25. snēhavidhiḥ

Adhikarana atha snehavidhirnAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સ્નેહવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે દ્વિવિધ ઉપક્રમ ઉક્તઃ| તત્ર ચ લઙ્ઘનસ્ય શોધનાત્મકત્વાચ્છોધનસ્ય ચ સ્નેહસ્વેદપૂર્વકત્વાત્ તતોઽપિ સ્નેહસ્ય દોષમાર્દવકારણપ્રાધાન્યાત્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ-અથાત ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana snehAdyupayuktadravyasamBArasaMgrahaNAvashyakatA (2) · Śloka 2

સ્નેહાદિષૂપયોગાય તદ્વ્યાપચ્છામનાય ચ| કુર્યાત્પ્રાગેવ તદ્યોગિદ્રવ્યસમ્ભારસઙ્ગ્રહમ્||૨||

સ્નેહસ્ય શોધનાઙ્ગત્વાત્ પ્રાગેવ સ્નેહાદિષ્વનારબ્ધેષુ સ્નેહાદ્યુપયોગાય દેશાદિવૈપરીત્યાત્ સ્નેહાદ્યુદ્ભૂતવ્યાપચ્છમનાય ચ તદ્યોગિદ્રવ્યાણાં સ્નેહોપયોગયોગિનાં ઘૃતતૈલવસાશરાવોદઞ્ચનાદીનાં તદ્વ્યાપચ્છમનયોગિનાં ચ દ્રવ્યાણાં સમ્ભારસઙ્ગ્રહં કુર્યાત્|| ૨||

Adhikarana snehanavirUkShaNauShadhalakShaNam (3) · Śloka 3

ગુરુશીતસરસ્નિગ્ધમન્દસૂક્ષ્મમૃદુદ્રવમ્| ઔષધં સ્નેહનં પ્રાયો વિપરીતં વિરૂક્ષણમ્||૩||

સર્વં ગુર્વાદિગુણયુક્તમૌષધં પ્રાયેણ સ્નેહનમન્યદેવંગુણમપ્યસ્નેહનં ભવતીતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્| વિપરીતં લઘ્વાદિગુણં વિરૂક્ષણમ્| અત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણમનુબધ્યતે|| ૩||

Adhikarana pravarasnehadravyANi teShu GRutasyottamatvam (4) · Śloka 4

સર્પિર્મજ્જા વસા તૈલં સ્નેહેષુ પ્રવરં મતમ્| તત્રાપિ ચોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્| માધુર્યાદવિદાહિત્વાજ્જન્માદેવ ચ શીલનાત્||૪||

સર્પિરાદિચતુષ્ટયં સર્વસ્નેહેષુ પ્રવરં શ્રેષ્ઠમાશુ સ્વકાર્યકરણાત્| તત્રાપિ ચતુષ્ટયે સર્પિરુત્તમં સંસ્કારાનુવર્તનાત્| યેન હિ દ્રવ્યેણ સંસ્ક્રિયતે તમનુવર્તતે| સ્વગુણાનજહત્ સંસ્કારગુણાન્ ગૃહ્ણાતીતિ સંસ્કારાનુવર્તી| ન હ્યેતત્તૈલાદિષુ સમ્ભવતિ| તે હિ સ્વગુણાંસ્ત્યજન્તિ| તથા ચ ચન્દનાદૌ તૈલાદીનાં વિપરીતૈર્દ્રવ્યાન્તરૈરૌષ્ણ્યાદિનાશો ભવતિ| ન હિ સ્નેહનાશસ્તસ્ય બહુત્વાત્| તથા માધુર્યદિગુણયોગાચ્ચ સર્પિરેવોત્તમમ્|| ૪||

Adhikarana sarpirAdInAM doShaghnatvavivaraNam (5) · Śloka 5

પિત્તઘ્નાસ્તે યથાપૂર્વમિતરઘ્ના યથોત્તરમ્||૫||

તે સર્પિરાદયો યથાપૂર્વં પિત્તઘ્નાઃ| યથોત્તરમિતરઘ્નાઃ| શ્લેષ્મણઃ સ્નેહપ્રતિષેધાદિતરશબ્દેન વાતઘ્ના ઇતિ ગમ્યતે| અથવા દ્રવ્યાન્તરસંસ્કૃતસર્પિરાદ્યપેક્ષયા ઇતરશબ્દેન કફસ્યાપિ ગ્રહણમ્| તેનૈવં તૈલસ્યાપિ પિત્તઘ્નત્વં સિદ્ધમ્| અક્ષાદિયોનેર્વા તૈલસ્ય પિત્તઘ્નત્વમિતિ| યો યસ્માત્ પૂર્વઃ સ તસ્માત્ પિતઘ્નઃ| યો યસ્માદુત્તરઃ સ તસ્માદ્વાતઘ્નઃ| તૈલસ્ય પૂર્વત્વાસમ્ભવાત્ પિત્તઘ્નત્વાસમ્ભવઃ | વસાયા મજ્જ્ઞશ્ચ યત્ર માંસાનુગસ્વરૂપત્વેન પિત્તઘ્નત્વં સમ્ભવતિ તત્ર પિત્તઘ્નત્વમ્| અથવા શોધનાઙ્ગાનાં સર્પિરાદીનાં વમનાદિક્રિયોપકારયોગા-દેવંસ્વરૂપતા પરિણામ ઇતિ ગ્રન્થાવિરોધઃ|| ૫||

Adhikarana ghRutAdInAmuttarottaraM gurutvam (6) · Śloka 6

ઘૃતાત્તૈલં ગુરુ વસા તૈલાન્મજ્જા તતોઽપિ ચ||૬||

સુબોધમ્|| ૬||

Adhikarana yamakAdipariBAShAH (7) · Śloka 7

દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્||૭||

સર્પિરાદિભ્યોઽન્યતમાભ્યાં યમકો ભવત્યન્યતમૈસ્ત્રિવૃતો ભવતિ| સર્વૈઃ પુનર્મહાસ્નેહઃ| એતચ્ચ પ્રદેશે વાક્યેષૂપયુજ્યતે|| ૭||

Adhikarana snehAshayAH (8) · Śloka 8

સ્નેહાશયા દધિ ક્ષીરં માંસાસ્થિફલદારુ ચ||૮||

દધ્યાદયઃ સ્નેહાશયાઃ સર્પિરાદિસ્નેહાનાં યોનયઃ| તત્ર દધિ ક્ષીરશ્ચ ઘૃતાશયઃ ક્ષીરસ્ય નવનીતયોનિત્વાત્| માંસં વસાશયઃ| અસ્થિ મજ્જાશયઃ| ફલાનિ ચ દારૂણિ ચ તૈલાશયઃ|| ૮||

Adhikarana snehyAH (9) · Śloka 9

સ્વેદ્યસંશોધ્યમદ્યસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકાઃ| વૃદ્ધબાલાબલકૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્રરેતસઃ| વાતાર્તસ્યન્દતિમિરદારુણપ્રતિબોધિનઃ| સ્નેહ્યાઃ........................................||૯||

સ્નેહસ્ય વિષયં દર્શયતિ| સ્વેદ્યાદયઃ સ્નેહ્યાઃ| ન હ્યસ્નેહિતઃ સ્વેદ્ય ઇત્યર્થઃ| તથા યઃ સંશોધ્યઃ સ પ્રથમં સ્નેહ્યઃ| આસક્ત શબ્દસ્ય મદ્યાદિત્રયેણ સમ્બન્ધઃ| સ્યન્દી અભિષ્યન્દાક્ષિરોગી| દારુણપ્રતિબોધઃ કૃચ્છ્રોન્મીલાખ્યો વર્ત્મરોગઃ| એતે સ્નેહ્યાઃ|| ૯||

Adhikarana asnehyAH (10) · Śloka 10

..........................ંઅ ત્વતિમન્દાગ્નિતીક્ષ્ણાગ્નિસ્થૂલદુર્બલાઃ| ઊરુસ્તમ્ભાઽતિસારામગલરોગગરોદરૈઃ| મૂર્ચ્છાચ્છર્દ્યરુચિશ્લેષ્મતૃષ્ણામદ્યૈશ્ચ પીડિતાઃ| અપપ્રસૂતા યુક્તે ચ નસ્યે બસ્તૌ વિરેચને||૧૦||

અતિમન્દાગ્ન્યાદયો ન તુ સ્નેહ્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહનાદત્યગ્નિત્વમતિસ્થૂલસ્યાગ્નિમેદસોર્વૃદ્ધિઃ| દુર્બલસ્યા-જરણશક્તેઃ સ્નેહવ્યાપત્| ઊરુસ્તમ્ભાદીનાં પીડિતશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| અત્ર શોધનપ્રસઙ્ગેઽપ્યસ્નેહનં સ્નેહેન વિના શોધનમિતિ યાવત્| અપપ્રસૂતા ન સ્નેહ્યેતિ વિભક્તિપરિણામઃ| તથા નસ્યાદિત્રિતયે યુક્ત આદોષસામ્યાત્ સ્નેહો ન યોજ્યઃ|| ૧૦||

Adhikarana ghRutAdiviBAgAnusAramadhikAraBedaH (11) · Śloka 11

તત્ર ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિકાંક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્| ગ્રન્થિનાડીકૃમિશ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ| તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાર્થિક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ| વાતાતપાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ| રૂક્ષક્લેશક્ષમાત્યગ્નિવાતાવૃતપથેષુ ચ| શેષૌ......................................||૧૧||

તત્ર સ્નેહેષુ મધ્યે ધીપ્રભૃતિકાઙ્ક્ષિણાં સ્નેહપ્રસઙ્ગે સતિ ઘૃતં સ્નેહઃ શસ્યતે| તસ્ય તથાશક્તિત્વાત્| ધીર્બુદ્ધિઃ| મેધા પ્રજ્ઞા| ગ્રન્થ્યાદિષુ શ્લેષ્માદિરોગિષુ શરીરલાઘવદૃઢત્વાર્થિષુ ક્રૂરકોષ્ઠેષુ ચ દેહિષુ તૈલં શસ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વાતાદિભિઃ કારણૈઃ ક્ષીણધાતુષુ રૂક્ષાદિષુ ચ શેષો વસા મજ્જા ચ| ક્લેશક્ષમશબ્દેનાક્લેશક્ષમસ્ય સર્પિસ્તૈલં ચ પ્રયોજયેદિતિ| અત્યગ્નેરતિતીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહપ્રતિષેધો વસાયા મજ્જ્ઞશ્ચાપવાદવાક્યમ્| વાતાવૃતપથઃ વાતરુદ્ધદેહસ્રોતઃ|| ૧૧||

Adhikarana vasAyAH visheShakShetram (12) · Śloka 12

................વસા તુ સન્ધ્યસ્થિમર્મકોષ્ઠરુજાસુ ચ| તથા દગ્ધાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણશિરોરુજિ||૧૨||

વસા પુનઃ સન્ધ્યાદિરુજાસ્વપીષ્ટા| તથા દગ્ધાદિષુ યોન્યાદિરુજિ ચ વસા શસ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૧૨||

Adhikarana RutuvisheSheNa snehavisheShanirNayaH (13) · Śloka 13

તૈલં પ્રાવૃષિ વર્ષાન્તે સર્પિરન્યૌ તુ માધવે| સર્વં સર્વસ્ય ચ સ્નેહં યુઞ્જ્યાદ્ભાસ્વતિ નિર્મલે| ઋતૌ સાધારણે...................................||૧૩||

અનન્તરં સ્નેહાનામૃતુવિશેષેણ નિયમપ્રદર્શનાર્થમિદમાહ-તૈલં પ્રાવૃષીત્યાદિ| પ્રાવૃષિ શ્રાવણે શોધનપ્રસઙ્ગે તૈલં સ્નેહનાય શસ્તમ્| વર્ષાન્તે કાર્તિકે સર્પિઃ શસ્તમ્| અન્યૌ શેષૌ વસામજ્જાનૌ માધવે વસન્તે ચૈત્રે| શોધનપ્રસઙ્ગે પ્રાવૃષિ તૈલં વાતજયપ્રાધાન્યાત્| શરદિ ઘૃતં પિત્તજયાય| વમનપ્રયોગે કફોત્ક્લેશનશક્તત્વાત્| સદૃશેઽપિ કાલે વસાયા મજ્જ્ઞોશ્ચોપયોગઃ| તથા સર્વો ઘૃતાદિસ્નેહઃ સર્વસ્ય શોધ્યસ્યાશોધ્યસ્ય ચ સાધારણે વસન્તશરત્પ્રાવૃડાખ્યે ઋતૌ ભાસ્વતિ તીક્ષ્ણરશ્મૌ નિર્મલે વ્યભ્રે યોજ્યઃ| ન ત્વત્યર્થશીતોષ્ણવર્ષાહેમન્તશિશિરગ્રીષ્માખ્યે|| ૧૩||

Adhikarana doShAnusAraM divArAtriviBAgaH (14) · Śloka 14

..............................દોષસામ્યેઽનિલકફે કફે| દિવા નિશ્યનિલે પિત્તે સંસર્ગે પિત્તવત્યપિ||૧૪||

ઋતુનિયમં દર્શયિત્વા તત્પૃષ્ઠભાવિતયા રાત્ર્યહર્ભેદેન નિયમં દર્શયતિ| દોષસામ્યે પ્રાકૃતે અનિલકફે કેવલે ચ કફે પ્રાકૃતે વૈકૃતે ચ યથોક્તેષ્વૃતુષુ દ્વિધૈવ સ્નેહયોજનમ્| અનિલે કેવલે પિત્તે ચ કેવલે તથા પિત્તવતિ સંસર્ગે પિત્તાનિલે પિત્તકફે ન ચ નિશિ સ્નેહો યોજ્યઃ|| ૧૪||

Adhikarana Atyayike vidhiH (15) · Śloka 15

ત્વરમાણે તુ શીતેઽપિ દિવા તૈલં ચ યોજયેત્| ઉષ્ણેઽપિ રાત્રૌ સર્પિશ્ચ દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ચાન્યથા| નિશ્યશ્નુતે વાતકફાદ્રોગાનહનિ પિત્તતઃ||૧૫||

શીતોષ્ણયોઃ સ્નેહપ્રતિષેધાદિદમુચ્યતે-ત્વરમાણ ઇત્યાદિ| સ્નેહવિષયવ્યાધ્યુપશમાય ત્વરમાણ શીતેઽપ્યૃતૌ સ્નેહં યોજયેત્| ન તુ સામાન્યેનાપિ તુ દિવા તૈલમેવ ન ચ રાત્રૌ નાઽપ્યન્યસ્નેહઃ| તથા કારણવશાત્ ત્વરમાણ ઉષ્ણેઽપ્યૃતૌ સ્નેહં યોજયેત્| અત્ર તુ રાત્રાવેવ સર્પિરેવ ચ| અથવા દોષદૂષ્યબલાદીન્ વીક્ષ્ય તદાનુગુણ્યેનાન્યથાપિ યોજયેત્| યત્ર દિવા ઉક્તં તત્ર રાત્રાવપિ યોજયેત્| યત્ર ચ તૈલમુક્તં તત્રાન્યોઽપિ સ્નેહો યોજ્યઃ| તથા યત્ર રાત્રૌ સર્પિરુક્તં તત્ર દિવાન્યદપિ| અન્યથા યથોક્તકારણવૈપરીત્યે ઇતિ પ્રાપ્તમ્| નિશિ સ્નેહમુપયુઞ્જાનો વાતકફાદ્ધેતો રોગાનશ્નુતે| એવમહનિ પિત્તતો રોગાનશ્નુતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૧૫||

Adhikarana acCapeyasya shreShThatA (16) · Śloka 16

યુક્ત્યાવચારયેત્સ્નેહં ભક્ષ્યાદ્યન્નેન બસ્તિભિઃ| નસ્યાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષમૂર્ધકર્ણાક્ષિતર્પણૈઃ| રસભેદૈકકત્વાભ્યાં ચતુષ્ષષ્ટિર્વિચારણાઃ| સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂતત્વાદલ્પત્વાચ્ચ ક્રમાત્સ્મૃતાઃ| યથોક્તહેત્વભાવાચ્ચ નાચ્છપેયો વિચારણા| સ્નેહસ્ય કલ્પઃ સ શ્રેષ્ઠઃ સ્નેહકર્માશુસાધનાત્||૧૬||

ઇતિ સ્નેહસ્ય કાલનિયમમુક્ત્વા યોજનાં દર્શયતિ-યુક્ત્યેત્યાદિ| સર્વં યુક્ત્યા માત્રાદિકયા સ્નેહમવચારયેત્| કેનેત્યાહ-ભક્ષ્યાદિના આદિગ્રહણેન ભોજ્યલેહ્યપેયસ્ય વિવિધસ્યાપ્યન્નસ્ય ગ્રહણમ્| તથા બસ્તિભિર્નસ્યાદિભિશ્ચ| એવં ભક્ષ્યાદિનાન્નેન પ્રયુજ્યમાનસ્ય સ્નેહસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિસઙ્ખ્યા વિચારણા ભવન્તિ-કથમિત્યાહ| રસભેદૈકકત્વાભ્યામ્| તત્ર રસભેદાઃ પૂર્વં ત્રિષષ્ટિર્વ્યાખ્યાતાઃ| એકસ્નેહેન ચતુષ્ષષ્ટિઃ| એકકો યઃ સ્નેહઃ કેવલમુપયુજ્યતે ન ચ પીયતે તસ્માત્| ભક્ષ્યાદ્યન્ને રસભેદસમ્ભવઃ| એકકશબ્દેન બસ્તિનસ્યાભ્યઞ્જનાદિકં ગૃહ્યતે| કથમેતા એવ વિચારણા ઉચ્યન્તે-નાચ્છપેય ઇત્યાહ| સ્નેહસ્યેત્યાદિ| ક્રમાદ્યથાસઙ્ખ્યેન રસભેદેષ્વન્યાભિભૂતત્વાત્ સ્નેહસ્ય| નસ્યાદિષુ શરીરે સ્નેહસ્યાલ્પત્વાચ્ચ ચતુષ્ષષ્ટિર્વિચારણા ઉચ્યન્તે| યથોક્તસ્ય ચ હેતોરન્યાભિભવલક્ષણસ્યાલ્પત્વલક્ષણસ્ય ચાભાવાદચ્છાપેયસ્નેહો વિચારણાશબ્દેન નોચ્યતે| સ્નેહસ્ય ચોપયોગે સ એવાચ્છપેયાખ્યઃ કલ્પઃ શ્રેષ્ઠઃ| કુતઃ? સ્નેહકર્મણાં તર્પણમા્દવાદીનામાશુ સમ્પાદનાત્|| ૧૬||

Adhikarana snehamAtrA (17) · Śloka 17

દ્વાભ્યાં ચતુર્ભિરષ્ટાભિર્યામૈર્જીર્યન્તિ યાઃ ક્રમાત્| હ્રસ્વમધ્યોત્તમા માત્રાસ્તાસ્તાભ્યશ્ચ હ્રસીયસીમ્| કલ્પયેદ્વીક્ષ્ય દોષાદીન્ પ્રાગેવ તુ હ્રસીયસીમ્| અજ્ઞાતકોષ્ઠે હિ બહુઃ કુર્યાજ્જીવિતસંશયમ્||૧૭||

તસ્ય ચ સ્નેહસ્ય હ્રસ્વમધ્યમોત્તમા માત્રા ભવન્તિ| કાસ્તા ઇત્યાહ-દ્વાભ્યામિત્યાદિ| એવં ક્રમાદેવ તલ્લભ્યતે| યા દ્વાભ્યાં યામાભ્યાં સ્નેહમાત્રા જીર્યતિ સા હ્રસ્વા યા વા ચતુર્ભિર્યામૈર્જીર્યતિ સા મધ્યમા| યા ત્વષ્ટાભિર્જીર્યતિ સા ઉત્તમા| તાભ્યશ્ચ તિસૃભ્યો માત્રાભ્યઃ હ્રસીયસીં કલ્પયેદિતિ| ઇયં હ્રસ્વા ઇયં ચ હ્રસ્વા| ઇયમનયોરતિશયેન હ્રસ્વા હ્રસીયસી| નનુ સર્વત્ર હ્રસીયસીં કલ્પયેત્ ? ન અપિ તુ દોષાદીન્ વીક્ષ્ય| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-દોષદૂષ્યાદ્યાનુગુણ્યેન હ્રસીયસીમપિ ચતુર્થી માત્રાં કલ્પયેત્| જરણકાલાનુક્તેર્દોષાદિપારતન્ત્ર્યોક્તેશ્ચ હ્રસીયસ્યા બહુવિધમાત્રત્વં દર્શિતમ્| તથા યત્રાપ્યન્યતમા માત્રા યોજ્યા તત્રાપ્યજ્ઞાતકોષ્ઠત્વાત્ પ્રાગેવ પ્રથમમેવ હ્રસીયસીં કલ્પયેત્| તુશબ્દોઽવધારણે| કુત ઇત્યાહ-અજ્ઞાતકોષ્ઠે પુરુષે બહુસ્નેહોઽશક્તસ્ય કદાચિજ્જીવસંશયં કુર્યાત્| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માદેવં તસ્માત્ પ્રાગેવ હ્રસીયસીં કલ્પયેદિત્યર્થઃ|| ૧૭||

Adhikarana hrasvamAtrAyAH adhikArIhrasvamAtrAyAH adhikArI tasyAH prAshastya~jca (18) · Śloka 18

તત્ર દુર્બલમન્દાગ્નિબાલવૃદ્ધસુખાત્મકઃ| અપથ્યરિક્તકોષ્ઠશ્ચ જ્વરાતીસારકાસિભિઃ| હ્રસ્વા પેયા સુખા સા હિ પરિહારેઽનુવર્તતે| ચિરાચ્ચ બલ્યા ન રુજે વ્યાપન્નાપિ પ્રકલ્પતે||૧૮||

અનન્તરં હ્રસ્વાદીનાં માત્રાણાં વિષયભેદં દર્શયતિ-તત્રેત્યાદિ| તત્ર માત્રાત્રયે હ્રસ્વા માત્રા દુર્બલાદિભિઃ પેયા| અપથ્યમહિતં રિક્તકોષ્ઠત્વં યેષાં તૈરપથ્યરિક્તકોષ્ઠત્વૈર્હ્રસ્વા પેયા| સા હિ હ્રસ્વા પરિહારે યન્ત્રણાયાં સુખા ન દુઃખપરિહારા| ચિરં બહુકાલં ચ શરીરેઽનુવર્તતે| અબલાનાં બલ્યા ભવતિ| દેશકાલાપચારાદિના વ્યાપન્ના વિરમિતાપિ રુજે રોગાય ન પ્રવર્તતે|| ૧૮||

Adhikarana madhyayamAtrAyA adhikArI guNAshca (19) · Śloka 19

મેહોરુઃ પિટકાકુષ્ઠવાતશોણિતપીડિતૈઃ| મધ્યમા મૃદુકોષ્ઠૈશ્ચ સ્નેહની સ્યાત્સુખેન સા| ન બલક્ષપણી મન્દવિભ્રંશા શુદ્ધયેઽપ્યલમ્||૧૯||

મેહાદિપીડિતૈર્મૃદુકોષ્ઠૈશ્ચ મધ્યમા પેયેતિ સમ્બન્ધઃ| સા હિ મધ્યમા સુખેનાનાયાસેન સ્નેહની સ્યાત્| તથા ન ચ બલક્ષપણી મન્દવિભ્રંશા વ્યાપન્નાપિ સતી સ્વલ્પાપાયેત્યર્થઃ| તથા શુદ્ધયે દોષાણાં શોધનાયાલં પર્યાપ્તા|| ૧૯||

Adhikarana mahatI mAtrAyAH adhikAriNaH guNAshca (20) · Śloka 20

મહાદેહાનલબલક્ષુત્તૃટ્ક્લેશસહિષ્ણુભિઃ| ગુલ્મોદાવર્તવીસર્પસર્પદંશાભિપીડિતૈઃ| ઉન્મત્તૈઃ કૃચ્છ્રમૂત્રૈશ્ચ મહતી શીઘ્રમેવ સા| સર્વમાર્ગાનુસારેણ જયેદ્વ્યાધીન્ સુયોજિતા||૨૦||

મહાદેહાદિભિસ્તથા ગુલ્માદ્યભિપીડિતૈસ્તથોન્મત્તૈઃ કૃચ્છ્રમૂત્રૈશ્ચ મહતી પેયેતિ સમ્બન્ધઃ| મહચ્છબ્દસ્ય દેહાદિત્રયેણ સમાસઃ| સા હિ મહતી માત્રા સર્વમાર્ગાનુસારેણ સકલસ્રોતોઽનુગમનેન કરણભૂતેન સુયોજિતા સતી શીઘ્રમેવ વ્યાધીન્ જયેત્| દુર્યોજિતા ત્વજીર્ણાદીન્ વ્યાધીનાવહતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ|| ૨૦||

Adhikarana shodhanArthaM snehapAnavidhiH (21) · Śloka 21

હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહોઽચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ||૨૧||

તત્ર યઃ સ્નેહઃ શુદ્ધયે શોધનાર્થં યુજ્યતે સ હ્યસ્તનેઽન્ને જીર્ણમાત્ર એવ યુજ્યતે| તથા યઃ શુદ્ધયે સ્નેહોઽચ્છો બહુશ્ચ યોજ્યઃ| એવકારકરણં કાલાતિક્રમપરિહારાર્થમ્| બહુરુત્તમયા માત્રયેત્યર્થઃ|| ૨૧||

Adhikarana shamanArthaM snehapAnavidhiH (22) · Śloka 22

શમનઃ ક્ષુદ્વતોઽનન્નો મધ્યમાત્રશ્ચ શસ્યતે||૨૨||

તથા યઃ શમનસ્નેહઃ સ ક્ષુદ્વતઃ પુરુષસ્યાઽનન્નો મધ્યમયા માત્રયા શસ્યતે| અનન્ન ઇતિ હ્યસ્તનેઽન્ને જીર્ણે તતશ્ચ ક્ષુદ્વત ઉપયુજ્યતે| તથા તસ્મિન્ જીર્ણેઽન્નમિતિ|| ૨૨||

Adhikarana bRuMhaNArthaM snehapAnavidhiH (23) · Śloka 23

બૃંહણો રસમદ્યાદ્યૈઃ સભક્તોઽલ્પો હિતઃ સ ચ| બાલવૃદ્ધપિપાસાર્તસ્નેહદ્વિણ્મદ્યશીલિષુ| સ્ત્રીસ્નેહનિત્યમન્દાગ્નિસુખિતક્લેશભીરુષુ| મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષેષુ કાલે ચોષ્ણે કૃશેષુ ચ||૨૩||

યસ્તુ બૃંહણઃ સ રસમદ્યાદ્યૈઃ સભક્તઃ સભોજનોઽલ્પોઽલ્પયા માત્રયા યોજ્યઃ| સ ચ બૃંહણો બાલવૃદ્ધાદિભ્યો હિતઃ| પિપાસાર્તઃ પ્રસક્તતૃડાર્તઃ| સ્નેહદ્વિષો યે સ્વભાવેન સ્નેહં દ્વિષન્તિ| તથા સ્ત્રીનિત્યાનાં સ્નેહનિત્યાનાં ચ|| ૨૩||

Adhikarana Bojanasya prA~gmadhyottaraM snehapAnaPalam (24) · Śloka 24

સ્નેહઃ પ્રાગ્ભોજનાત્ કુર્યાદૂરુજઙ્ઘાકટીબલમ્| વેગાનુલોમ્યમારોગ્યમધઃ કાયગદક્ષયમ્| મધ્યે બૃહત્ત્વાગ્નિબલસ્થિરતાકુક્ષિરુક્શમાન્| ઇન્દ્રિયસ્થિરતામૂર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુગદક્ષયમ્||૨૪||

સ ચ પ્રયુક્તો બૃંહણસ્નેહો ભોજનાત્ પ્રાક્ પ્રથમં ભોજનસ્ય પ્રયુક્ત ઊરુબલાદીન્ કુર્યાત્| તથા સ એવ ભોજનમધ્યે પીતો બૃહત્વાદીન્ કુક્ષિરુક્શમનાન્તાન્ કુર્યાત્| સ એવ ભોજનાદૂર્ધ્વમનન્તરં પ્રયુક્ત ઇન્દ્રિયસ્થિરતામૂર્ધ્વજત્રુગદક્ષયં ચ કુર્યાત્|| ૨૪||

Adhikarana doShAnusAraM snehasAhAyyadravyANi (25) · Śloka 25

વાતે સલવણં સર્પિઃ પિત્તે કેવલમિષ્યતે| વૈદ્યો દદ્યાદ્બહુકફે ક્ષારત્રિકટુકાન્વિતમ્||૨૫||

સર્વશશ્ચ ઘૃતં મારુતેઽધિકે સલવણં હિતમ્| પિત્તેઽધિકે કેવલમિષ્યતે| બહુકફે તુ પુરુષે ક્ષારત્રિકટુકાન્વિતં ઘૃતં વૈદ્યો દદ્યાત્|| ૨૫||

Adhikarana acCapAnottaravidhiH (26) · Śloka 26

વાયુર્ષ્ણમચ્છેઽનુપિબેત્સ્નેહે તત્સુખપક્તયે| આસ્યોપલેપશુદ્ધ્યૈ ચ તૌવરારુષ્કરે ન તુ| ઉષ્ણોપચારઃ સ્નેહે સ્યાદુષ્ણો હ્યુષ્ણૈર્વિરુધ્યતે| તતો ગુરુપ્રાવરણો નિવાતશયનસ્થિતઃ| જરણાન્તં પ્રતીક્ષેત તૃષ્યન્નુષ્ણાલ્પવારિપઃ||૨૬||

અચ્છસ્નેહેઽનુ પશ્ચાદુષ્ણં વારિ પિબેત્| કિં પ્રયોજનમાહ-તસ્ય સ્નેહસ્ય સુખપક્ત્યર્થમાસ્યોપલેપશુદ્ધ્યર્થઞ્ચ| કિં સર્વત્ર આહ-ન તુ તૌવરે આરુષ્કરે ચ સ્નેહે વાર્યુષ્ણં પિબેદિતિ સમ્બન્દઃ| કસ્માદિત્યાહ-ઉષ્ણેત્યાદિ| સર્વસ્નેહેષૂષ્ણોપચારેણ ભવિતવ્યમ્| ઉષ્ણોપચાર ઉષ્ણૈસ્તૌરવાદિભિર્યતો વિરુધ્યતે| તતસ્તત્ર ત્યજેત્| તતશ્ચ પ્રકૃતાદુષ્ણોદકપાનાદનન્તરં ગુરુપ્રાવરણાદ્યુક્તગુણઃ સન્ જરણાન્તં પ્રતીક્ષેત| જીર્યમાણે તસ્મિન્ તૃષ્યન્ સન્નુષ્ણાલ્પવારિપો ભવેત્|| ૨૬||

Adhikarana jIryamANasnehalakShaNam (27) · Śloka 27

શિરોરુગ્ભ્રમનિષ્ઠીવમૂર્ચ્છાસાદારતિક્લમૈઃ| જાનીયાદ્ ભેષજં જીર્યત્.....................||૨૭||

તચ્ચ ભેષજં સ્નેહાખ્યં શિરોરુગાદિભિર્લક્ષણૈર્જીર્યજ્જાનીયાત્|

Adhikarana jIrNasnehalakShaNam (28) · Śloka 28

...........................જીર્ણં તચ્છાન્તિલાઘવાત્| અનુલોમાનિલસ્વાસ્થ્યક્ષુત્તૃષ્ણોદ્ગારશુદ્ધિભિઃ||૨૮||

તદેવ ભેષજં તચ્છાન્ત્યા શિરોરુગાદિશાન્ત્યા અઙ્ગાનાં લાઘવેન ચ જીર્ણં જાનીયાત્| તથા અનુલોમાનિલાદિભિશ્ચ જીર્ણં જાનીયાત્|| ૨૮||

Adhikarana jIrNAjIrNavisha~gkAyAM kRutyam (29) · Śloka 29

જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેત્| તેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતશ્ચ રુચિલાઘવમ્||૨૯||

તથા સ્નેહસ્ય જીર્ણાજીર્ણશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેત્| ઉષ્ણોદકેન પીતેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્યાત્| તતશ્ચ જીર્ણાજીર્ણશઙ્કાતોઽધિકમઙ્ગલાઘવં રુચિશ્ચ ભવતિ|| ૨૯||

Adhikarana snehaM pAsyataH pibataH pItavatashca BojanavidhiH (30) · Śloka 30

ભોજ્યોઽન્નં માત્રયા પાસ્યન્ શ્વઃ પિબન્ પીતવાનપિ| દ્રવોષ્નમનભિષ્યન્દિ નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કરમ્||૩૦||

તં ચ સ્નેહં શ્વઃ પાસ્યન્ પુરુષોઽદ્ય વા પિબન્ હ્યઃ પીતવાંશ્ચ માત્રયા સ્વલ્પત્વેનાન્નં ભોજ્યઃ| કિમ્ભૂતમન્નમાહ-દ્રવોષ્ણેત્યાદિ| અસઙ્કરમ્ અનાનાજાતીયમ્|| ૩૦||

Adhikarana snehapIte niyamAH (31) · Śloka 31

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્ બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ| વ્યાયામવેગસંરોધશોકવર્ષહિમાતપાન્| પ્રવાતયાનયાનાધ્વભાષ્યાત્યાસનસંસ્થિતીઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનાહસ્સ્વપ્નધૂમરજાંસિ ચ| યાન્યહાનિ પિબેત્તાનિ તાવન્ત્યન્યાન્યપિ ત્યજેત્| સર્વકર્મસ્વયં પ્રાયો વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ| ઉપચારસ્તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્||૩૧||

તથા સ્નેહપ્રસઙ્ગેષુ પુરુષ ઉષ્ણોદકોપચારી બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયશ્ચ સ્યાત્| ક્ષપાશયશબ્દેન દિવાસ્વપ્નસ્ય રાત્રિજાગરણસ્ય ચ પ્રતિષેધ ઉક્તઃ| તથા પુરુષો યાન્યહાનિ સ્નેહં પિબેત્તાનિ વ્યાયામાદીંસ્ત્યજેત્| અનન્તરમન્યાનિ સ્નેહરહિતાન્યપિ તાવન્ત્યેવ વ્યાયામાદીંસ્ત્યજેત્| યાવન્તિ સ્નેહસ્યોપયોગઃ| ન કેવલમયમુષ્ણોદકોપચારાદિકઃ ક્રમઃ સ્નેહ એવ યોજ્યઃ| યાવત્સર્વકર્મસુ સ્વેદવમનાદિષુ વ્યાધિક્ષીણેષુ ચાયમેવ ક્રમઃ| શમને સ્નેહે વિરિક્તવદુપચારઃ કાર્યઃ| તત્ર વિરિક્તસ્ય શમનસ્નેહસ્ય ચ સદૃશ ઉપચારઃ| વિરિક્તસ્ય ચ યદધિકં કર્મ પેયાદિ તત્સર્વમસ્મિન્નપિ કાર્યમ્|| ૩૧||

Adhikarana snehapAnAtpUrvaM dIpanauShadhaM deyam (32) · Śloka 32

સ્નેહસ્ય પાનાત્ પૂર્વઞ્ચ દાતવ્યં મૃદુ ભેષજમ્| ઉત્તેજનં હુતાશસ્ય કોષ્ઠલાઘવકારિ ચ||૩૨||

સર્વસ્ય ચ સ્નેહસ્ય પાનાત્પૂર્વં હુતાશસ્યાગ્નેરુત્તેજનં કોષ્ઠલાઘવકારિ ચ મૃદુ ભેષજં દાતવ્યમ્|| ૩૨||

Adhikarana snehapAne kAlamaryAdA (33) · Śloka 33

ત્ર્યહમચ્છં મૃદૌ કોષ્ઠે ક્રૂરે સપ્તદિનં પિબેત્| સમ્યક્સ્નિગ્ધોઽથવા યાવદતઃ સાત્મીભવેત્પરમ્||૩૩||

તત્ર ત્વચ્છં સ્નેહં મૃદૌ કોષ્ઠે ત્ર્યહં પિબેત્| તમેવાચ્છં ક્રૂરે કોષ્ઠે સપ્તદિનં પિબેત્| અથવા નૈષ નિયમઃ| સમ્યક્ સ્નિગ્ધલક્ષણોત્પત્તિરેવ નિયમઃ| અતો યથોક્તાન્નિયમાત્ પરં ઊર્ધ્વમચ્છઃ સ્નેહઃ પ્રયુક્તઃ સાત્મીભવેત્| ન શોધનકાર્યં કરોતીત્યર્થઃ|| ૩૩||

Adhikarana sAtmIBUtasnehapraBAvaH (34) · Śloka 34

સાત્મીભૂતો હિ કુરુતે ન મલાનામુદીરણમ્||૩૪||

એતદેવાચષ્ટે-સાત્મીભૂત ઇત્યાદિ|| ૩૪||

Adhikarana snehAtiyoge doShaH (35) · Śloka 35

અતિયોગેન વા વ્યાધીન્ યથામ્બ્વોઘોઽતિયોજનાત્| વિહત્ય સેતું મૃત્કોષ્ઠાત્ સ્રવતિ ક્ષપયન્ મૃદમ્| સ્નેહોઽપ્યગ્નિં તથા હત્વા સ્રવતિ ક્ષપયંસ્તનુમ્||૩૫||

અથવા શોધનકાર્યં કુર્વન્નપ્યતિયોગેન દેહનાશરૂપાન્ વ્યાધીન્ કુરુતે| તત્ર દૃષ્ટાન્તો યથા અમ્બ્વોઘો વારિવેગોઽતિયોજનાત્ સેતું નિહત્ય મૃત્કોષ્ઠૈકદેશાત્ સ્રવતિ| સ્રવંશ્ચ મૃદં ક્ષપયેત્| તદ્વત્ સ્નેહોઽપિ સેતુસંસ્થાનમગ્નિં હત્વા દેહકોષ્ઠાત્ સ્રવન્મૃત્સંસ્થાનાં તનું ક્ષપયેત્|| ૩૫||

Adhikarana samyaksnigdhAsnigdhalakShaNam (36) · Śloka 36

વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્| મૃદુસ્નિગ્ધાઙ્ગતાગ્લાનિ સ્નેહોદ્વેગોઽથ લાઘવમ્| વિમલેન્દ્રિયતા સમ્યક્ સ્નિગ્ધે રૂક્ષે વિપર્યયઃ||૩૬||

સમ્યક્ સ્નિગ્ધે પુરુષે વાતાનુલોમ્યાદિલક્ષણં ભવતિ| વર્ચઃ પુરીષમ્| સ્નિગ્ધમસંહતં શિથિલં ચ| વિમલેન્દ્રિયતાન્તં સમ્યક્ સ્નિગ્ધલક્ષણમ્| રૂક્ષે પુનરસ્નિગ્ધે યથોક્તેભ્યો લક્ષણેભ્યો યથાસ્વં વૈપરીત્યમિતિ સ્નેહાયોગલક્ષણમ્|| ૩૬||

Adhikarana atisnigdhalakShaNAni (37) · Śloka 37

પાણ્ડ્વામયાઙ્ગસદનઘ્રાણવક્ત્રગુદસ્રવાઃ| ગુદદાહારુચિશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃષ્ણાપ્રવાહિકાઃ| શુક્તોદ્ગારભ્રમશ્વાસકાસાઃ સ્નેહાતિસેવનાત્||૩૭||

સ્નેહસ્યાતિસેવનાત્ પાણ્ડ્વામયાદ્યુદ્ભવઃ| સ્રવશબ્દસ્ય ઘ્રાણાદિના સમાસઃ| પ્રવાહિકા નિસ્તાનિકા| શુક્તોદ્ગારો વિદગ્ધામ્લોદ્ગારઃ| ઇતિ સ્નેહાતિયોગલક્ષણમ્|| ૩૭||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (38) · Śloka 38

અમાત્રયાઽહિતોઽકાલે મિથ્યાહારવિહારતઃ| સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્તન્દ્રાનિદ્રાવિસંજ્ઞતાઃ| કણ્ડૂકુષ્ઠજ્વરોત્ક્લેશશૂલાનાહબલક્ષયાન્| જઠરેન્દ્રિયદૌર્બલ્યજાડ્યામસ્તમ્ભવાગ્ગ્રહાન્| તાંસ્તાન્સ્વદોષહેતૂત્થાન્પાણ્ડ્વાદીંશ્ચાતિયોજનાત્||૩૮||

સર્વસ્ય સ્નેહો દોષાનપેક્ષયા માત્રયા અપ્થ્યશ્ચાકાલે ચ યુક્તસ્તથા મિથ્યાહારવિહારતશ્ચ હેતોઃ સ્નેહઃ શોફાદીન્ કરોતિ| તાંસ્તાંશ્ચ પૂર્વોક્તાનપચારાનુગુણ્યેન વાતાદિદોષકારણજાન્ વ્યાધીન્ કરોતિ| ઉત્ક્લેશો દોષાદીનાં વિકારઃ|| ૩૮||

Adhikarana snehavyApadi sAdhanam (39) · Śloka 39

ક્ષુત્તૃષ્ણોલ્લેખનસ્વેદરૂક્ષપાન્નભેષજમ્| તક્રારિષ્ટખલોદ્દાલયવશ્યામાકકોદ્રવાઃ| પિપ્પલીત્રિફલાક્ષૌદ્રપથ્યાગોમૂત્રગુગ્ગુલુ| યથાસ્વં પ્રતિરોગં ચ સ્નેહવ્યાપદિ સાધનમ્||૩૯||

અસ્યાં ચ શોફાદિકાયાં સ્નેહવ્યાપદિ ક્ષુત્તૃડાદિસાધનં ચિકિત્સા| ઉલ્લેખનં વમનમ્| રૂક્ષશબ્દસ્ય પાનાદિત્રયેણ સમ્બન્ધઃ| ઉદ્દાલઃ શાલિવિશેષઃ| તથા યદ્દોષાનુગુણ્યેન પ્રતિરોગં યદ્યસ્મિન્ રોગે સ્વાધ્યાયોક્તં તદપિ સાધનમ્|| ૩૯||

Adhikarana virUkShaNasya samyakkRutAtikRutalakShaNam (40) · Śloka 40

વિરૂક્ષણે લઙ્ઘનવત્ કૃતાતિકૃતલક્ષણમ્||૪૦||

સ્નેહવ્યાપત્સાધનસ્ય વિરૂક્ષણસ્વભાવત્વાત્ પ્રસઙ્ગેન વિરૂક્ષણસ્ય સમ્યક્કૃતાતિકૃતલક્ષણમુચ્યતે| યત્ લઙ્ઘનસ્ય સમ્યક્કૃતસ્ય લક્ષણં તદ્વિરૂક્ષણસ્યાપિ| એવમતિકૃતલક્ષણં લઙ્ઘનવદ્ જ્ઞેયમ્| વિરૂક્ષણાયોગલક્ષણં તુ સ્નેહાયોગલક્ષણૈરેવોક્તમ્|

Adhikarana pittaprakRuteH snehenAtitIkShNIBUtA- nilatRuShNAyAmupacAraH (41) · Śloka 41

સ્નેહેન પૈત્તિકસ્યાગ્નિર્યદા તીવ્રતરીકૃતઃ| સ્નેહમાશુ જરાં નીત્વા પુનરોજોઽભિતશ્ચરન્| ઉદીરયેત્ સોપસર્ગાં પિપાસામસ્ય બાધિકામ્| સોઽસૂંસ્ત્યજેદ્યદ્યુદકં ન પિબેદાશુ શીતલમ્| શીતસેકાવગાહાન્ વા તત્તૃષ્ણાપીડિતો ભજેત્| સ્નેહાગ્નિના દહ્યમાનઃ સ્વવિષેણૈવ પન્નગઃ||૪૧||

પૈત્તિકસ્ય પિત્તપ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય યદા સ્નેહેનાગ્નિસ્તીક્ષ્ણતરીકૃતો ભવતિ તદા સોઽગ્નિરાશુ સ્નેહં જરાં નીત્વા પુનરોજસશ્ચાભિમુખ્યેન ચરન્ તીક્ષ્ણત્વાદસ્ય હિ પૈત્તિકસ્ય સોપસર્ગાં સજ્વરાદિમહારોગાં બાધિકાં પ્રાણનાશિનીં પિપાસાં તૃષમુદીરયેત્| સ ચ તથાવિધઃ પુરુષસ્તથાવિધયા પિપાસયાસૂન્ પ્રાણાંસ્ત્યજેત્ યદ્યુદકં શીતલં ન પિબેત્| તથાવિધસ્તૃષ્ણાપીડિતઃ શીતસેકાદીન્નભજેદ્યદિ તદાસૂંસ્ત્યજેત્| કિમ્ભૂતસ્તૃષ્ણાપીડિત આહ-સ્નેહાગ્નિના દહ્યમાનઃ| અત્ર દૃષ્ટાન્તો યથા સ્વવિશેષાભિવૃદ્ધેન પન્નગો ભસ્મસાત્ ક્રિયતે, તદ્વત્ સ્નેહાગ્નિના પુરુષઃ|| ૪૧||

Adhikarana pittaprakRuteH snehe~ajIrNe tIvratRuShNAyAM copacAraHkaPAnilaprakRuteH samaprakRuteshca tRuShNAyAmupacAraH (42) · Śloka 42

અજીર્ણે બલવત્યા તુ શીતૈર્દિહ્યાચ્છિરોમુખમ્| છર્દયેત્તદશાન્તૌ ચ પીત્વા શીતોદકં પુનઃ| રૂક્ષાન્નમુલ્લિખેદ્ ભુક્ત્વા.......................... ................................તાદૃશ્યાં તુ કફાનિલે| સમદોષશ્ચ નિઃશેષં સ્નેહમુષ્ણામ્બુનોદ્ધરેત્| તતો દોષાદિબલતઃ પૂર્વોક્તઞ્ચ વિધિં શ્રયેત્||૪૨||

સ્નેહે ત્વજીર્ણે બલવત્યાં તૃષિ પૈત્તિકસ્ય શીતૈરૌષધૈઃ શિરોમુખં દિહ્યાત્| તં ચાજીર્ણં સ્નેહં છર્દયેત્| એવમપિ તસ્યાસ્તૃષોઽશાન્તૌ સ્નેહે છર્દિતેઽપિ શીતોદકં પીત્વા રૂક્ષાન્નં ચ ભુક્ત્વા પુનરુલ્લિખેત્| છર્દયેદિતિ પૈત્તિકસ્ય તૃટ્સાધનમ્| કફાનિલે પુનસ્તાદૃશ્યામતિમાત્રાયાં તૃષ્યુષ્ણામ્બુના નિઃશેષં સ્નેહમુદ્ધરેત્ વમેદિત્યર્થઃ| સમદોષશ્ચ તથૈવ વમેત્ તતઃ સ્નેહે વાન્તે દોષદૂષ્યાદિબલાપેક્ષયા પૂર્વોક્તં લાઘવે જાતે સત્યન્નાદિં વિધિં ચરેત્|| ૪૨||

Adhikarana pitte sarpiHpAnanirNayaH (43) · Śloka 43

ન સર્પિઃ કેવલં પિત્તે પેયં સામે વિશેષતઃ| સર્વં હ્યનુરુજં દેહં હત્વા સંજ્ઞા ચ મારયેત્||૪૩||

સ્નેહનિર્ણયપ્રસઙ્ગેનાહ-સર્પિરિત્યાદિ| પિત્તે તુ કેવલે કેવલમચ્છં સર્પિર્ન પેયમ્| સામે તુ પિત્તે વિશેષતઃ કેવલઃ ન પેયમ્| કુતઃ ? યથાસઙ્ખ્યેન હેતુદ્વયમુચ્યતે| કેવલં પિત્તે સર્પિષિ પીતે પિત્તં સ્નેહસહાયં સત્ સર્વં દેહમનુવ્રજેત્ તતશ્ચાધિકં રોગસ-મીરણા| સામે પિત્તે પીતં સામં સ્નેહસહાયં પિત્તં સ્રોતઃ-પિધાનેન સંજ્ઞાં હત્વા મારયેત્| ઇદં ચ શોધ્યપિત્તાશયં પિત્તઘ્નાસ્ત ઇતિ શમનીયમ્| તેન ગ્રન્થવિરોધો ન ભવતિ| પિત્તે કેવલમિષ્યત ઇત્યેતચ્ચોપપન્નં ભવતિ| ચશબ્દો હેતુસમુચ્ચયે|| ૪૩||

Adhikarana snehanAnantaraM virekavamanasevanavidhiH (44) · Śloka 44

સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્સ્વેદમાચરેત્| સ્નિગ્ધસ્ત્ર્યહં સ્થિતઃ કુર્યાદ્વિરેકં વમનં પુનઃ| એકાહં દિનમન્યચ્ચ કફમુત્ક્લેશ્ય તત્કરૈઃ| તિલમાષદધિક્ષીરગુડમત્સ્યરસાદિભિઃ||૪૪||

એવમનન્તરેણ પ્રકારેણ સ્નિગ્ધઃ સન્ યદા વમનેન વિના વિરેકમેવ કારણવશેન કરોતિ તદાઽભ્યક્તસ્નેહઃ સન્ ત્ર્યહં સ્થિતો વિરેકં કુર્યાત્| કિમ્ભૂતઃ કિં કુર્વન્ ત્ર્યહં સ્થિતઃ| સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તમાંસરસભુક્ તથા સ્વેદમાચરન્ યદા તુ સ્નેહાદનન્તરં વમનમેવોપયુઙ્ક્તે| તદા સ્નિગ્ધઃ સન્ દ્વ્યહં સ્થિતો વમનં કુર્યાત્| કથં દ્વ્યહં સ્થિતઃ| એકાહમનેનૈવ પ્રકારેણ સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્ સ્વેદમાચરન્ સ્થિતઃ| અન્યચ્ચ દ્વિતીયં દિનં કફમુત્ક્લેશ્ય સ્થિતઃ કેનોત્ક્લેશ્ય તત્કરૈઃ કફકરૈઃ| કૈરિત્યાહ-તિલેત્યાદિભિઃ|| ૪૪||

Adhikarana mAMsalAdiShu snehanAtpUrvaM rUkShaNam (45) · Śloka 45

માંસલા મેદુરા ભૂરિશ્લેષ્માણો વિષમાગ્નયઃ| સ્નેહોચિતાશ્ચ યે સ્નેહ્યાસ્તાન્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્તતઃ| સંસ્નેહ્ય શોધયેદેવં સ્નેહવ્યાપન્ન જાયતે| અલં મલાનીરયિતું સ્નેહશ્ચાસાત્મ્યતાં ગતઃ||૪૫||

માંસલત્વાદિયુક્તાઃ પુરુષા યે શોધ્યત્વેન સ્નેહ્યાઃ તાન્ સ્નેહાત્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્| તતો રૂક્ષયિત્વાઽનન્તરં ચ સંસ્નેહ્ય શોધયેત્| કિમેવં સતિ ભવતિ| ઇદં ભવતિ-માંસલાદીનાં સ્નેહસ્ય સદૃશત્વાદ્યા સ્નેહવ્યાપદાશઙ્ક્યતે સા ન જાયતે| તથા રૂક્ષસ્ય સ્નેહઃ પ્રયુક્તઃ અસાત્મ્યત્વાન્મલાનીરયિતું શોધયિતુમલં પર્યાપ્તો ભવતીતિ ફલદ્વયમ્|| ૪૫||

Adhikarana sadyaH snehanayogAstadarhAshca (46) · Śloka 46

બાલવૃદ્ધાદિષુ સ્નેહપરિહારાસહિષ્ણુષુ| યોગાનિમાનનુદ્વેગાન્ સદ્યઃ સ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્| પ્રભૂતમાંસનિષ્ક્વાથાન્ જાઙ્ગલાનૂપજાન્ રસાન્| સ્નેહભૃષ્ટેષુ વા તેષુ યવાગૂં વાઽતિસંહતામ્| તિલચૂર્ણં ચ સસ્નેહં ફાણિતં કૃસરં તથા| તિલકામ્બલિકં ભૂરિસ્નેહં સર્પિષ્મતીમપિ| પેયાં સુખોષ્ણાં ક્ષૈરેયીં પાત્રે વા સસિતાઘૃતે| સર્પિર્લવણયુક્તં વા સદ્યઃ દુગ્ધં તથા પયઃ| પેયાં ચ પઞ્ચપ્રસૃતાં સ્નેહૈસ્તણ્ડુલપઞ્ચમૈઃ| પાયસં માષમિશ્રં ચ બહુસ્નેહસમાયુતમ્| તૈલશુણ્ઠીગુડરસં જીર્ણે માંસરસાશિનઃ| સ્નેહં વૈકં સુરાઽચ્છેન દધ્નો વા સગુડં સરમ્| વસાં વરાહજાં સર્પિઃ પિપ્પલીં લવણં તિલાન્| પિપ્પલીં લવણં સ્નેહાંશ્ચતુરો દધિમસ્તુકમ્| દધ્ના સિદ્ધં વ્યોષગર્ભં ધાત્રીદ્રાક્ષારસે ઘૃતમ્| યવકોલકુલત્થામ્બુક્ષારક્ષીરસુરાદધિ| ઘૃતં ચ સિદ્ધં તુલ્યાંશં સદ્યઃ સ્નેહનમુત્તમમ્| સિદ્ધાંશ્ચ ચતુરઃ સ્નેહાન્ બદરત્રિફલારસૈઃ| યોનિશુક્રામયહરાન્ સદ્યઃ સ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્| લવણોપહિતાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહયન્ત્યચિરાન્નરમ્| તદ્ધિ વિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ||૪૬||

તત્ર બાલવૃદ્ધાદિષુ પૂર્વં બૃંહણસ્નેહવિષયપઠિતેશુ તથા યે સ્નેહે પ્રયુજ્યમાને વર્જ્યપરિહારં કર્તું ન શક્નુવન્તિ તેષુ ચ સદ્યઃ સ્નેહાખ્યાન્ યોગાન્ પ્રયોજયેત્| કે ત ઇત્યાહ-પ્રભુતેત્યાદિ| જાઙ્ગલસત્ત્વજાનાનૂપસત્ત્વજાંશ્ચ માંસરસાન્યથાયોગ્યમ્| કિમ્ભૂતાન્ પ્રભૂતમાંસનિષ્ક્વાથાન્| અથવા તેષ્વનન્તરોક્તેષુ રસેષુ સ્નેહેન ઘૃતાદિના ભૃષ્ટેષુ સત્સ્વધિકરણભૂતેષુ તેષુ યવાગૂં સિદ્ધામ્| કિમ્ભૂતાં નાતિસંહતાં નાતિઘનામ્| તથા સસ્નેહફાણિતસ્તિલચૂર્ણઃ| ફાણિતઃ ક્ષુદ્રગુડઃ| તથા કૃસરઃ તિલમિશ્રા વિલેપી| તથેતિ સસ્નેહફાણિતેત્યર્થઃ| તથોક્તલક્ષણમ્| કામ્બલિકં તિલકૃતં યદ્ ભૂરિસ્નેહમ્| ક્ષૈરેયીં વા પેયાં સર્પિષ્મતીં સઘૃતાં સુખોષ્ણાં ચ| અપીતિ સમુચ્ચયે| તથા શર્કરાઘૃતસહિતે પાત્રે સદ્યોદુગ્ધં પયઃ સસર્પિર્લવણમ્| એતૈર્યુક્તે વા પાત્રે સદ્યોદુગ્ધં પયઃ| તથા પઞ્ચપ્રસૃતાખ્યા પેયા સ્નેહૈશ્ચતુર્ભિઃ પ્રસૃતસમ્મિતૈઃ પઞ્ચમેન ચ તાવતા તણ્ડુલેન કૃતા| અથવા પયસા સિદ્ધં બહુસ્નેહસમાયુતં માષમિશ્રમોદનમ્| તથા સર્પિરાદિભ્ય એકમન્યતમં તૈલશુણ્ઠીગુડયુતં સુરાચ્છેન પીતં સદ્યઃસ્નેહનમ્| કિમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય સ્નેહનમાહ| તસ્મિન્યોગે જીર્ણે માંસરસાશિનઃ| અથવા દધ્નઃ સરઃ સગુડઃ| તથા વરાહવસા સર્પિરાદિચતુષ્ટયયુક્તા યોગઃ| તથા ચત્વારઃ સ્નેહાઃ પિપ્પલીલવણદધિમસ્તુયુક્તા યોગઃ| તથા ધાત્ર્યા દ્રાક્ષાયાશ્ચ મિશ્રિતે રસે દધ્ના વ્યોષગર્ભં ઘૃતં સિદ્ધં યોગઃ| અત્ર દધ્નઃ સહાર્થે તૃતીયાવિધાનાત્ સ્નેહસમત્વાત્ ધાત્રીદ્રાક્ષારસયોઃ પ્રત્યેકં સ્નેહસમત્વં યોગઃ| તથા યવાદિક્વથિતામ્લાદિસમાંશસિદ્ધં યોગઃ| એતદ્ ઘૃતમુત્તમં સદ્યઃસ્નેહનમ્| તથા ચતુરઃ સ્નેહાન્| અભિષ્યન્દિ સ્રોતસાં સ્રાવકમ્| અરૂક્ષત્વાદિગુણયુક્તં ચ| સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મસ્રોતઃપ્રવેશિત્વાત્| વ્યવાયિ દેહમખિલં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે|| ૪૬||

Adhikarana kuShThAdiShu snehanArthaM guDAdInAM niShedhaH triPalAdInAM vidhishca (47) · Śloka 47

ગુડાનૂપામિષક્ષીરતિલમાષસુરાદધિ| કુષ્ઠશોફપ્રમેહેષુ સ્નેહાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્| ત્રિફલાપિપ્પલીપથ્યાગુગ્ગુલ્વાદિવિપાચિતાન્| સ્નેહાન્ યથાસ્વમેતેષાં યોજયેદવિકારિણઃ| ક્ષીણાનાં ત્વામયૈરગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્||૪૭||

કુષ્ઠાદિષુ સ્નેહપ્રસઙ્ગે ગુડાદિ સ્નેહના્ર્થં ન પ્રકલ્પયેત્| કેનતર્હિ તાન્ સ્નેહયેદિત્યાહ-ત્રિફલેત્યાદિ| એતેષાં કુષ્ઠાદીનાં યથાસ્વમધ્યાયેષુ પથ્યત્વેનોક્તૌસ્ત્રિફલાદિભિરવિકારિણઃ સ્નેહાન્ સિદ્ધાન્ પ્રયોજયેત્| તથા આમયૈર્વ્યાધિભિઃ ક્ષીણાનાં નરાણાં સ્નેહનાર્થમગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્ વર્ધનક્ષમાન્ સ્નેહાન્ યોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૪૭||

Adhikarana snehAByAsasya Palam (3) · Śloka 3

દીપ્તાન્તરાગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુઃ બલવર્ણયુક્તઃ| દૃઢેન્દિર્યો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષઃ પ્રદિષ્ટઃ| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્નેહવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૩||

ઉપસંહરતિ-યોઽભ્યાસેન સ્નેહમુપસેવતે સ દીપ્તાન્તરાગ્નિત્વાદિગુણયુક્તો ભવતીતિ પ્રદિષ્ટ આગમવિદ્ભિરિતિ|| ૪૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ