25. snēhavidhiḥ

Adhikarana atha snehavidhirnAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સ્નેહવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana snehAdyupayuktadravyasamBArasaMgrahaNAvashyakatA (2) · Śloka 2

સ્નેહાદિષૂપયોગાય તદ્વ્યાપચ્છામનાય ચ| કુર્યાત્પ્રાગેવ તદ્યોગિદ્રવ્યસમ્ભારસઙ્ગ્રહમ્||૨||

Adhikarana snehanavirUkShaNauShadhalakShaNam (3) · Śloka 3

ગુરુશીતસરસ્નિગ્ધમન્દસૂક્ષ્મમૃદુદ્રવમ્| ઔષધં સ્નેહનં પ્રાયો વિપરીતં વિરૂક્ષણમ્||૩||

Adhikarana pravarasnehadravyANi teShu GRutasyottamatvam (4) · Śloka 4

સર્પિર્મજ્જા વસા તૈલં સ્નેહેષુ પ્રવરં મતમ્| તત્રાપિ ચોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્| માધુર્યાદવિદાહિત્વાજ્જન્માદેવ ચ શીલનાત્||૪||

Adhikarana sarpirAdInAM doShaghnatvavivaraNam (5) · Śloka 5

પિત્તઘ્નાસ્તે યથાપૂર્વમિતરઘ્ના યથોત્તરમ્||૫||

Adhikarana ghRutAdInAmuttarottaraM gurutvam (6) · Śloka 6

ઘૃતાત્તૈલં ગુરુ વસા તૈલાન્મજ્જા તતોઽપિ ચ||૬||

Adhikarana yamakAdipariBAShAH (7) · Śloka 7

દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્||૭||

Adhikarana snehAshayAH (8) · Śloka 8

સ્નેહાશયા દધિ ક્ષીરં માંસાસ્થિફલદારુ ચ||૮||

Adhikarana snehyAH (9) · Śloka 9

સ્વેદ્યસંશોધ્યમદ્યસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકાઃ| વૃદ્ધબાલાબલકૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્રરેતસઃ| વાતાર્તસ્યન્દતિમિરદારુણપ્રતિબોધિનઃ| સ્નેહ્યાઃ........................................||૯||

Adhikarana asnehyAH (10) · Śloka 10

..........................ંઅ ત્વતિમન્દાગ્નિતીક્ષ્ણાગ્નિસ્થૂલદુર્બલાઃ| ઊરુસ્તમ્ભાઽતિસારામગલરોગગરોદરૈઃ| મૂર્ચ્છાચ્છર્દ્યરુચિશ્લેષ્મતૃષ્ણામદ્યૈશ્ચ પીડિતાઃ| અપપ્રસૂતા યુક્તે ચ નસ્યે બસ્તૌ વિરેચને||૧૦||

Adhikarana ghRutAdiviBAgAnusAramadhikAraBedaH (11) · Śloka 11

તત્ર ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિકાંક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્| ગ્રન્થિનાડીકૃમિશ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ| તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાર્થિક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ| વાતાતપાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ| રૂક્ષક્લેશક્ષમાત્યગ્નિવાતાવૃતપથેષુ ચ| શેષૌ......................................||૧૧||

Adhikarana vasAyAH visheShakShetram (12) · Śloka 12

................વસા તુ સન્ધ્યસ્થિમર્મકોષ્ઠરુજાસુ ચ| તથા દગ્ધાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણશિરોરુજિ||૧૨||

Adhikarana RutuvisheSheNa snehavisheShanirNayaH (13) · Śloka 13

તૈલં પ્રાવૃષિ વર્ષાન્તે સર્પિરન્યૌ તુ માધવે| સર્વં સર્વસ્ય ચ સ્નેહં યુઞ્જ્યાદ્ભાસ્વતિ નિર્મલે| ઋતૌ સાધારણે...................................||૧૩||

Adhikarana doShAnusAraM divArAtriviBAgaH (14) · Śloka 14

..............................દોષસામ્યેઽનિલકફે કફે| દિવા નિશ્યનિલે પિત્તે સંસર્ગે પિત્તવત્યપિ||૧૪||

Adhikarana Atyayike vidhiH (15) · Śloka 15

ત્વરમાણે તુ શીતેઽપિ દિવા તૈલં ચ યોજયેત્| ઉષ્ણેઽપિ રાત્રૌ સર્પિશ્ચ દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ચાન્યથા| નિશ્યશ્નુતે વાતકફાદ્રોગાનહનિ પિત્તતઃ||૧૫||

Adhikarana acCapeyasya shreShThatA (16) · Śloka 16

યુક્ત્યાવચારયેત્સ્નેહં ભક્ષ્યાદ્યન્નેન બસ્તિભિઃ| નસ્યાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષમૂર્ધકર્ણાક્ષિતર્પણૈઃ| રસભેદૈકકત્વાભ્યાં ચતુષ્ષષ્ટિર્વિચારણાઃ| સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂતત્વાદલ્પત્વાચ્ચ ક્રમાત્સ્મૃતાઃ| યથોક્તહેત્વભાવાચ્ચ નાચ્છપેયો વિચારણા| સ્નેહસ્ય કલ્પઃ સ શ્રેષ્ઠઃ સ્નેહકર્માશુસાધનાત્||૧૬||

Adhikarana snehamAtrA (17) · Śloka 17

દ્વાભ્યાં ચતુર્ભિરષ્ટાભિર્યામૈર્જીર્યન્તિ યાઃ ક્રમાત્| હ્રસ્વમધ્યોત્તમા માત્રાસ્તાસ્તાભ્યશ્ચ હ્રસીયસીમ્| કલ્પયેદ્વીક્ષ્ય દોષાદીન્ પ્રાગેવ તુ હ્રસીયસીમ્| અજ્ઞાતકોષ્ઠે હિ બહુઃ કુર્યાજ્જીવિતસંશયમ્||૧૭||

Adhikarana hrasvamAtrAyAH adhikArIhrasvamAtrAyAH adhikArI tasyAH prAshastya~jca (18) · Śloka 18

તત્ર દુર્બલમન્દાગ્નિબાલવૃદ્ધસુખાત્મકઃ| અપથ્યરિક્તકોષ્ઠશ્ચ જ્વરાતીસારકાસિભિઃ| હ્રસ્વા પેયા સુખા સા હિ પરિહારેઽનુવર્તતે| ચિરાચ્ચ બલ્યા ન રુજે વ્યાપન્નાપિ પ્રકલ્પતે||૧૮||

Adhikarana madhyayamAtrAyA adhikArI guNAshca (19) · Śloka 19

મેહોરુઃ પિટકાકુષ્ઠવાતશોણિતપીડિતૈઃ| મધ્યમા મૃદુકોષ્ઠૈશ્ચ સ્નેહની સ્યાત્સુખેન સા| ન બલક્ષપણી મન્દવિભ્રંશા શુદ્ધયેઽપ્યલમ્||૧૯||

Adhikarana mahatI mAtrAyAH adhikAriNaH guNAshca (20) · Śloka 20

મહાદેહાનલબલક્ષુત્તૃટ્ક્લેશસહિષ્ણુભિઃ| ગુલ્મોદાવર્તવીસર્પસર્પદંશાભિપીડિતૈઃ| ઉન્મત્તૈઃ કૃચ્છ્રમૂત્રૈશ્ચ મહતી શીઘ્રમેવ સા| સર્વમાર્ગાનુસારેણ જયેદ્વ્યાધીન્ સુયોજિતા||૨૦||

Adhikarana shodhanArthaM snehapAnavidhiH (21) · Śloka 21

હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહોઽચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ||૨૧||

Adhikarana shamanArthaM snehapAnavidhiH (22) · Śloka 22

શમનઃ ક્ષુદ્વતોઽનન્નો મધ્યમાત્રશ્ચ શસ્યતે||૨૨||

Adhikarana bRuMhaNArthaM snehapAnavidhiH (23) · Śloka 23

બૃંહણો રસમદ્યાદ્યૈઃ સભક્તોઽલ્પો હિતઃ સ ચ| બાલવૃદ્ધપિપાસાર્તસ્નેહદ્વિણ્મદ્યશીલિષુ| સ્ત્રીસ્નેહનિત્યમન્દાગ્નિસુખિતક્લેશભીરુષુ| મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષેષુ કાલે ચોષ્ણે કૃશેષુ ચ||૨૩||

Adhikarana Bojanasya prA~gmadhyottaraM snehapAnaPalam (24) · Śloka 24

સ્નેહઃ પ્રાગ્ભોજનાત્ કુર્યાદૂરુજઙ્ઘાકટીબલમ્| વેગાનુલોમ્યમારોગ્યમધઃ કાયગદક્ષયમ્| મધ્યે બૃહત્ત્વાગ્નિબલસ્થિરતાકુક્ષિરુક્શમાન્| ઇન્દ્રિયસ્થિરતામૂર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુગદક્ષયમ્||૨૪||

Adhikarana doShAnusAraM snehasAhAyyadravyANi (25) · Śloka 25

વાતે સલવણં સર્પિઃ પિત્તે કેવલમિષ્યતે| વૈદ્યો દદ્યાદ્બહુકફે ક્ષારત્રિકટુકાન્વિતમ્||૨૫||

Adhikarana acCapAnottaravidhiH (26) · Śloka 26

વાયુર્ષ્ણમચ્છેઽનુપિબેત્સ્નેહે તત્સુખપક્તયે| આસ્યોપલેપશુદ્ધ્યૈ ચ તૌવરારુષ્કરે ન તુ| ઉષ્ણોપચારઃ સ્નેહે સ્યાદુષ્ણો હ્યુષ્ણૈર્વિરુધ્યતે| તતો ગુરુપ્રાવરણો નિવાતશયનસ્થિતઃ| જરણાન્તં પ્રતીક્ષેત તૃષ્યન્નુષ્ણાલ્પવારિપઃ||૨૬||

Adhikarana jIryamANasnehalakShaNam (27) · Śloka 27

શિરોરુગ્ભ્રમનિષ્ઠીવમૂર્ચ્છાસાદારતિક્લમૈઃ| જાનીયાદ્ ભેષજં જીર્યત્.....................||૨૭||

Adhikarana jIrNasnehalakShaNam (28) · Śloka 28

...........................જીર્ણં તચ્છાન્તિલાઘવાત્| અનુલોમાનિલસ્વાસ્થ્યક્ષુત્તૃષ્ણોદ્ગારશુદ્ધિભિઃ||૨૮||

Adhikarana jIrNAjIrNavisha~gkAyAM kRutyam (29) · Śloka 29

જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેત્| તેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતશ્ચ રુચિલાઘવમ્||૨૯||

Adhikarana snehaM pAsyataH pibataH pItavatashca BojanavidhiH (30) · Śloka 30

ભોજ્યોઽન્નં માત્રયા પાસ્યન્ શ્વઃ પિબન્ પીતવાનપિ| દ્રવોષ્નમનભિષ્યન્દિ નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કરમ્||૩૦||

Adhikarana snehapIte niyamAH (31) · Śloka 31

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્ બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ| વ્યાયામવેગસંરોધશોકવર્ષહિમાતપાન્| પ્રવાતયાનયાનાધ્વભાષ્યાત્યાસનસંસ્થિતીઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનાહસ્સ્વપ્નધૂમરજાંસિ ચ| યાન્યહાનિ પિબેત્તાનિ તાવન્ત્યન્યાન્યપિ ત્યજેત્| સર્વકર્મસ્વયં પ્રાયો વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ| ઉપચારસ્તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્||૩૧||

Adhikarana snehapAnAtpUrvaM dIpanauShadhaM deyam (32) · Śloka 32

સ્નેહસ્ય પાનાત્ પૂર્વઞ્ચ દાતવ્યં મૃદુ ભેષજમ્| ઉત્તેજનં હુતાશસ્ય કોષ્ઠલાઘવકારિ ચ||૩૨||

Adhikarana snehapAne kAlamaryAdA (33) · Śloka 33

ત્ર્યહમચ્છં મૃદૌ કોષ્ઠે ક્રૂરે સપ્તદિનં પિબેત્| સમ્યક્સ્નિગ્ધોઽથવા યાવદતઃ સાત્મીભવેત્પરમ્||૩૩||

Adhikarana sAtmIBUtasnehapraBAvaH (34) · Śloka 34

સાત્મીભૂતો હિ કુરુતે ન મલાનામુદીરણમ્||૩૪||

Adhikarana snehAtiyoge doShaH (35) · Śloka 35

અતિયોગેન વા વ્યાધીન્ યથામ્બ્વોઘોઽતિયોજનાત્| વિહત્ય સેતું મૃત્કોષ્ઠાત્ સ્રવતિ ક્ષપયન્ મૃદમ્| સ્નેહોઽપ્યગ્નિં તથા હત્વા સ્રવતિ ક્ષપયંસ્તનુમ્||૩૫||

Adhikarana samyaksnigdhAsnigdhalakShaNam (36) · Śloka 36

વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્| મૃદુસ્નિગ્ધાઙ્ગતાગ્લાનિ સ્નેહોદ્વેગોઽથ લાઘવમ્| વિમલેન્દ્રિયતા સમ્યક્ સ્નિગ્ધે રૂક્ષે વિપર્યયઃ||૩૬||

Adhikarana atisnigdhalakShaNAni (37) · Śloka 37

પાણ્ડ્વામયાઙ્ગસદનઘ્રાણવક્ત્રગુદસ્રવાઃ| ગુદદાહારુચિશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃષ્ણાપ્રવાહિકાઃ| શુક્તોદ્ગારભ્રમશ્વાસકાસાઃ સ્નેહાતિસેવનાત્||૩૭||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (38) · Śloka 38

અમાત્રયાઽહિતોઽકાલે મિથ્યાહારવિહારતઃ| સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્તન્દ્રાનિદ્રાવિસંજ્ઞતાઃ| કણ્ડૂકુષ્ઠજ્વરોત્ક્લેશશૂલાનાહબલક્ષયાન્| જઠરેન્દ્રિયદૌર્બલ્યજાડ્યામસ્તમ્ભવાગ્ગ્રહાન્| તાંસ્તાન્સ્વદોષહેતૂત્થાન્પાણ્ડ્વાદીંશ્ચાતિયોજનાત્||૩૮||

Adhikarana snehavyApadi sAdhanam (39) · Śloka 39

ક્ષુત્તૃષ્ણોલ્લેખનસ્વેદરૂક્ષપાન્નભેષજમ્| તક્રારિષ્ટખલોદ્દાલયવશ્યામાકકોદ્રવાઃ| પિપ્પલીત્રિફલાક્ષૌદ્રપથ્યાગોમૂત્રગુગ્ગુલુ| યથાસ્વં પ્રતિરોગં ચ સ્નેહવ્યાપદિ સાધનમ્||૩૯||

Adhikarana virUkShaNasya samyakkRutAtikRutalakShaNam (40) · Śloka 40

વિરૂક્ષણે લઙ્ઘનવત્ કૃતાતિકૃતલક્ષણમ્||૪૦||

Adhikarana pittaprakRuteH snehenAtitIkShNIBUtA- nilatRuShNAyAmupacAraH (41) · Śloka 41

સ્નેહેન પૈત્તિકસ્યાગ્નિર્યદા તીવ્રતરીકૃતઃ| સ્નેહમાશુ જરાં નીત્વા પુનરોજોઽભિતશ્ચરન્| ઉદીરયેત્ સોપસર્ગાં પિપાસામસ્ય બાધિકામ્| સોઽસૂંસ્ત્યજેદ્યદ્યુદકં ન પિબેદાશુ શીતલમ્| શીતસેકાવગાહાન્ વા તત્તૃષ્ણાપીડિતો ભજેત્| સ્નેહાગ્નિના દહ્યમાનઃ સ્વવિષેણૈવ પન્નગઃ||૪૧||

Adhikarana pittaprakRuteH snehe~ajIrNe tIvratRuShNAyAM copacAraHkaPAnilaprakRuteH samaprakRuteshca tRuShNAyAmupacAraH (42) · Śloka 42

અજીર્ણે બલવત્યા તુ શીતૈર્દિહ્યાચ્છિરોમુખમ્| છર્દયેત્તદશાન્તૌ ચ પીત્વા શીતોદકં પુનઃ| રૂક્ષાન્નમુલ્લિખેદ્ ભુક્ત્વા.......................... ................................તાદૃશ્યાં તુ કફાનિલે| સમદોષશ્ચ નિઃશેષં સ્નેહમુષ્ણામ્બુનોદ્ધરેત્| તતો દોષાદિબલતઃ પૂર્વોક્તઞ્ચ વિધિં શ્રયેત્||૪૨||

Adhikarana pitte sarpiHpAnanirNayaH (43) · Śloka 43

ન સર્પિઃ કેવલં પિત્તે પેયં સામે વિશેષતઃ| સર્વં હ્યનુરુજં દેહં હત્વા સંજ્ઞા ચ મારયેત્||૪૩||

Adhikarana snehanAnantaraM virekavamanasevanavidhiH (44) · Śloka 44

સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્સ્વેદમાચરેત્| સ્નિગ્ધસ્ત્ર્યહં સ્થિતઃ કુર્યાદ્વિરેકં વમનં પુનઃ| એકાહં દિનમન્યચ્ચ કફમુત્ક્લેશ્ય તત્કરૈઃ| તિલમાષદધિક્ષીરગુડમત્સ્યરસાદિભિઃ||૪૪||

Adhikarana mAMsalAdiShu snehanAtpUrvaM rUkShaNam (45) · Śloka 45

માંસલા મેદુરા ભૂરિશ્લેષ્માણો વિષમાગ્નયઃ| સ્નેહોચિતાશ્ચ યે સ્નેહ્યાસ્તાન્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્તતઃ| સંસ્નેહ્ય શોધયેદેવં સ્નેહવ્યાપન્ન જાયતે| અલં મલાનીરયિતું સ્નેહશ્ચાસાત્મ્યતાં ગતઃ||૪૫||

Adhikarana sadyaH snehanayogAstadarhAshca (46) · Śloka 46

બાલવૃદ્ધાદિષુ સ્નેહપરિહારાસહિષ્ણુષુ| યોગાનિમાનનુદ્વેગાન્ સદ્યઃ સ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્| પ્રભૂતમાંસનિષ્ક્વાથાન્ જાઙ્ગલાનૂપજાન્ રસાન્| સ્નેહભૃષ્ટેષુ વા તેષુ યવાગૂં વાઽતિસંહતામ્| તિલચૂર્ણં ચ સસ્નેહં ફાણિતં કૃસરં તથા| તિલકામ્બલિકં ભૂરિસ્નેહં સર્પિષ્મતીમપિ| પેયાં સુખોષ્ણાં ક્ષૈરેયીં પાત્રે વા સસિતાઘૃતે| સર્પિર્લવણયુક્તં વા સદ્યઃ દુગ્ધં તથા પયઃ| પેયાં ચ પઞ્ચપ્રસૃતાં સ્નેહૈસ્તણ્ડુલપઞ્ચમૈઃ| પાયસં માષમિશ્રં ચ બહુસ્નેહસમાયુતમ્| તૈલશુણ્ઠીગુડરસં જીર્ણે માંસરસાશિનઃ| સ્નેહં વૈકં સુરાઽચ્છેન દધ્નો વા સગુડં સરમ્| વસાં વરાહજાં સર્પિઃ પિપ્પલીં લવણં તિલાન્| પિપ્પલીં લવણં સ્નેહાંશ્ચતુરો દધિમસ્તુકમ્| દધ્ના સિદ્ધં વ્યોષગર્ભં ધાત્રીદ્રાક્ષારસે ઘૃતમ્| યવકોલકુલત્થામ્બુક્ષારક્ષીરસુરાદધિ| ઘૃતં ચ સિદ્ધં તુલ્યાંશં સદ્યઃ સ્નેહનમુત્તમમ્| સિદ્ધાંશ્ચ ચતુરઃ સ્નેહાન્ બદરત્રિફલારસૈઃ| યોનિશુક્રામયહરાન્ સદ્યઃ સ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્| લવણોપહિતાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહયન્ત્યચિરાન્નરમ્| તદ્ધિ વિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ||૪૬||

Adhikarana kuShThAdiShu snehanArthaM guDAdInAM niShedhaH triPalAdInAM vidhishca (47) · Śloka 47

ગુડાનૂપામિષક્ષીરતિલમાષસુરાદધિ| કુષ્ઠશોફપ્રમેહેષુ સ્નેહાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્| ત્રિફલાપિપ્પલીપથ્યાગુગ્ગુલ્વાદિવિપાચિતાન્| સ્નેહાન્ યથાસ્વમેતેષાં યોજયેદવિકારિણઃ| ક્ષીણાનાં ત્વામયૈરગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્||૪૭||

Adhikarana snehAByAsasya Palam (3) · Śloka 3

દીપ્તાન્તરાગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુઃ બલવર્ણયુક્તઃ| દૃઢેન્દિર્યો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષઃ પ્રદિષ્ટઃ| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્નેહવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૩||