాన్ గుణవాన్ యచ్చ యాపయేత్| చికిత్సాయాస్తమేవాతః ప్రధానం కారణం విదుః||21||
यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः| स पादहीनानप्यार्त्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्| चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः||२१||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సాయాశ్చ యద్యపి కారణం చతుష్టయముక్తం తథాపి వైద్య ఏవ ప్రధానం కారణం| కుతః? ఆహ- యద్వైద్య ఇతి| యద్యస్మాద్వైద్యే విగుణే యథోక్తగుణరహితే, శేషాస్త్రయః పాదాః గుణవంతో యథోక్తగుణా అప్యనర్థకాః| అయమపరో హేతుః- యచ్చ యస్మాత్ చ వైద్యో గుణవాన్ పాదహీనానప్యార్తాన్ యాపయేత్ మరణాద్రక్షతి| అతోఽపి తమేవ ప్రధానం కారణం విదుర్విద్వాంసః||21||
Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22
సాధ్యోఽసాధ్య ఇతి వ్యాధిర్ద్విధా తౌ తు పునస్త్రిధా| సుసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యశ్చ వ్యాప్యో యశ్చానుపక్రమః||22||
साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनस्त्रिधा| सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च व्याप्यो यश्चानुपक्रमः||२२||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సా ప్రకృతా| సా చ వ్యాధేర్నాశనం| అత ఉచ్యతే, ద్వివిధో వ్యాధిః సాధ్యోఽసాధ్యశ్చ| సాధ్యో ద్వివిధః సుఖసాధ్యః కృచ్ఛ్హ్రసాధ్యశ్చ| అసాధ్యోఽపి ద్వివిధః యాప్యః అనుపక్రమశ్చేతి|| 22||
Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23
సర్వౌషధక్షమే దేహే యూనః పుంసో జితాత్మనః| అమర్మగోఽల్పహేత్వగ్రరూపరూపోఽనుపద్రవః| అతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిః పాదసంపది| గ్రహేష్వనుగుణేష్వేకదోషమార్గో నవః సుఖః| సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః కాలేనాల్పేన సాధ్యతే||23||
सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः| अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः| अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादस्म्पदि| ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः| सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
సుఖసాధ్యాదికస్య వ్యాధిచతుష్టయస్య లక్షణముచ్యతే| సర్వౌషధక్షమే దేహే ఉత్పన్నో వ్యాధిః సుఖః సుఖసాధ్యః| యూనః తరుణస్య| పుంసః పురుషస్య| జితాత్మనో జితేంద్రియస్య గేయశబ్దాదీనామలోలుపస్య దేహ ఉత్పన్నః| అన్యచ్చ కింభూతః? అమర్మగః హృత్ కంఠాదిపీడాకరణే అసమర్థః| స్వల్పనిదానః స్వల్పపూర్వరూపః స్వల్పలక్షణశ్చ సుసాధ్యః| తథోపద్రవరహితః ఉత్పన్నే వ్యాధావుత్పన్నం దుఃఖానుబంధివ్యాధ్యంతరముపద్రవశబ్దేనోచ్యతే| తథా అతుల్యదూష్యః యస్మిన్ వ్యాధౌ విసదృశేన దోషేణ దూషితో దూష్యః| యథా శ్లేష్మణా శీతేన రక్తముష్ణం దూషితం| తథా అతుల్యదేశో వ్యాధిః, యథా ఆనూపదేశే పిత్తసంభూతః| అతుల్యర్తుర్యథా శరది కఫోద్భవః| అతుల్యప్రకృతిర్యథా పిత్తప్రకృతేః శ్లేష్మసంభవః| పాదసంపద్యంగచతుష్టయపరిపూర్ణత్వే సతి వ్యాధిః సుఖసాధ్యః| తథా గ్రహేషు అనుగుణేషు అనుకూలరాశిస్థితేషు| తథైకేన వాతాదీనామన్యతమేన దోషేణ యో జాతః తథా ఏకమార్గః అంతర్మార్గ ఏవ వా బహిర్మార్గ ఏవ వా| ఏతచ్చ పరస్తాద్వక్ష్యామః| తథా నవః| ఇతి సుఖసాధ్యస్య లక్షణముక్తం| తస్యైవ సుఖసాధ్యస్య అన్వర్థతాఽప్యుచ్యతే| సుఖసాధ్యో యః సుఖోపాయః స్వల్పోపాయ ఇత్యల్పేన చ కాలేన సిద్ధ్యతి|| 23||
Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24
కృచ్ఛ్రైరుపాయైః కృచ్ఛ్రస్తు మహద్భిశ్చ చిరేణ వా| అసాధ్యలింగసంకీర్ణస్తథా శస్త్రాదిసాధనః||24||
कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण वा| असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः||२४||
🔊 Audio coming soon
కృచ్ఛ్రసాధ్యస్తు కృచ్ఛ్రైః సుదుష్కరైరుపాయైర్మహద్భిః ప్రభూతైశ్చిరేణ చ సిద్ధ్యతి| అసాధ్యలింగాని యథాస్వం వక్ష్యమాణాని| తైః సంకీర్ణో మిశ్రితః| తథా శస్త్రాదికం సాధనముపాయో యస్య| ఆదిగ్రహణేనాగ్నిక్షారాదీనాం గ్రహణమితి కృచ్ఛ్రసాధ్యలక్షణాని|| 24||
Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25
శేషత్వాదాయుషః పథ్యైర్యాప్యః ప్రాయో విపర్యయే| దత్త్వాఽల్పం సుఖమల్పేన హేతునా స ప్రతన్యతే| యాతి నాశేషతాం రోగః కర్మజో నియతాయుషః| ప్రపతన్నివ విష్కంభైర్ధార్యతేఽత్రాతురో హితైః||25||
शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये| दत्त्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते| याति नाशेषतां रोगः कर्मजो नियतायुषः| प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः||२५||
🔊 Audio coming soon
యాప్య ఉచ్యతే- శేషత్వాదిత్యాది| బాహుల్యేన విపర్యయే సాధ్యలక్షణవిపరీతత్వే సత్యాయుషో జీవితస్య శేషత్వాదక్షీణత్వాన్మారయితుమసమర్థః| పథ్యైరాహారవిహారైర్యాప్యః| స చ వ్యాధిః చికిత్సితేనాల్పం సుఖం దత్త్వా పునః సోఽల్పేనైవ హేతునా ప్రతన్యతే విస్తీర్యతే| యతశ్చ దుష్కృతకర్మజో రోగో నియతాయుష ఉత్పన్నో న చ నశ్యతి నాపి మారయతి| అత్ర చ యాప్యే వ్యాధౌ ఆతురో హితైరాహారవిహారాదికైర్ధార్యతే, యథా- ప్రపతన్ పిపతిషుః కుడ్యాదిర్విష్కంభైః స్తంభైర్ధార్యతే| ఇతి యాప్యలక్షణాని|| 25||
Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26
పరోఽసాధ్యః క్రియాః సర్వాః ప్రత్యాఖ్యేయోఽతివర్త్తతే| తస్మాదుపేక్ష్య ఏవాసౌ స్థితోఽత్యంతవిపర్యయే| భ్రమమోహారతికరో దృష్టిరిష్టోఽక్షనాశనః||26||
परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्त्तते| तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये| भ्रममोहारतिकरो दृष्टिरिष्टोऽक्षनाशनः||२६||
🔊 Audio coming soon
అనుపక్రమణలక్షణాన్యుచ్యంతే| పరశ్చైషాం శేష అసాధ్యః ప్రత్యాఖ్యేయః సన్ సర్వాః క్రియాః చికిత్సాః అతివర్త్తతే కుంఠయతి| తస్మాత్సుఖసాధ్యలక్షణేభ్యోఽత్యంతవిపరీతత్వే స్థిత ఉపేక్షణీయ ఏవ| తథా భ్రమాదికరః భ్రమ ఇవ భ్రమః చిత్తస్య బహుస్వరూపమవస్థానం| మోహో వై చైతన్యం| అరతిః కుత్రచిదనవస్థితిః| తథాఽక్షనాశనో దర్శనాదీంద్రియనాశన| ఇత్యనుక్రమలక్షణాని|
Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27
వ్యాధీన్ పురా పరీక్షైవమారభేత తతః క్రియాం| స్వార్థవిద్యాయశోహానిమన్యథా ధ్రువమాప్నుయాత్||27||
व्याधीन् पुरा परीक्षैवमारभेत ततः क्रियाम्| स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యేవమనంతరోక్తప్రకారేణ వ్యాధీన్ పురాఽఽతురసంయోగ ఏవ సమీక్ష్య తతః క్రియాం చికిత్సామారభేత| అన్యథైతదకుర్వన్ ధ్రువమవశ్యం స్వార్థాదిహానిమవాప్నుయాదశ్నువీత|| 27||
Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28
సాధ్యయోరపి సంయోగో బలినోర్యాత్యసాధ్యతాం| విద్యాదసాధ్యమేవాతః సాధ్యాసాధ్యసమాగమం| నాసాధ్యస్సాధ్యతాం యాతి సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం||28||
साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्| विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्| नासाध्यस्साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्||२८||
🔊 Audio coming soon
వేద్యస్య పరీక్షణీయప్రసంగః ఇదమప్యాహ- సాధ్యయోరిత్యాది| బలినోర్బలయుక్తయోః సాధ్యలక్షణయుక్తయోః సంయోగోఽప్యసాధ్యతాం యాతి| అత ఏవ సంయోగాద్ధేతోః సాధ్యాసాధ్యసమాగమమప్యసాధ్యం విద్యాత్| తథా యోఽసాధ్యో వ్యాధిః స న కదాచిదపి సాధ్యతామేతి| సాధ్యః పునరసాధ్యతామేతి|| 28||
Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29
పాదాపచారాద్దైవాచ్చ యాంతవస్థాంతరం గదాః||29||
पादापचाराद्दैवाच्च यान्तवस्थान्तरं गदाः||२९||
🔊 Audio coming soon
కథమిత్యాహ- పాదాపచారాదిత్యాది| పాదాపచారో యథోక్తానామంగానామపరిపూర్ణత్వం| అథవా సర్వ ఏవ వ్యాధయః పాదనిరపేక్షా ఏవ దైవాద్ధేతోరవస్థాంతరం స్వరూపాద్విలక్షణతాం యాంతి| దైవమన్యజన్మకృతం కర్మ|| 29||
Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30
వరమాశీవిషవిషం దీప్తమగ్నిమయోఽపి వా| ఉపయుంజీత న త్వర్త్తాదామిషం కృపణాజ్జనాత్||30||
वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा| उपयुञ्जीत न त्वर्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्||३०||
🔊 Audio coming soon
వైద్యస్యానుష్ఠేయప్రసంగ ఇదమప్యాహ- వరమిత్యాది| వరమాశీవిషాణాం దంష్ట్రిణాం విషముపయుక్తం| దీప్తో వాఽగ్నిరుపయుక్తః| దీప్తామయోఽపి వా ఉపయుక్తం శరీరేణ సంయోగం నీతం| న తు కృపణాజ్జనాదామిషమర్థాదికముపయుక్తం| అథవా ఆశీవిషాశ్చ వరం| విషశ్చ వరం|| 30||
Adhikarana antya (2) · Śloka 2
వరో భూతదయా ధర్మ ఇత్యార్త్తేషు భిషగ్వరః| వర్త్తతే యస్తు సిద్ధార్థః స సర్వమతివర్త్తతే||31|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే శిష్యోపనయనీయో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः| वर्त्तते यस्तु सिद्धार्थः स सर्वमतिवर्त्तते||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి యో భిషగ్వైద్యః భూతదయా వరః శ్రేష్ఠో ధర్మః ఇతి విదిత్వాఽర్త్తేషు రోగిషు వర్త్తతే, స సిద్ధార్థః అర్థసిద్ధ్యా యుక్తః సర్వం సదాచారం జనమతివర్త్తతే తేషాముపరి భవతీత్యర్థః|| 31|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా-మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||