2. śiṣyōpanayanīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాఽతః శిష్యోపనయనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2

గురుభక్తోఽభియుక్తోఽతియుక్తో ధీస్మృతిపాటవైః| ఋజ్వాస్యనాసానయనస్తనుస్నిగ్ధనఖచ్ఛవిః| బ్రహ్మచారీ జితద్వంద్వో ధీరః సుచరితః స్థిరః| షణ్మాసానుషితః శక్లో లజ్జాశౌచకులాన్వితః| శిష్యోఽధ్యాప్యో గతో యావదంతం తంత్రార్థకర్మణాం||2||

Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3

నాఽకాలవిద్యుత్స్తనితే భూకంపే రాహుదర్శనే| పంచదశ్యామచంద్రాయాం పరోక్షే వా గురోః పఠేత్||3||

Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4

నావిచ్ఛ్హిన్నపదం నాతిమందం నాత్యుచ్చనీచకైః||4||

Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5

హీనాన్యవేష ఆచార్యం పర్యుపాసీత రాజవత్| శయీత సుప్త ఏవాస్మిన్నుత్తిష్ఠేతాస్య పూర్వతః| న బ్రూయాత్కేవలం నామ నాఽసాధ్వపి వినాటయేత్||5||

Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6

అభేద్యోఽనుద్ధతః స్తబ్ధః సూనృతః ప్రియదర్శనః| బహుశ్రుతః కాలవేదీ జ్ఞాతగ్రంథోఽర్థశాస్త్రవిత్| అనాథాన్ రోగిణో యశ్చ పుత్రవత్సముపాచరేత్| గురుణా సమనుజ్ఞాతః స భిషక్ఛబ్దమశ్నుతే||6||

Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7

యస్తు కేవలశాస్త్రజ్ఞః కర్మస్వపరినిష్ఠితః| స ముహ్యత్యాతురం ప్రాప్య ప్రాప్య భీరురివాహవం||7||

Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8

యః పునః కురుతే కర్మ ధార్ష్ట్యాచ్ఛాస్త్రవివర్జితః| స సత్సు గర్హామాప్నోతి వధం చర్చ్ఛతి రాజతః||8||

Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9

హేతౌ లింగే ప్రశమనే రోగాణామపునర్భవే| జ్ఞానం చతుర్విధం యస్య స రాజార్హో భిషక్తమః||9||

Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10

శస్త్రం శాస్త్రాణి సలిలం గుణాదోషప్రవృత్తయే| పాత్రాపేక్షీణ్యతః ప్రజ్ఞాం బాహుశ్రుత్యేన బృంహయేత్||10||

Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11

ప్రదీపభూతం శాస్త్రం హి దర్శనం విపులా మతిః| తాభ్యాంభిషక్సుయుక్తాభ్యాంచికిత్సన్నాపరాధ్యతి||11||

Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12

ఆహూత ఏవ యో యాతి సువేషః సునిమిత్తతః| గత్వాఽతురార్థాదన్యత్ర న నిధత్తే మనః క్వచిత్| వ్యాధీన్ పరీక్షతే సమ్యఙ్నిదానాదివిశేషతః| హ్రేపణీయాం చ తద్వార్త్తాం న ప్రకాశయతే బహిః| సహసా న చ తస్యాపి క్రియాకాలమహాపయన్| జానాతి చోపచరితుం స వైద్యః సిద్ధిమశ్నుతే||12||

Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13

నావదీతాఽమిషం స్త్రీభ్యస్తదధ్యక్షే పరాఙ్ముఖే| తాభిశ్చ రహసి స్థానం పరిహాసం చ వర్జయేత్||13||

Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14

ఆర్త్తం చ నృపసద్వైద్యైర్ద్విష్టం తద్ద్వేషిణం ద్విషం| చండం శోకాతురం భీరుం కృతఘ్నం వైద్యమానినం| హీనోపకరణం వ్యగ్రమవిధేయం గతాయుషం||14||

Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15

జిజీవిషుర్వ్యాధితోఽపి పూర్వోక్తగుణవర్జితాన్| క్రియావిక్రియిణో వైద్యాన్ మృత్యోరగ్రేసరా హి తే||15||

Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16

భిషగ్ద్రవ్యాణ్యుపస్థాతా రోగీ పాదచతుష్టయం| చికిత్సితస్య నిర్దిష్టం ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణం||16||

Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17

దక్షస్తీర్థాత్తశాస్త్రార్థో దృష్టకర్మా శుచిర్భిషక్||17||

Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18

బహుకల్పం బహుగుణం సంపన్నం యోగ్యమౌషధం||18||

Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19

అనురక్తః శుచిర్దక్షో బుద్ధిమాన్ పరిచారకః||19||

Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20

ఆఢ్యో రోగీ భిషగ్వశ్యో జ్ఞాపకస్సత్త్వవానపి||20||

Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21

యద్వైద్యే విగుణే పాదా గుణవంతోఽప్యనర్థకాః| స పాదహీనానప్యార్త్తాన్ గుణవాన్ యచ్చ యాపయేత్| చికిత్సాయాస్తమేవాతః ప్రధానం కారణం విదుః||21||

Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22

సాధ్యోఽసాధ్య ఇతి వ్యాధిర్ద్విధా తౌ తు పునస్త్రిధా| సుసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యశ్చ వ్యాప్యో యశ్చానుపక్రమః||22||

Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23

సర్వౌషధక్షమే దేహే యూనః పుంసో జితాత్మనః| అమర్మగోఽల్పహేత్వగ్రరూపరూపోఽనుపద్రవః| అతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిః పాదసంపది| గ్రహేష్వనుగుణేష్వేకదోషమార్గో నవః సుఖః| సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః కాలేనాల్పేన సాధ్యతే||23||

Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24

కృచ్ఛ్రైరుపాయైః కృచ్ఛ్రస్తు మహద్భిశ్చ చిరేణ వా| అసాధ్యలింగసంకీర్ణస్తథా శస్త్రాదిసాధనః||24||

Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25

శేషత్వాదాయుషః పథ్యైర్యాప్యః ప్రాయో విపర్యయే| దత్త్వాఽల్పం సుఖమల్పేన హేతునా స ప్రతన్యతే| యాతి నాశేషతాం రోగః కర్మజో నియతాయుషః| ప్రపతన్నివ విష్కంభైర్ధార్యతేఽత్రాతురో హితైః||25||

Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26

పరోఽసాధ్యః క్రియాః సర్వాః ప్రత్యాఖ్యేయోఽతివర్త్తతే| తస్మాదుపేక్ష్య ఏవాసౌ స్థితోఽత్యంతవిపర్యయే| భ్రమమోహారతికరో దృష్టిరిష్టోఽక్షనాశనః||26||

Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27

వ్యాధీన్ పురా పరీక్షైవమారభేత తతః క్రియాం| స్వార్థవిద్యాయశోహానిమన్యథా ధ్రువమాప్నుయాత్||27||

Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28

సాధ్యయోరపి సంయోగో బలినోర్యాత్యసాధ్యతాం| విద్యాదసాధ్యమేవాతః సాధ్యాసాధ్యసమాగమం| నాసాధ్యస్సాధ్యతాం యాతి సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం||28||

Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29

పాదాపచారాద్దైవాచ్చ యాంతవస్థాంతరం గదాః||29||

Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30

వరమాశీవిషవిషం దీప్తమగ్నిమయోఽపి వా| ఉపయుంజీత న త్వర్త్తాదామిషం కృపణాజ్జనాత్||30||

Adhikarana antya (2) · Śloka 2

వరో భూతదయా ధర్మ ఇత్యార్త్తేషు భిషగ్వరః| వర్త్తతే యస్తు సిద్ధార్థః స సర్వమతివర్త్తతే||31|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే శిష్యోపనయనీయో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||